Çocuk ve Spor
Hafta 1
Hareketsiz Kuşak
Çocuk günde ne kadar hareket etmeli, gerçekte ne kadar ediyor ve antrenör bu açığı nereden kapatabilir?
Prof. Dr. İzzet İNCE
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Bugünkü soru: lisanslı bir çocuk yeterince hareket ediyor mu, etmiyorsa açığı kim kapatır?
Ders dört bölüm: aktivite, egzersiz, spor ve uygunluk; ne kadar hareket yeterli ve neden; hareketi ölçmek; antrenörün değiştirebileceği 90 dakika. Akışta dört yoklama, sonda sekiz soru var. Süre sıkışırsa şiddet bölgeleri ve Telama araştırması slaytlarını kısa geçin.
Bir antrenman
90 dakikalık antrenman, 90 dakika hareket demek mi?
Belediye spor okulunda 11 yaşında bir futbolcu kronometreyle izlendi. Nefesinin hızlandığı süre: 38 dakika . Kalan 52 dakika sırada bekleme, dinleme ve arayla geçti.
Örnek öğretim amaçlıdır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Önce yalnız alıntıyı gösterin, sınıfa sorun: “Antrenmana giden çocuk yeterince hareket ediyor mu?” Çoğu “evet” der.
Sonra kronometre sonucunu okuyun: 38 dakika nefes hızlandıran hareket, 27 dakika sırada bekleme, 25 dakika anlatım ve ara. Sorun: “Bu çocuk antrenmansız günlerde ne yapıyor? Onu kim biliyor?”
Bu derste
Ders sonunda şunları yapabileceksiniz
1 Fiziksel aktivite, egzersiz, spor ve fiziksel uygunluğu ayırt etmek. 2 5–17 yaş hareket önerisini ve 24 saat yaklaşımını açıklamak. 3 Çok oturmak ile az hareket etmeyi ayırmak. 4 Hareketi ölçen dört yöntemin neyi görüp neyi kaçırdığını söylemek. 5 Bir antrenmanda bekleme süresini azaltacak değişiklik önermek.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
BÖLÜM 1
Aktivite, Egzersiz, Spor
Üç kelime aynı şeyi mi anlatıyor?
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Kavram
Fiziksel aktivite
physical activity
Kaslarla yapılan ve enerji harcatan her hareket. Egzersiz bunun planlı ve amaçlı olanı; spor, kuralı ve rekabeti olanıdır.
Örnek: Antrenmana bisikletle gelen 11 yaşındaki voleybolcu. Yol aktivitedir, antrenman spordur.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Tanımlar Caspersen ve arkadaşlarından (1985). Egzersiz: planlı, tekrarlı, bir amaca yönelik aktivite (akşam koşusu, evde kuvvet). Spor: kuralı ve rekabeti olan, çoğu zaman örgütlü egzersiz.
Sınıfa sorun: “Teneffüste kovalamaca hangisi? Milli maçta yedek kulübesinde oturmak hangisi?” İkincisi hiçbiri değil: spor ortamında olmak hareket etmek demek değil.
Temel fikir
Her spor egzersizdir, her egzersiz aktivitedir; tersi doğru değil
Fiziksel aktivite
Okula yürümek, merdiven,
parkta kovalamaca
Çocuk sağlığı
bu büyük halkada kazanılır
Egzersiz
Planlı akşam koşusu, evde kuvvet çalışması
Spor
Kuralı ve rekabeti olan:
kulüp maçı, okul ligi
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Spor en içteki küçük kutu. Çocuğun sağlığı ise en dıştaki büyük kutuda, günün tamamında kazanılır: yürüyüş, teneffüs, merdiven, oyun.
Vurgulayın: Lisanslı sporcu olmak “yeterince aktif” olmak demek değil. Antrenmansız günler de hesaba girer.
Kavram
Fiziksel uygunluk
physical fitness
Hareketi yapabilme kapasitesi . Aktivite yapılan bir davranıştır; uygunluk sahip olunan, antrenmanla kazanılan bir özelliktir.
Örnek: Okula her gün yürüyen, lisansı olmayan 12 yaşındaki bir çocuğun 20 m mekik koşusu sonucu, lisanslı yaşıtından iyi olabilir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Ayrım Caspersen ve arkadaşlarından (1985): fiziksel aktivite bir davranış, fiziksel uygunluk bir kapasitedir. İkisi birbiriyle ilişkilidir ama aynı şey değildir; uygunluğun bir kısmı kalıtımdan ve olgunlaşmadan gelir (Hafta 2).
20 m mekik koşusu: 20 metre arayla giderek hızlanan sinyal sesine göre koşulan dayanıklılık testi; okul çağında en yaygın saha testidir.
Sınıfa: “Dayanıklılığı yüksek ama bu yıl hiç hareket etmeyen çocuk olabilir mi?” Kısa vadede evet; uzun vadede uygunluk ancak hareketle korunur.
Caspersen ve ark., 1985
Uygunluğun iki yüzü: sağlık için, performans için
Sağlıkla ilişkili Kalp-solunum dayanıklılığı, kas kuvveti ve dayanıklılığı, esneklik, vücut kompozisyonu.
Saha testi: 20 m mekik koşusu, el kavrama, otur-uzan, bel / boy oranı.
Performansla ilişkili Çeviklik, denge, koordinasyon, sürat, güç, reaksiyon zamanı.
Sporda: basketbolda savunma kayışı, voleybolda smaç sıçraması.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Sağlıkla ilişkili bileşenler hastalık riskiyle ilişkilidir; hiç spor yapmayan çocukta da ölçülür ve izlenir. Performansla ilişkili bileşenler daha çok spor başarısını etkiler.
Okul test bataryaları: FitnessGram yalnız sağlıkla ilişkili bileşenleri ölçer; Avrupa fiziksel uygunluk test bataryası (EUROFIT) ikisini birlikte ölçer (flamingo dengesi, 10 × 5 m mekik).
İki grup ayrı okunur: çevik ve hızlı bir futbolcunun bel / boy oranı yüksek olabilir.
Önce temel · sağlıkla ilişkili beş bileşen
Sağlık için ölçülen beş bileşen: her biri ne?
Bileşen Nedir? Okulda saha testi Sporda örnek Kalp-solunumdayanıklılığı Kalp ve akciğerin kaslara uzun süre oksijen yetiştirmesi 20 m mekik koşusu Futbolcunun maç boyu koşması Kas kuvveti Kasın bir kerede üretebildiği en büyük kuvvet El kavrama: elle sıkılan ölçer Güreşte kavrama, halterde kaldırış Kas dayanıklılığı Kasın aynı hareketi yorulmadan çok kez tekrarlaması Mekik ve şınav sayısı Kürekte çekiş, yüzmede kulaç Esneklik Eklemin ağrısız açılabildiği hareket genişliği Otur-uzan Cimnastikte spagat Vücutkompozisyonu Ağırlığın ne kadarı yağ, ne kadarı kas, kemik ve su Bel / boy oranı Güreşte sıklet, cimnastikte beden
20 m mekik koşusu: 20 metre arayla, giderek hızlanan sinyal sesine yetişerek gidip gelmek. Bel / boy oranı: bel çevresi ÷ boy; 0,5'in üstü karında fazla yağın işareti sayılır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2,5 dk. Beş bileşen Caspersen ve arkadaşlarının (1985) sınıflamasından. Her satırı bir çocukla somutlaştırın: “Bu bileşen zayıf olan 11 yaşındaki çocuk teneffüste neyi yapamaz?”
Kas kuvveti ile kas dayanıklılığı karıştırılır. Kuvvet: bir kez, en ağır. Dayanıklılık: hafif ama çok kez. Halterci kuvvete, kürekçi dayanıklılığa daha çok ihtiyaç duyar.
Bel / boy oranı için 0,5 sınırı çocuk ve yetişkinde ortak kullanılan pratik bir eşiktir (McCarthy ve Ashwell, 2006). Hesap: 140 cm boyunda bir çocukta bel 70 cm'yi geçerse oran 0,5'in üstüne çıkar. Ölçüm göbek hizasında, nefes verdikten sonra yapılır.
El kavrama, el dinamometresi denen yaylı bir ölçerle yapılır; kilogram cinsinden okunur.
Önce temel · performansla ilişkili altı bileşen
Spor başarısı için öne çıkan altı bileşen
Bileşen Nedir? Saha testi Sporda örnek Çeviklik Hızla durup yön değiştirmek 10 × 5 m mekik Basketbolda savunma kayışı Denge Bedeni basılan yerin üstünde, düşmeden tutmak Flamingo: tek ayakta durmak Cimnastikte denge aleti Koordinasyon Kasları doğru sırada ve doğru anda çalıştırmak Top sektirerek slalom, ip atlama Voleybolda smaç zamanlaması Sürat Bir mesafeyi en kısa sürede almak 20 ya da 30 m sprint Futbolda topa ilk ulaşmak Güç Kuvveti çok hızlı üretmek: kuvvet × hız Durarak uzun atlama Smaç sıçraması, gülle atma Reaksiyon zamanı Uyarı ile hareketin başlaması arasındaki süre Düşen cetveli yakalamak Sprintte çıkış, kalecinin penaltı tepkisi
Sağlıkla ilişkili beş bileşen her çocukta izlenir; bu altısı branşa göre önem kazanır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2,5 dk. Testler okul bataryalarından: flamingo dengesi ve 10 × 5 m mekik Avrupa fiziksel uygunluk test bataryasında (EUROFIT) yer alır. Cetvel yakalama: öğretmen cetveli bırakır, çocuk iki parmağıyla yakalar; düştüğü santimetre reaksiyon süresini gösterir.
Sürat ile çeviklik ayrıdır: düz koşuda hızlı olan çocuk dönüşte yavaş olabilir. Güç ile kuvvet ayrıdır: kuvvet “ne kadar”, güç “ne kadar çabuk”.
Sınıfa: “Okçuluk için bu altıdan hangisi en önemli, hentbol için hangisi?” Okçuluk: denge ve koordinasyon; hentbol: hepsi, özellikle çeviklik ve güç.
Önce temel · kavram
Enerji harcaması
energy expenditure · kilokalori (kcal)
Kasın çalışmak için besinden gelen yakıtı yakması. Birimi kilokalori (kcal). Oturan çocuk az, koşan çocuk çok enerji harcar.
Örnek: Araba rölantide az, yokuşta çok benzin yakar. Serbest atışı bekleyen basketbolcu rölantidedir; hızlı hücumdaki basketbolcu yokuşta.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Kilokalori, besin paketlerinin üstünde yazan birimdir; günlük dilde “kalori” denir. Yediğimiz besin bedene enerji getirir; hareket bu enerjiyi harcar.
Sonraki slaytta MET bu harcamayı sayıya çevirir: oturmaya göre kaç kat. Oturmak 1 kat, koşmak 6 kat ve üstü.
Sınıfa: “Merdiven çıkmak mı, asansörde beklemek mi daha çok enerji harcatır?”
Kavram
orta-şiddetli aktivite
moderate-to-vigorous physical activity · MET
Orta-şiddetli fiziksel aktivite: yaklaşık 3 MET ve üstü hareket. MET (metabolik eşdeğer), oturmaya göre kaç kat enerji harcandığıdır.
Örnek: Basketbolda hücum-savunma geçişi orta-şiddetli aktivitedir; serbest atış sırasında beklemek değildir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. MET, İngilizce “metabolic equivalent” (metabolik eşdeğer) adının kısaltması. MET değerleri: sessiz oturmak 1, yürümek yaklaşık 3, koşmak 6 ve üstü.
Cihazsız saha ölçütü, konuşma testi: Konuşabiliyor ama şarkı söyleyemiyorsa orta şiddet; konuşamıyorsa şiddetli.
Sınıfa yaptırın: “Merdiven çıkarken sesiniz değişir; o an OŞFA bölgesindesiniz.”
Hareketin şiddeti · MET
Dört şiddet bölgesi, dört saha işareti
Sedanter1,5 MET ve altı Oturmak, uzanmak, serviste yolculuk
Hafif1,5–3 MET Yavaş yürüyüş, top toplamak · rahatça şarkı söyler
Orta3–6 MET Tempolu yürüyüş, bisiklet · konuşur, şarkı söyleyemez
Şiddetli6 MET ve üstü Koşu, kovalamaca, hızlı hücum · birkaç kelimeden fazlasını söyleyemez
orta-şiddetli aktivite = orta + şiddetli. Öneri yalnız bu iki bölgedeki dakikaları sayar.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. 1 MET, sessiz otururken harcanan enerjidir. Sınırlar yetişkin tablolarından gelir: hafif 3 MET'in altı, orta 3–6, şiddetli 6 ve üstü.
Çocukta dikkat: kilogram başına dinlenme enerjisi yetişkinden yüksektir; yetişkin MET tabloları çocukta şiddeti olduğundan yüksek gösterebilir. Bu yüzden 196 etkinlik için çocuğa özgü değerler veren Gençlik Fiziksel Aktivite Kompendiyumu hazırlandı (Ainsworth ve ark., 2018).
Sınıfa: “Bir kalecinin 90 dakikası hangi bölgelerde geçer?” Çoğu hafif, birkaç kısa şiddetli patlama.
Yoklama · 1 dakika
Okula her gün yürüyen ama hiçbir kulübe gitmeyen 10 yaşındaki bir öğrenci için öğretmeni “spor yapmıyor, demek ki hareketsiz” diyor. Bu yargıdaki hata ne?
A Okula yürümek egzersiz sayılır; öğretmen bunu atlıyorB Spor yapmamak, yeterince hareket etmemek demek değildirC Hata yok; yürüyüş 3 MET'in altında kaldığı için sayılmazD Lisanssız çocuklar hareket önerisinin kapsamına girmez
Doğru: B. Okula yürümek fiziksel aktivitedir; spor yalnız en içteki halkadır. A çekici ama yanlış: yürüyüş planlı bir antrenman olmadığı için egzersiz değil, aktivitedir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Önce sınıf el kaldırarak oy versin, sonra şıkka tıklayın.
C diyen olursa: tempolu yürüyüş yaklaşık 3 MET'tir ve okul yolu her gün iki kez tekrarlanır. Çocuğun yeterli olup olmadığını dakikaları toplayarak buluruz.
BÖLÜM 2
Ne Kadar Hareket Yeterli?
Öneri ne diyor, çocuklar nerede?
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) önerisi · 5–17 yaş
Günde ortalama 60 dakika: tavan değil, taban
60
dakika orta-şiddetli aktivite, haftanın ortalamasında. Haftada en az 3 gün şiddetli hareket ve kas-kemik güçlendiren oyun.
146 ülkede 11–17 yaş gençlerin %81'i öneriyi karşılamıyor (Guthold ve ark., 2020).
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) 2020 önerisi (Bull ve ark., 2020). 2010'da “her gün en az 60 dakika” deniyordu; 2020'de “haftanın ortalamasında günde 60 dakika”. Cumartesi maçında 120 dakika hareket eden çocuk antrenmansız bir günü kısmen telafi eder; yine de her gün hareket hedeflenir.
Parçalar toplanır: 10 dakika okul yolu + 20 dakika teneffüs + 30 dakika antrenman da sayılır. Kas-kemik örnekleri: ip atlama, tırmanma, barfiks demirinde asılma, voleybolda blok sıçraması.
2020 önerisinde iki yenilik daha: oturma süresi ilk kez öneriye girdi ama saat sınırı konmadı (“en çok 2 saat” Kanada rehberinden gelir); engelli çocuklar için ayrı bölüm var: aynı hedefler, kapasiteye uyarlanmış etkinlikle.
Önce temel · önerideki üç hareket türü
DSÖ önerisi üç tür hareket ister
Tür Nedir? Çocukta Sporda Aerobiknefes hızlandıran Büyük kasların dakikalarca ritmik çalışması Kovalamaca, bisiklet, yüzme Futbolda maç, yüzmede uzun set Kas güçlendiren Kası bir dirence karşı çalıştırmak: vücut ağırlığı, lastik, ağırlık Tırmanma, demirde asılma, şınav Judoda çekme, cimnastikte destek Kemik güçlendiren Kemiğe çarpma ya da yük bindiren hareket İp atlama, seksek, sıçrama Voleybolda blok, basketbolda ribaunt
Aerobik: “oksijenle”. Kas yakıtı oksijenle yakar; bu yüzden uzun süre çalışabilir. Bir etkinlik birden çok türe girebilir: ip atlama hem nefes hızlandırır hem kemiğe çarpma bindirir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. DSÖ 2020 önerisi (Bull ve ark., 2020): 5–17 yaşta günlük dakikaların çoğu aerobik olmalı; haftada en az 3 gün şiddetli aerobik hareket ile kas ve kemik güçlendiren etkinlik eklenmeli.
Kas güçlendiren etkinlik çocukta halter salonu demek değildir: tırmanma, el arabası yürüyüşü, halat çekme oyunları da sayılır. Kemik güçlendiren etkinliğin ortak noktası çarpmadır: ayak yere vurur. Bu yüzden yüzme ve bisiklet aerobiktir ama kemiğe az yük bindirir (Hafta 3).
Sınıfa: “Dünkü gününüzde bu üç türden hangisi vardı?”
Önce temel · yaşa göre günlük ihtiyaç
Yaşa göre hareket, ekran ve uyku önerisi
Yaş Hareket Eğlence ekranı Uyku 1–2 yaş Günde en az 180 dk, her şiddette 1 yaşta hiç; 2 yaşta en çok 1 sa 11–14 sagündüz uykusu dahil 3–4 yaş Günde 180 dk; en az 60 dk'sı orta-şiddetli En çok 1 sa 10–13 sagündüz uykusu dahil 5–12 yaş Ortalama 60 dk orta-şiddetli; haftada 3 gün şiddetli ve kas-kemik En çok 2 sa 9–12 sa5 yaşta 10–13 13–17 yaş Aynı: ortalama 60 dk; haftada 3 gün şiddetli ve kas-kemik En çok 2 sa 8–10 sa Yetişkinkarşılaştırma için Haftada 150–300 dk orta ya da 75–150 dk şiddetli; 2 gün kas Az tutulmalısayı verilmedi 7 sa ve üstü
Hareket ve 5 yaş altı ekran: DSÖ. 5–17 yaş ekran sınırı: Kanada 24 saat rehberi. Uyku: Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
3 dk. Kaynaklar: 5 yaş altı için DSÖ hareket, oturma ve uyku rehberi (2019); 5–17 yaş ve yetişkin için DSÖ 2020 önerisi (Bull ve ark., 2020); ekranda “en çok 2 saat” Kanada 24 saat rehberinden (Tremblay ve ark., 2016), çünkü DSÖ 2020 ekran için saat sınırı koymadı; uyku saatleri Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi uzlaşı bildirgesinden (Paruthi ve ark., 2016: 1–2 yaş 11–14, 3–5 yaş 10–13, 6–12 yaş 9–12, 13–18 yaş 8–10 saat). Kanada rehberinde uyku 5–13 yaşta 9–11, 14–17 yaşta 8–10 saattir; iki kaynak birbirine çok yakındır.
Tabloyu yukarıdan aşağı okutun: yaş büyüdükçe uyku ihtiyacı azalır ama 17 yaşında bile yetişkinden fazladır. Hareket önerisinde en büyük sıçrama 5 yaşta: “her şiddette 180 dakika”dan “orta-şiddetli 60 dakika”ya.
Yetişkin satırı karşılaştırma için: haftalık 150 dakika, günde ortalama yalnız 21 dakikadır; çocuktan istenen bunun yaklaşık üç katı.
Tahmin · 1 dakika
14 yaşındaki bir yüzücü sabah 05.30 antrenmanı için 23.00'te yatıp 05.00'te kalkıyor. Uyku önerisine göre durumu ne?
A Yeterli; düzenli antrenman yapan ergen daha az uykuyla toparlanırB Yeterli; 13–17 yaş için önerilen uyku 6–8 saattirC 6 saat; önerilen 8–10 saatin altında kalıyorD Fazla; bu yaşta 5 saatlik uyku antrenman için yeter
Doğru: C. 23.00–05.00 arası 6 saat; 13–18 yaş için öneri 8–10 saat. A çekici ama yanlış: antrenman uyku ihtiyacını azaltmaz; toparlanma uykuda olur.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Oy verdirin, sonra tıklayın. Çare sorusu: antrenman saati değişmiyorsa yatma saati 21.00–21.30'a çekilir; telefon ve tablet yatak odasından çıkar. Akşam ekranına eklenen her saat uykudan çıkar (birazdan 24 saat yaklaşımı).
Önce temel · araştırma türleri
Bir bulgu ne kadar güçlü? Dört araştırma türü
Tür Ne yapılır? Ne söyler? Bu derste Kesitsel Herkes bir kez, aynı dönemde ölçülür İlişki var mı; neden-sonuç söylemez 20.871 çocuğun tek ölçümü Boylamsalizleme Aynı kişiler yıllarca yeniden ölçülür Ne önce geliyor, sıra korunuyor mu Finlandiya'da 21 yıl izlenen çocuklar Deneyselrandomize kontrollü Kurayla iki grup; yalnız biri programı alır Neden-sonuç Kurayla seçilen sınıfa sıçrama programı Derlememeta-analiz Çok çalışmanın sonucu birlikte incelenir ya da tek hesapta birleştirilir En geniş tablo; ama içindeki çalışmalar kadar güçlü 162 çalışma, 204.171 çocuk
Kurayla (randomize): kimin programa gireceğine yazı-tura gibi şans karar verir; böylece iki grup başta birbirine benzer olur.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2,5 dk. Bu dört tür dersin her araştırma slaytında karşımıza çıkacak. Önce türüne bakın, sonra sonucuna.
Kesitsel örnek: aynı gün bel çevresi küçük ve hareketi çok olan çocuklar bulunur. Ama hangisi önce? Çok hareket bel çevresini mi küçültüyor, ince çocuk mu daha çok hareket ediyor? Kesitsel veri bunu ayıramaz. Deneysel çalışmada kura iki grubu başta eşitler; sonradan çıkan fark programa bağlanabilir.
Meta-analiz: birçok çalışmanın sayılarını tek bir ortak hesapta birleştiren derleme. Gücü içindeki çalışmaların kalitesine bağlıdır: zayıf çalışmaları toplamak güçlü bir sonuç vermez.
Tablodaki örnekler: Ekelund ve ark., 2012 (kesitsel); Telama ve ark., 2005 (boylamsal); Fuchs ve ark., 2001 (deneysel, Hafta 3); Poitras ve ark., 2016 (derleme).
Önce temel · çocukta ölçülen sağlık göstergeleri
Çocukta hastalık değil, risk göstergesi ölçülür
Gösterge Nedir? Çok hareket edende Bel çevresi Göbek hizasında karın çevresi; karın yağının göstergesi Daha küçük Kan basıncıtansiyon Kanın damar duvarına yaptığı basınç Daha düşük İnsülin Kandaki şekeri hücreye sokan hormon; açken yüksekse beden ona direnç gösteriyor Açken daha düşük Kandaki yağlartrigliserit, kolesterol Kanda taşınan yağlar; “iyi” kolesterol (HDL) damarı korur Daha iyi tablo Kemik minerali Kemiği sertleştiren kalsiyum ve fosfor birikimi Sıçrayan çocukta daha çok Ruh sağlığı Depresif belirti: uzun süren mutsuzluk, isteksizlik · öz-saygı: kendine değer vermek Belirti daha az, öz-saygı yüksek Biliş Dikkat, bellek, düşünme Olumlu ya da nötr
Hormon: bir bezde yapılıp kanla taşınan, başka bir organa “şunu yap” diyen haberci madde.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2,5 dk. Bu göstergeler sonraki iki araştırmada geçiyor: Poitras derlemesi ve Ekelund'un 20.871 çocuğu. Çocukta kalp krizi ya da şeker hastalığı nadirdir; araştırmalar bu hastalıkların yetişkinlikteki habercilerini ölçer. Kalp ve damar hastalığı riskini birlikte gösterdikleri için “kalp-damar risk göstergeleri” diye anılırlar.
İnsülin direnci: insülin var ama hücre kapıyı zor açıyor; beden daha çok insülin salgılar. Bel çevresi büyük, hareketi az çocukta daha sıktır; ileride tip 2 diyabetin habercisidir.
Sağ sütun ilişkiyi anlatır, kesin neden-sonucu değil: göstergelerin çoğu kesitsel veriden geliyor (önceki slayt).
Neden önemli? · Poitras ve ark., 2016
Hareketin dört kazancı; kanıtın gücü aynı değil
Kalp, metabolizma Bel çevresi, kan basıncı, insülin orta-şiddetli aktivite ile daha iyi.
Kanıt güçlü; çoğu kesitsel.
Kemik Sıçrama ve çarpma kemik minerali biriktirir.
Kanıt güçlü; deneysel çalışma var.
Ruh sağlığı Depresif belirti daha az, öz-saygı daha yüksek.
Kanıt orta; yön belirsiz.
Biliş, okul Bulgular olumlu ya da nötr; ders saati başarıyı düşürmez.
Kanıt karışık.
162 çalışma, 31 ülkeden 204.171 çocuk ve genç: en tutarlı ilişki orta-şiddetli aktivitede.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2,5 dk. Poitras ve arkadaşlarının (2016) derlemesi yalnız cihazla ölçülen hareketi aldı. Toplam hareket bedensel, ruhsal ve bilişsel göstergelerle olumlu ilişkili; şiddet arttıkça ilişki daha tutarlı. Hafif hareket de kalp-metabolizma göstergeleriyle olumlu ilişkili çıktı.
Çocukta hastalık değil, risk göstergesi ölçülür; o göstergeler yetişkinliğe taşınır. Kemik en çok ergenlikte birikir; bu yaşta kazanılan pay ömür boyu kalır.
Ruh sağlığında yön belirsiz: mutsuz çocuk da daha az hareket eder. Biliş: beden eğitimi saatinin akademik başarıyı düşürdüğüne dair kanıt yok (Donnelly ve ark., 2016).
Sınıfa: “Veliye ‘spor zekâyı artırır’ demek doğru mu?” Kanıtın ötesine geçer. Kanıtın söylediği: hareket okul başarısından çalmaz, kalbe ve kemiğe kazandırır.
Kavram
24 saat yaklaşımı
24-hour movement guidelines
Uyku, oturma, hafif hareket ve orta-şiddetli aktivite aynı 24 saati paylaşır. Birine eklenen saat başka birinden alınır .
Örnek: 13 yaşında bir judocu akşam dizi izlemeye 1 saat ekliyor; o saat çoğu zaman uykusundan çıkar.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Kanada 24 saat rehberi (Tremblay ve ark., 2016) üç öneriyi birlikte okur: günde ortalama 60 dakika OŞFA; eğlence ekranı en fazla 2 saat (ödev hariç); uyku 5–13 yaşta 9–11, 14–17 yaşta 8–10 saat.
23 ülkeden 387.437 çocuğu kapsayan meta-analizde üçünü birlikte karşılayan yalnız %7,1 (Tapia-Serrano ve ark., 2022).
Ekranın en sağlam kanıtlı zararı yerinden ettiği şeydir: uyku ve hareket. Ruh sağlığına etkisi hâlâ tartışmalı.
Temel fikir
Ekrandan alınan 3 saat, üç öneriyi birden tutturur
Sık görülen
okul günü
8
7
5
3,5
0/3
Ekran
2 saate inince
9
7
2
4,5
1,5
3/3
Uyku
Okul, ödev
Eğlence ekranı
Hafif hareket
orta-şiddetli aktivite
Yeni saat icat edilmedi; 3 saat ekrandan alındı.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Sayılar saat cinsinden, öğretim amaçlı bir okul günü. Üstteki günde OŞFA yalnız 30 dakika (hedef 60), ekran 5 saat (sınır 2), uyku 8 saat (hedef 9–11): üç öneriden hiçbiri tutmuyor.
Alttaki günde ekranın 3 saati dağıtıldı: uykuya 1, OŞFA'ya 1, hafif harekete 1 saat. Toplam yine 24, üç öneri de tutuyor.
Sorun: “Antrenör günün yalnız 90 dakikasını görür. Kalan saatleri kiminle konuşmalı?” Cevap: veliyle.
Kavram
Sedanter davranış
sedentary behaviour
Uyanıkken oturarak ya da uzanarak geçen, 1,5 MET ya da daha az harcatan zaman. İnaktivite ise öneriyi karşılamamaktır .
Örnek: Günde 2 saat yüzen 12 yaşındaki sporcu öneriyi karşılar; günün 10 saatini oturarak geçiriyorsa sedanter süresi yine yüksektir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Tanımlar Sedanter Davranış Araştırma Ağı'ndan (Tremblay ve ark., 2017). Fiziksel inaktivite (physical inactivity): çocukta günde ortalama 60 dakika OŞFA'nın altında kalmak.
İki ayrı hedef vardır: nefes hızlandıran dakikaları artırmak ve uzun oturma bloklarını bölmek. Biri düzelince öteki kendiliğinden düzelmez.
Ekran sedanter davranışın bir parçasıdır, tamamı değil: kitap okumak ve serviste oturmak da sedanterdir.
Gerçek bir araştırma
Oturma mı, hareket mi? 20.871 çocuk
Soru Hareket süresi ve oturma süresi, kalp-damar risk göstergeleriyle ayrı ayrı ilişkili mi?
Ne yapıldı 14 çalışmanın verisi birleştirildi: 4–18 yaş 20.871 çocuk, bele takılan ivmeölçerle.
30 dk
Günlük ortalama orta-şiddetli aktivite: önerinin yarısı. Orta-şiddetli aktivite hesaba katılınca oturma süresi ilişkili çıkmadı.
Önce nefes hızlandıran dakikaları artırın.
İvmeölçer: bele takılan, hareketi saniye saniye kaydeden küçük cihaz (Bölüm 3).
Ekelund U, Luan J, Sherar LB, ve ark. Moderate to vigorous physical activity and sedentary time and cardiometabolic risk factors in children and adolescents. JAMA. 2012;307(7):704–712.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
3 dk. Uluslararası Çocuk İvmeölçer Veritabanı (İngilizce kısaltması ICAD). Sonuç değişkenleri: bel çevresi, sistolik kan basıncı, açlık trigliseridi, “iyi” kolesterol (HDL), insülin. OŞFA beşiyle de ilişkiliydi; günlük oturma ortalaması yaklaşık 6 saatti (354 dk).
Çok oturanlar içinde en aktif üçte bir (günde 35 dakikadan fazla) ile en az aktif üçte bir (18 dakikadan az) arasında bel çevresi farkı 5,6 cm.
Sınırlılık: kesitsel analiz neden-sonuç göstermez; yaklaşık 2 yıl sonra yeniden ölçülen 6.413 çocukta ilişkiler daha zayıf çıktı.
Sorun: “Bu bulgu ‘oturmak zararsız’ demek mi?” Hayır: bu veride sağlık göstergelerini asıl belirleyen OŞFA'ydı.
Yoklama · 1 dakika
13 yaşındaki bir basketbolcu her gün 75 dakika antrenman yapıyor; okulda, serviste ve akşam ekranda toplam 10 saat oturuyor. Hangi yorum doğru?
A Hareket önerisini karşılıyor; uzun oturma ayrı bir sorunB Oturması antrenmandan uzun olduğu için inaktif sayılırC Antrenman oturmanın bütün etkisini sildiği için sorun yokD Spor yapan çocuk tanım gereği sedanter sayılmaz
Doğru: A. Öneriyi karşılamak ile az oturmak iki ayrı ölçüdür. B çekici ama yanlış: inaktivite öneriyi karşılamamaktır; bu çocuk her gün 75 dakikayla karşılıyor.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Oy, sonra cevap. C diyenlere: Ekelund verisi oturmanın zararsız olduğunu değil, OŞFA'nın daha belirleyici olduğunu gösterdi. Oturma blokları yine bölünür: ders arası hareket, servis yerine yürüyüş.
Kavram
İzlenme
tracking
Bir davranışın yıllar içinde kişinin yaşıtları arasındaki sırasını koruması . Çocuklukta aktif olan, yetişkinlikte de aktif kalmaya yatkındır.
Örnek: 12 yaşında takımının en hareketli üçte birinde olan bir voleybolcunun 30'lu yaşlarda da yaşıtlarının aktif kesiminde olma olasılığı daha yüksektir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. İzlenme çoğunlukla korelasyonla ölçülür: 1 ise sıra hiç değişmez, 0 ise çocukluktaki ölçüm yetişkinlik hakkında hiçbir şey söylemez. Ya da aynı dilimde (ör. en aktif üçte birde) kalma oranıyla.
Boy gibi biyolojik özelliklerde izlenme yüksektir; hareket gibi davranışlarda düşük–orta, çünkü davranış çevreye bağlıdır: okul değişir, takım dağılır, iş hayatı başlar.
Sınıfa: “Çocukluk kader mi?” Hayır; ama bir başlangıç noktası. Bir sonraki slayt sayıyı veriyor.
Önce temel · kavram
Korelasyon
correlation · kısaca r
İki ölçümün birlikte artıp azalma derecesi. 0: ilişki yok; 1: tam ilişki. 0,3 civarı zayıf–orta sayılır.
Örnek: Takımda boyu uzun olanın ayakkabı numarası da çoğunlukla büyüktür: korelasyon yüksek. Ama aynı numarayı giyen kısa çocuk da vardır: korelasyon kural değil, eğilimdir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Sonraki araştırma izlenmeyi korelasyonla ölçüyor: çocuklukta en hareketli olanlar yetişkinlikte de en hareketliler arasında mı?
Eksi korelasyon da vardır: biri artarken öteki azalır. Örnek: akşam ekran süresi arttıkça uyku süresi kısalır.
İki uyarı: 1) Korelasyon neden-sonuç göstermez. 2) 0,3 “yüzde 30” demek değildir; iki ölçüm arasında zayıf–orta bir bağ olduğunu söyler.
Sınıfa: “Sınıftaki öğrencilerin boyu ile matematik notu arasında korelasyon ne olur?” Büyük olasılıkla 0'a yakın.
Gerçek bir araştırma
Çocuklukta hareket yetişkinliğe taşınır mı?
Soru 3–18 yaşta ölçülen hareket, 21 yıl sonrasını ne kadar öngörüyor?
Ne yapıldı Finlandiya'da 2.309 çocuk ve genç 1980'de ölçüldü; 2001'de 1.563'ü, 24–39 yaşlarında, yeniden ölçüldü.
21 yıl
sonra sıra kısmen korundu: korelasyon erkeklerde 0,33–0,44, kadınlarda 0,14–0,26.
Tek sezon değil, yıllarca süren hareket yetişkinliğe taşınır.
Telama R, Yang X, Viikari J, Välimäki I, Wanne O, Raitakari O. Physical activity from childhood to adulthood: a 21-year tracking study. Am J Prev Med. 2005;28(3):267–273.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
3 dk. Genç Finliler Kalp-Damar Riski Çalışması (İngilizce adı Cardiovascular Risk in Young Finns Study). Ölçümler 1980, 1983, 1986, 1989, 1992 ve 2001'de tekrarlandı; aralık kısaldıkça korelasyon yükseldi.
Korelasyonlar düşük–orta; asıl güçlü bulgu süreklilik: üst üste ölçümlerde en aktif üçte birde kalanların yetişkinlikte aktif olma olasılığı belirgin yüksek. 3 yıllık süreklilikte, sürekli inaktif olanlara göre olasılık oranı erkeklerde 4,3–7,1, kızlarda 2,9–5,6.
Sınırlılık: hareket kısa bir anketle ölçüldü; ölçüm hatası korelasyonu düşürür.
Antrenöre çevirisi: çocuğu sporda tutmak, tek sezonun sonucundan önemli (Hafta 13).
BÖLÜM 3
Hareketi Ölçmek
Çocuk sorulunca hatırlamaz, cihaz takılınca unutur. Her yöntem bir şeyi görür, bir şeyi kaçırır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Geçiş slaytı. Soru: “‘Gençlerin %81'i yeterince hareket etmiyor’ sayısı nasıl ölçüldü?” Yöntemi bilmeden bir yüzdeyi yorumlayamayız.
Kavram
İvmeölçer
accelerometer · cut point
Bele ya da bileğe takılan, hareketin ivmesini saniye saniye kaydeden cihaz. Kesim noktası , bu kaydı oturma, hafif, orta ve şiddetli diye ayıran eşiktir.
Örnek: Bir hafta bele takılan cihaz, bir futbolcunun antrenman günlerinde mi yoksa antrenmansız günlerde mi öneriyi kaçırdığını gösterir.
İvme: hızın değişmesi: koşmaya başlamak, yön değiştirmek, yere basmak.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Cihaz ivmeyi “sayım” denen birime çevirir. Çocukta en çok kullanılan eşikler Evenson ve arkadaşlarının (2008) eşikleri: dakikada 100 sayım ve altı oturma, 2296 ve üstü orta, 4012 ve üstü şiddetli.
206 çocukta beş farklı eşik seti karşılaştırıldı; 5–15 yaşta dört şiddet sınıfını kabul edilebilir doğrulukla ayıran tek set buydu (Trost ve ark., 2011).
Sınıfa: “Aynı veriye farklı eşik uygularsak ne olur?” OŞFA dakikaları büyük ölçüde değişir; bu yüzden iki araştırmanın yüzdesi ancak aynı eşikle karşılaştırılır.
Ölçme araçları
Her yöntem bir şeyi görür, bir şeyi kaçırır
Anket, günlükhatırlanan etkinlik Ucuz, yüzlerce çocuğa uygulanır · çocuk süreyi kestiremez, kısa koşuları unutur
Adımsayaradım sayısı Ucuz, anlaşılır · şiddeti görmez; yüzmeyi, bisikleti saymaz
İvmeölçersüre ve şiddet Nesnel, oturmayı da ölçer · pahalı; seçilen eşik sonucu değiştirir
Doğrudan gözlemne, nerede, kimle Bağlamı görür · emek ister; gözlenen çocuk davranışını değiştirebilir
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2,5 dk. Anket örneği: Çocuklar için Fiziksel Aktivite Anketi (İngilizce kısaltması PAQ-C; 8–14 yaş, son 7 gün). Gözlem araçları: beden eğitimi dersi için SOFIT (System for Observing Fitness Instruction Time), teneffüs ve oyun alanı için SOPLAY.
Altın ölçüt: çift etiketli su yöntemi (doubly labelled water); toplam enerji harcamasını 1–2 hafta boyunca ölçer, pahalıdır, yalnız araştırmada kullanılır. Kalp atım hızı monitörü de kullanılır ama çocukta nabız heyecan ve sıcaktan da etkilenir.
Sınıfa: “12 yaş yüzme takımının haftalık OŞFA'sını nasıl ölçersiniz?” Havuz saatleri antrenman günlüğünden, kara saatleri ivmeölçerden: bele takılan cihazların çoğu suya giremez.
Çocuğun hareket ritmi · Bailey ve ark., 1995
Çocuk saniyelerle koşar; ölçüm de saniyelerle yapılmalı
Şiddetli
Orta
0
1 dk
2 dk
3 saniyelik kayıt: 4 ayrı şiddetli koşu
60 saniyelik ortalama: ikisi de “hafif”
Şiddetli hareketin ortanca süresi 3 saniye ; %95'i 15 saniyeden kısa.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Çizim öğretim amaçlı veri: iki dakikalık bir teneffüs, 3 saniyelik çubuklarla. Kesikli çizgiler orta ve şiddetli eşikleri; mor çizgiler 60 saniyelik ortalamalar (dakikada yaklaşık 1500 ve 1455 sayım, ikisi de orta eşiğinin altında).
Bailey ve arkadaşları (1995) 6–10 yaş 15 çocuğu gün boyu her 3 saniyede bir gözlemledi: zamanın %77,1'i düşük, yalnız %3,1'i yüksek şiddette geçti. Yüksek şiddetli etkinliklerin ortanca süresi 3 saniyeydi.
Sonuç: çocuk verisi 15 saniye ya da daha kısa kayıt aralığıyla toplanır (Evenson'un eşikleri 15 saniyeyle geliştirildi). Antrenöre çevirisi: uzun tekdüze koşu çocuğun doğal ritmine uymaz; kısa kovalamaca oyunları uyar (Hafta 3).
Yoklama · 1 dakika
Bir araştırma 7 yaşındaki çocukların ivmeölçer kaydını 60 saniyelik aralıklarla tuttu ve neredeyse hiç şiddetli hareket bulmadı. En olası açıklama hangisi?
A Bu yaştaki çocuklar şiddetli hareketi henüz yapamazB Saniyelik koşular dakikalık ortalamada kaybolduC İvmeölçer adımı sayar, hareketin şiddetini ölçemezD Cihazı taktığını bilen çocuklar kasıtlı olarak az koştu
Doğru: B. Çocuğun şiddetli hareketi çoğunlukla 15 saniyeden kısadır; 60 saniyelik ortalama onu “hafif” gösterir. A çekici ama yanlış: çocuklar sık sık şiddetli hareket eder, yalnız çok kısa sürer.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Oy, sonra cevap. C diyenlere: şiddeti göremeyen adımsayardır; ivmeölçer şiddeti ölçer. D diyenlere: cihaz takan çocukta davranış değişebilir, ama bu tüm şiddetli hareketi silmeyi açıklamaz.
BÖLÜM 4
Antrenör Ne Değiştirebilir?
Çocuğun gününü değiştiremezsiniz; kendi 90 dakikanızı değiştirebilirsiniz.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Temel fikir
Antrenmanın yarısından azı hareketle geçer
Hareket
38 dk
Sırada bekleme
27 dk
Dinleme, ara
25 dk
0
45
90 dk
11 yaşında bir futbolcu, öğretim amaçlı kronometre kaydı
Araştırmada çocuk antrenmanlarının ortalama %46 'sı orta-şiddetli aktivite ile geçiyor (Leek ve ark., 2011).
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Açılıştaki futbolcuya dönün: 38 dakika, 90 dakikanın %42'si. Araştırma ortalaması %46; antrenmanda 60 dakikayı tamamlayan çocuk dörtte birden az.
Okul dersinde de durum benzer: ilkokul beden eğitimi derslerinde OŞFA payı ortalama %44,8; önerilen hedef %50 (Hollis ve ark., 2016; 13 çalışmanın derlemesi). Aynı dersler gözlemle ölçülünce %57,6, ivmeölçerle %32,6 çıktı: yöntem sonucu değiştirir (Bölüm 3).
Sorun: “Sırada beklenen 27 dakikayı geri almanın yolu ne?” Bir sonraki slayt cevabı veriyor.
Sırayı kaldırmak
18 çocuk, 20 dakikalık şut drili, iki düzen
Tek kale, tek sıra
Her an bir çocuk şut atar, 17'si bekler.
Çocuk başına 1,1 dk şut, 18,9 dk bekleme.
Altı istasyon
Aynı anda altı çocuk çalışır.
Çocuk başına 6,7 dk şut: altı kat daha çok top.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Hesap: 20 dakika ÷ 18 çocuk ≈ 1,1 dakika. Altı istasyonda her istasyona 3 çocuk düşer: 20 ÷ 3 ≈ 6,7 dakika.
Üç değişiklikle (istasyon, küçük alan maçı, serbest oyun) açılıştaki futbolcunun hareket süresi 38 dakikadan yaklaşık 55 dakikaya çıkar: 90 dakikanın %61'i, antrenman ortalamasının üstü.
Okulda top az ise çorap topu, balon, plastik şişe kullanılır.
Branşa göre · bekleme nerede birikir?
Her branşın kendi sırası var; çaresi de var
Branş Sıra nerede birikir? Çare Futbol Tek kaleye şut, tek sıra pas Dört küçük kale; 3'e 3, 4'e 4 küçük alan maçı Basketbol Tek potada turnike sırası Her potaya bir grup, herkese bir top Voleybol Servis ve smaç sırası Duvara pas, ikili pas, 2'ye 2 mini voleybol Cimnastik Alet önünde sıra Alet başına istasyon; bekleyene yerde denge ve kuvvet görevi Yüzme Kulvar başında toplu bekleme Kulvar başına az çocuk, 5 saniye arayla çıkış Atletizm Sırayla atlama, sırayla atma Birkaç atlama alanı, eşli çalışma, koşu istasyonları Judo, güreş Ortadaki tek eşleşmeyi izlemek Herkes eşli, aynı anda; kısa süreli eşleşmeler
Öğretim amaçlı saha önerileri. Ortak kural: aynı anda çalışan çocuk sayısını artır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Satırlar araştırma sayısı değil, önceki slayttaki şut drili hesabının branşlara uyarlanmış hâlidir: istasyon sayısı artınca çocuk başına çalışma süresi aynı oranda artar.
Sınıfa kendi branşlarını sorun: “Sizin antrenmanınızda sıra nerede birikiyordu?” Bir öğrencinin cevabını tahtaya yazıp çareyi sınıfla birlikte bulun.
Güvenlik notu: atma ve atlama istasyonları çoğaltılırken atış yönleri birbirine dönük olmaz; cimnastikte yer görevi alet altında yapılmaz.
Kavram
Fiziksel okuryazarlık
physical literacy
Ömür boyu hareket etmek için gereken istek, güven, beceri ve bilgi (Whitehead, 2010).
Örnek: Topu yakalamakta zorlanan 10 yaşındaki hentbolcu maçta pas istemez. Beceri düştükçe güven, güven düştükçe katılım azalır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Okuma-yazma gibi hareket de öğrenilir. Amaç sporcu değil, hareket eden insan yetiştirmek.
Sarmal modeli (Stodden ve ark., 2008): Beceri var → “yapabilirim” → daha çok oyun → kondisyon artar. Beceri zayıf → “beceremem” → oyundan kaçar → spordan kopar. Temel hareket becerileri Hafta 4'te.
Karıştırmayın: fiziksel okuryazarlık kondisyon değildir. Hızlı koşan çocuk hareketi sevmiyorsa bırakabilir.
Yoklama · 1 dakika
20 kişilik 10 yaş altı (U10) futbol grubunda 30 dakikalık pas drili tek sırayla yapılıyor. Çocukların hareket süresini artırmak için en etkili ilk değişiklik hangisi?
A Drilin süresini 30 dakikadan 45 dakikaya çıkarmakB Hatayı azaltmak için drilden önce uzun anlatım yapmakC Grubu dörderli takımlara bölüp her birine top vermekD Sırayı hızlandırmak için iyi oyuncuları öne almak
Doğru: C. Beş grup aynı anda çalışınca her çocuğun top süresi beş katına çıkar. A çekici ama yanlış: süre uzar, sırada beklenen pay aynı kalır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Oy, sonra cevap. B diyenlere: anlatım sırasında çocuk oturur. Anlatım 1 dakikayı geçmez; gösterim yapılır, düzeltme oyun içinde verilir.
SON BÖLÜM
Kendinizi Sınayın
Sekiz soru. Her soruda önce oy verin, sonra cevabı açın.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Geçiş slaytı. Her soruya yaklaşık 1 dakika: 30 saniye düşünme, oylama, cevap ve tek cümle açıklama.
Soru 5 / 12
Cihaz olmayan bir okulda beden eğitimi öğretmeni koşu oyunu sırasında bir öğrenciyi dinliyor: rahatça konuşabiliyor ama şarkı söyleyemiyor. Öğrenci hangi bölgede?
A Hafif bölgede; bu dakikalar orta-şiddetli aktiviteye sayılmazB Sedanter bölgede; oyunun şiddeti artırılmalıC Orta şiddette; bu dakikalar orta-şiddetli aktiviteye sayılırD Şiddetli bölgede; hemen mola verilmelidir
Doğru: C. Konuşabiliyor ama şarkı söyleyemiyorsa orta, konuşamıyorsa şiddetli. A çekici ama yanlış: hafif şiddette çocuk şarkı da söyleyebilir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Soru 6 / 12
11 yaşındaki bir futbolcunun bir haftalık günlük orta-şiddetli aktivitesi (dakika): 20 · 90 · 30 · 90 · 20 · 120 · 50. DSÖ 2020 önerisine göre durumu ne?
A Her gün 60 dakikayı geçmediği için öneriyi karşılamıyorB Yalnız antrenman günleri sayılır; maç günü hesaba girmezC Haftada 420 dakika üst sınırdır; yük azaltılmalıdırD Haftalık ortalaması günde 60 dakika; öneriyi karşılıyor
Doğru: D. Toplam 420 dakika; 7 güne bölünce 60. DSÖ 2020'de ölçüt haftanın ortalamasıdır. A çekici ama yanlış: “her gün en az 60” 2010 önerisinin diliydi.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Toplamı tahtada birlikte yapın: 20 + 90 + 30 + 90 + 20 + 120 + 50 = 420. C diyenlere: 60 dakika bir tabandır, üst sınır değildir.
Soru 7 / 12
10 yaşındaki bir çocuğun okul günü (saat): uyku 8, okul ve ödev 7, eğlence ekranı 5, hafif hareket 3,5, orta-şiddetli aktivite 0,5. Ekran 2 saate inerse açılan 3 saat nasıl dağıtılmalı?
A Uyku 9, orta-şiddetli 1,5, hafif hareket 4,5 saat olsunB Açılan 3 saatin tamamı uykuya eklensin, uyku 11 saat olsunC Orta-şiddetli 3,5 saate çıksın, uyku 8 saatte kalsınD Ödev 3 saat artsın, eğlence ekranı tümüyle kaldırılsın
Doğru: A. Üç öneri birden tutar: orta-şiddetli aktivite 60 dakikayı geçer, uyku 9 saate çıkar, ekran 2 saatte kalır. B çekici ama yanlış: uyku düzelir, orta-şiddetli aktivite 30 dakikada kalır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Bölüm 2'deki çubuk görseline dönün. C diyenlere: OŞFA tutar ama uyku 9 saatin altında kalır; 24 saat yaklaşımı üç öneriyi birlikte okur.
Soru 8 / 12
15 yaşındaki bir kız voleybol takımından ayrıldı; şimdi haftada 3 gün planlı koşu ve evde kuvvet çalışması yapıyor. Bu etkinlik en doğru nasıl sınıflanır?
A Spor: düzenli yapıldığı için spor sayılırB Egzersiz: planlı ve amaçlı ama rekabet içermiyorC Serbest oyun: bir yetişkin yönetmediği için oyundurD Yalnızca fiziksel aktivite: kulüp dışında yapılıyor
Doğru: B. Egzersiz planlı, tekrarlı ve amaçlı aktivitedir; spor ayrıca kural ve rekabet ister. A çekici ama yanlış: düzenli olmak bir etkinliği spor yapmaz.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. D diyenlere: egzersiz de bir fiziksel aktivitedir, ama “yalnızca” değil; planlı ve amaçlı olduğu için iç halkaya girer. Kulüp ölçüt değildir.
Soru 9 / 12
Kesitsel bir araştırmada orta-şiddetli aktivitesi yüksek çocukların bel çevresi daha küçük çıktı; orta-şiddetli aktivite hesaba katılınca oturma süresi ilişkili çıkmadı. Bu veriden hangi sonuç çıkarılabilir?
A Oturma süresinin çocuk sağlığına hiçbir etkisi yokturB Orta-şiddetli aktivite artınca bel çevresi kesin olarak küçülürC Önce nefes hızlandıran dakikalar artırılmalıdırD Ekran süresini sınırlamak gereksiz bir öneridir
Doğru: C. Bu veride sağlık göstergelerini asıl belirleyen orta-şiddetli aktiviteydi. B çekici ama yanlış: kesitsel bir çalışma ilişki gösterir, neden-sonuç kanıtlamaz.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. A ve D aynı aşırı genellemenin iki yüzü: bir analizde ilişki çıkmaması “etkisi yok” demek değildir. Ekranın uykuyu ve hareketi yerinden ettiği ayrıca sağlam kanıtlıdır.
Soru 10 / 12
Okulun en hızlı koşucusu olan 12 yaşındaki bir çocuk beden eğitimi derslerinden kaçıyor ve “hareket etmeyi sevmiyorum” diyor. Fiziksel okuryazarlıkta eksik olan ne?
A Kondisyon: hızlı koşmak dayanıklılığı göstermezB Beceri: koşu temel hareket becerisi sayılmazC Bilgi: hareket önerisini bilmediği için kaçıyorD İstek ve güven: kondisyon tek başına yetmiyor
Doğru: D. Fiziksel okuryazarlık istek, güven, beceri ve bilginin toplamıdır. A çekici ama yanlış: bu çocukta sorun kapasite değil, hareket etme isteği.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. B diyenlere: koşu bir lokomotor temel hareket becerisidir (Hafta 4). C diyenlere: bilgi eksikliği engel olabilir ama tek başına isteği açıklamaz.
Soru 11 / 12
16 çocuklu bir grupta 16 dakikalık top sürme drili tek istasyonda yapılıyor; her an yalnız bir çocuk çalışıyor. İstasyon sayısı 4 olursa bir çocuğun çalışma süresi ne olur?
A 1 dakikadan 4 dakikaya çıkarB 1 dakikadan 2 dakikaya çıkarC 4 dakikadan 16'ya çıkarD Değişmez; drilin süresi aynı kaldı
Doğru: A. Tek istasyonda 16 dakika 16 çocuğa bölünür: kişi başı 1 dakika. Dört istasyonda dört çocuk aynı anda çalışır: 4 dakika. D çekici ama yanlış: süre aynı, aynı anda çalışan sayısı arttı.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Soru 12 / 12
Bir belediye 9 yaşındaki çocuklara tek sezonluk ücretsiz spor okulu açtı ve “bu çocuklar ömür boyu aktif kalacak” diyor. Finlandiya'daki 21 yıllık izlenme araştırmasına göre hangisi doğru?
A Doğru; çocuklukta aktif olan herkes yetişkinlikte de aktif kalırB Yanlış; çocukluktaki hareket yetişkinliği hiç öngörmezC Abartılı; izlenme düşük–orta, belirleyici olan süreklilikD Doğru; ama yalnız erkek çocuklar için geçerlidir
Doğru: C. 21 yıllık izlemde korelasyon düşük–orta çıktı; üst üste yıllarca aktif kalanlar yetişkinlikte belirgin daha aktifti. B çekici ama yanlış: ilişki zayıf ama var.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. D diyenlere: izlenme erkeklerde daha yüksekti, ama kızlarda da süreklilik yetişkin aktivitesini öngördü. Tek sezon bir başlangıçtır; asıl iş çocuğu sporda tutmaktır.
Özet
Bugün beş şey öğrendik
1 Spor en içteki halka; sağlık günün tamamında kazanılır. 2 Günde ortalama 60 dakika orta-şiddetli aktivite bir tabandır, tavan değil. 3 Gün 24 saat : ekrana eklenen saat uykudan ya da hareketten çıkar. 4 Yüzdeyi okumadan önce ölçüm yöntemine bakın: çocuk saniyelerle hareket eder. 5 Antrenman süresi hareket süresi değildir; sırayı kaldırın .
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Her maddeyi açmadan önce sınıfa sorun: “Bu bölümden aklınızda ne kaldı?” Sonra maddeyi açın.
Derslikten çıkmadan
Bildiğiniz bir çocuk antrenmanında çocuk nerede bekliyor? Bekleme süresini yarıya indirecek tek değişikliği yazın.
Gelecek hafta · Hafta 2: Aynı Yaş, Farklı Beden
Ayrıntılı okuma: Hafta 1 ders notu (lisans destesi) · ekran tartışması, kaybolan serbest oyun, okul beden eğitimi dersi, fiziksel okuryazarlığı ölçmek.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Kâğıtlar çıkışta toplanabilir. Örnek iyi cevap: “Isınmada iki sıra hâlinde koşu yerine her çocuğa top verilen yakalamaca; böylece her çocuk 10 dakikanın tamamında hareket eder.”