Çocuk ve Spor

Hafta 4

Hareketin Alfabesi

Koşmak, atmak, yakalamak, dengede durmak: temel hareket becerileri kendiliğinden gelmez, öğretilir.

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Bir ısınma oyunu

On bir yaşında ve topu tutamıyor. “Büyüyünce düzelir” mi?

Bir yakalama oyununda 18 çocuktan altısı topu iki elle tutamadı; ikisi top gelince gözünü kapatıp başını çevirdi. Kollar gergin, top göğse çarpıyor.

Örnek öğretim amaçlıdır.

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Temel hareket becerilerini üç gruba ayırmak ve gelişim evrelerini sıralamak.
2Beceri, inanç ve aktivite arasındaki sarmalı açıklamak.
3Bir beceriyi birey, görev ya da çevreyi değiştirerek kolaylaştırmak.
4Süreç ve ürün ölçümünü ayırmak.
5Talimat, geri bildirim ve deneme sayısıyla bir beceri dersi kurmak.

BÖLÜM 1

Hareketin Alfabesi

Üç grup harf ve kendiliğinden gelmeyen beceri

Önce temel · kavram

Motor beceri

motor skill · kaba (gross) ve ince (fine) motor

“Motor” burada hareket demektir. Kaba motor beceri büyük kaslarla yapılır: koşmak, atmak. İnce motor beceri küçük kaslarla: yazı yazmak, düğme iliklemek.

Örnek: Kalecinin topa uzanıp yakalaması kaba, okçunun parmaklarıyla ipi bırakması ince motor beceridir.

Kavram

Temel hareket becerileri

fundamental movement skills

Sporların yapı taşı: lokomotor (koşmak, sekmek), nesne kontrolü (atmak, yakalamak), denge (tek ayakta durmak, dönmek).

Örnek: Hentbolda sıçrayarak şut üç grubu birden kullanır: sıçrama, atış, havada denge.

Önce temel · lokomotor beceriler

Yer değiştiren altı beceri: olgun form neye benzer?

Beceri	Olgun formun işareti	Çocukta sık hata	Sporda
Koşma	Kollar bacaklarla ters çalışır; iki ayağın yerden kesildiği an var	Kollar yanda sabit, ayak düz basar	Futbol, basketbol
Galopaynı ayak hep önde	Ön ayak adım atar, arka ayak yetişir; ritim düzenli	Ritim bozulur, ayaklar karışır	Ritim ve dans oyunları
Tek ayak sekme	Serbest bacak sarkaç gibi salınır, kollar öne savrulur	Serbest bacak ve kollar kilitli	Seksek, üç adım atlama
Sekerek koşmaskip	Adım + aynı ayakta küçük sekme; kollar ters	Sekme unutulur, kollar aynı yöne	Atletizm koordinasyon drilleri
Durarak uzun atlama	Kollar geriden öne-yukarı savrulur; iki ayak birlikte kalkar, birlikte iner	Kollar geride kalır, tek ayakla iner	Voleybolda blok, uzun atlama
Yana kayma	Yan dönük; ön ayak açar, arka ayak kapatır	Gövde öne döner, çapraz adım atar	Basketbolda savunma, tenis

Lokomotor: bedeni bir yerden başka bir yere taşıyan hareket.

Önce temel · nesne kontrolü (top) becerileri

Topla yapılan yedi beceri: olgun form neye benzer?

Beceri	Olgun formun işareti	Çocukta sık hata	Sporda
Üstten atış	Kol geriden gelir; karşı ayakla adım; kalça ve gövde döner	Aynı taraf ayakla adım, yalnız koldan	Hentbol şutu, cirit
Alttan atış	Kol aşağı ve geriye sallanır; karşı ayakla adım	Adım yok, kol bükük	Alttan servis, bowling
İki elle yakalama	Eller önde, dirsekler bükük; top yalnız elle tutulur	Kollar gergin, top göğse çarpar, göz kapanır	Hentbol, basketbol
Ayakla vuruş	Koşarak gelir; destek ayak topun yanında	Durarak, parmak ucuyla vurur	Futbol
Top sektirme	Bel hizasında, parmak uçlarıyla iter	Avuçla tokatlar, gözü topta	Basketbol
Raketle vuruş	Yan durur; ağırlığı arka ayaktan ön ayağa aktarır	Karşıdan durur, yalnız kolla vurur	Tenis, badminton
Sopayla vuruş	Yan durur; kalça ve omuz döner	Gövde dönmez, yalnız kollar	Beyzbol, golf

Nesne kontrolü: bir nesneyi (top, raket, sopa) atmak, yakalamak, vurmak ya da yönlendirmek.

Önce temel · denge becerileri

Denge üç türlüdür

Tür	Nedir?	Çocukta görev	Sporda
Statik denge	Kıpırdamadan dengede kalmak	Tek ayakta durmak	Okçuluk, atıcılık
Dinamik denge	Hareket ederken dengeyi korumak	Denge tahtasında geri geri yürümek	Top sürme, kayak, paten
Dönme, yuvarlanma	Beden dönerken yönünü kaybetmemek	Takla, kendi çevresinde dönme	Cimnastik, judo düşüşü

Denge her becerinin altındadır: tek ayakta kalamayan çocuk atışta ağırlığını karşı ayağa aktaramaz.

Hangi harf kaç yaşında?

Her grubun olgun forma ulaştığı yaş farklıdır

Lokomotor

Koşma, sıçrama: 5–6 yaş.

Sprint, futbol, voleybol

Nesne kontrolü

Fırlatma 6–7, raketle vuruş 7–9 yaş.

Hentbol, tenis, basketbol

Denge

Dinamik denge 7–9, dönme 8–10 yaş.

Cimnastik, paten, kayak

Yaşlar fırsat ve öğretim olduğunda geçerlidir (Gallahue, Ozmun ve Goodway, 2012).

Motor gelişim evreleri · Gallahue, Ozmun ve Goodway, 2012

Dört evre: önce geniş temel, sonra spora özgü daralma

Refleks0–1 yaşİstemsiz yanıtlar: yakalama ve emme refleksi.

İlkel hareket0–2 yaşOturma, emekleme, uzanıp tutma, ilk adım.

Temel hareket2–7 yaşKoşma, atma, yakalama, denge; her beceri başlangıç → temel → olgun aşamadan geçer.

Spora özgü7 yaş ve üstüGeçiş (7–10), uygulama (11–13), ömür boyu kullanım (14+): beceriler branşa göre birleşir.

Temel evrenin içinde

Aynı üstten atış, üç aşama

Başlangıç

Atış yalnız koldan, dirsekten itilir. Ayaklar sabit, gövde dönmez.

4 yaşında, dart atar gibi.

Temel

Atan kolla aynı taraf ayakla adım. Gövde az döner.

Açılıştaki çocukların atışı.

Olgun

Karşı ayakla adım. Kalça ve gövde döner, kol geriden gelir.

Hentbolda kaleye şut.

Branşa göre · branş becerisi hangi harflerden?

Branş becerisi, temel becerilerin birleşimidir

Branş becerisi	Hangi temel beceriler?	Eksikse ne görülür?
Basketbolda turnike	Koşma, top sektirme, tek ayaktan sıçrama, atış	Adımlar karışır, top elden kaçar
Voleybolda smaç	Koşu, çift ayakla sıçrama, üstten vuruş	Sıçrama zamanı kaçar, top fileye gider
Hentbolda sıçrayarak şut	Koşu, sıçrama, üstten atış, havada denge	Aynı taraf ayakla atış, şut zayıf
Futbolda orta	Koşu, ayakla vuruş, tek ayak üstünde denge	Destek ayak kayar, top yerden gider
Tenis forehand	Yana kayma, raketle vuruş, ağırlık aktarımı	Topa karşıdan durur, yalnız kolla vurur
Cimnastikte yuvarlanma	Dönme, yuvarlanma, dinamik denge	Yön kaybı, yana düşme
Judoda güvenli düşüş	Yuvarlanma, denge	Elle ya da dirsekle yere dayanır

Branş becerisinde hata görünce önce hangi “harfin” eksik olduğuna bakılır.

Tahmin · 1 dakika

12 yaşındaki bir voleybolcu smaçta sıçrama zamanını kaçırıyor, topa geç kalıyor. Önce hangi temel beceri sınanmalı?

Doğru: C. Zaman kaçıyorsa sorun yaklaşma ve kalkışta. A çekici ama yanlış: kol vuruşu doğru olsa da yanlış anda havaya kalkan oyuncu topa yetişemez.

Önce temel · kavram

Norm

norm · percentile: yüzdelik

Çok sayıda yaşıttan çıkarılan “bu yaşta tipik puan” tablosu. Çocuğun puanı norma göre ortalama altı, ortalama, ortalama üstü diye okunur.

Yüzdelik 25: 100 yaşıttan 75'i bu çocuktan yüksek puan aldı. Yüzdelik 50 tam ortadır.

Dünya verisi

Zayıf halka: top becerileri

64

çalışmanın derlemesi: 3–10 yaş çocuklarda atma ve yakalama, koşma ve sıçramadan zayıf.

Bolger ve ark., 2021. Normal gelişen çocuklar normun “ortalama altı” ile “ortalama” arasında.

Derleme: aynı soruyu soran çok sayıda çalışmanın birlikte incelenmesi.

Cinsiyet ve fırsat farkı

Kızlar topu neden daha zayıf atıyor? Çoğunlukla fırsat

Teneffüs

Bahçenin ortası futbola gider; kızlar kenarda kalır.

Ev

Erkek çocuğa daha erken top alınır; evde top oyunu daha sık.

Mahalle ve okul

Dar gelirli mahallede oyun alanı ve top az; derste az top.

Ergenlik öncesi kız ve erkek bedeni benzerdir. Bolger ve ark., 2021 (64 çalışma); Barnett ve ark., 2016 (59 çalışma).

Yoklama · 1 dakika

Bir 9 yaş altı (U9) basketbol antrenörü ısınmada yalnız koşu ve sıçrama oyunları yaptırıyor. Takımın en zayıf olması beklenen beceri grubu ve eklenecek etkinlik hangisi?

Doğru: C. Dünya verisinde en zayıf grup top becerileri; bu ısınma da yalnız lokomotor becerileri çalıştırıyor. A çekici ama yanlış: koşma ve sıçrama zaten görece güçlü olan gruptur.

BÖLÜM 2

Beceri, İnanç, Hareketli Yaşam

Topu yakalayan çocuk neden aktif bir genç olur?

Kavram

Algılanan motor yeterlik

perceived motor competence

Çocuğun kendi hareket becerisine dair inancı: “Topu yakalayabilirim.” Ölçülen gerçek beceriyle her zaman örtüşmez.

Örnek: 5 yaşındaki çocuk topu düşürse de “En iyi ben yakalarım” der. 10 yaşında kendini akranlarıyla kıyaslar; inancı becerisine yaklaşır.

Sarmal model · Stodden ve ark., 2008

Dört kutu birbirini besler; sarmal iki yöne döner

Kavram

Yeterlik eşiği

proficiency barrier · Seefeldt, 1980

Temel becerilerde belli bir düzeyin altında kalan çocuğun ergenlikte spora ve oyuna katılmakta zorlandığı varsayılan sınır.

Örnek: Atma ve yakalaması zayıf 14 yaşındaki bir genç, arkadaşlarının voleybol maçına “Ben izlerim” diyerek katılmıyor.

Gerçek bir araştırma

Topu iyi yakalayan çocuk aktif bir genç oluyor mu?

Soru: Çocuklukta ölçülen temel beceri, 6–7 yıl sonra ergenlikteki aktiviteyi yordar mı?
Ne yapıldı: Avustralya'da 2000'de becerisi ölçülen çocuklar 2006–07'de yeniden arandı; 276 genç ankete katıldı.

%10–20

daha yüksek şiddetli aktivite olasılığı: çocuklukta nesne kontrolü iyi olanlarda.

Top becerisi, ileride hareketli kalmanın kapısını açar.

Yordamak: bugünkü ölçümden ileriyi tahmin etmek.

Barnett LM, van Beurden E, Morgan PJ, Brooks LO, Beard JR. Childhood motor skill proficiency as a predictor of adolescent physical activity. J Adolesc Health. 2009;44(3):252–259.

Kavram

Fiziksel okuryazarlık

physical literacy · Whitehead

Hayat boyu hareketli kalmak için gereken motivasyon, özgüven, hareket yetkinliği, bilgi ve anlayış. Beceri tek başına yetmez.

Örnek: 12 yaşındaki bir çocuk iyi yüzüyor ama suyu sevmiyor, havuza hiç gitmiyor: yetkinlik var, motivasyon yok.

Yoklama · 1 dakika

14 yaşındaki bir genç arkadaşlarının voleybol maçına katılmıyor, “Ben izlerim” diyor. Atma ve yakalaması 8 yaşındaki bir çocuk düzeyinde. Bu durumu en iyi hangisi açıklar?

Doğru: B. Temel beceride belli bir düzeyin altında kalan genç, hızlanan oyunlara katılmakta zorlanır; sarmal aşağı döner. A çekici ama yanlış: atış 14 yaşında da öğretimle gelişir.

Hassas dönem: yetinin antrenmana en hızlı yanıt verdiği sanılan yaşlar. Gelişimsel koordinasyon bozukluğu: hastalık olmadan hareket becerisinin belirgin geri kalması.

BÖLÜM 3

Kısıtları Değiştir

Anlatmak yerine ortamı değiştir

Kavram

Kısıtlar modeli

Newell's constraints model

Hareket üç şeyin kesişiminde doğar: birey (boy, kuvvet, korku), görev (top, mesafe, kural), çevre (zemin, alan, ışık).

Örnek: Topu yakalayamayan çocuğa büyük, yumuşak top ve 2 metre mesafe: korku azalır, göz topu izler.

Temel fikir

Antrenör en hızlı görevi ve çevreyi değiştirir

Sahada

Dört sorun, dört değişiklik

Gözünü kapatıyor

Büyük, yumuşak top; kısa mesafe.

Korku azalır, göz topu izler.

Atışta adım yok

Uzak hedef, hafif top.

Uzağa atmak adımı doğurur.

Kollar hareketsiz

Dönüşlü yarış parkuru.

Hız ve yön değişimi kolu çalıştırır.

Sırada sıkılıyor

Her çocuğa bir top.

Deneme sayısı katlanır.

Yoklama · 1 dakika

8 yaşındaki bir çocuk topu atarken ayaklarını kıpırdatmıyor. Antrenör “adım al” diye beş kez söyledi, değişmedi. Kısıtlar açısından en iyi sonraki adım hangisi?

Doğru: B. Uzağa atmak isteyen beden adım ve gövde dönüşü arar; görev hareketi kendiliğinden doğurur. A çekici ama yanlış: işe yaramayan talimatı tekrarlamak öğrenmeyi değil, bıkkınlığı artırır.

BÖLÜM 4

Gözle, Puanla, Öğret

Süreç ölçümü, ölçüm araçları, destek bekleyen çocuk ve öğretimin dört aracı

Kavram

Süreç ölçümü

process vs product assessment

Hareketin nasıl yapıldığına bakmak: karşı ayakla adım aldı mı? Ürün ölçümü ise sonucu söyler: 12 metre attı.

Örnek: Kaba Motor Gelişim Testi (TGMD-3), 3–10 yaşta 13 beceriyi süreç ölçütleriyle puanlar: her ölçüt var (1) ya da yok (0).

Kaba Motor Gelişim Testi, 3. baskı (TGMD-3) · Ulrich, 2019

13 beceri, iki alt test, 100 puan

Lokomotor · 6 beceri

Koşu, galop, tek ayak sekme, sekerek koşma, durarak uzun atlama, yana kayma.

En yüksek ham puan: 46

Top becerileri · 7 beceri

Sopayla ve raketle vuruş, top sektirme, iki elle yakalama, ayakla vuruş, üstten ve alttan atış.

En yüksek ham puan: 54

3–10 yaş · her ölçüt iki denemede 1 ya da 0 · çocuk başına 15–20 dakika · normlar ABD'li çocuklardan.

Ölçüm araçları

Nasıl mı, ne kadar mı? Dört yaygın ölçüm

Kaba Motor Gelişim Testisüreç · 3–10 yaşHareketin biçimi; neyi öğreteceğinizi söyler.

Çocuk Koordinasyon Testiürün · 5–14 yaşDört görev: geri geri denge yürüyüşü, tek ayakla sekme, yana sıçrama, yana yer değiştirme.

Hareket Değerlendirme Bataryasıürün · 3–16 yaşEl becerisi, nişan alma ve yakalama, denge; koordinasyon bozukluğu şüphesinde uzmanlar kullanır.

Durarak uzun atlamaürün · her yaşKaç santimetre? Hızlı ve ucuz; biçimi göstermez.

Kavram

Gelişimsel koordinasyon bozukluğu

developmental coordination disorder (DCD)

Zekâ normal, hareket öğrenmek çok zor. Okul çağı çocuklarının yaklaşık %5–6'sında görülür.

Örnek: 25 kişilik sınıfta bir ya da iki çocuk. Antrenör tanı koymaz; aileyi hekime ya da fizyoterapiste yönlendirir.

Önce temel · kavram

Etki büyüklüğü

effect size · kısaca d

İki grubun farkının, puanların olağan dağınıklığına göre ne kadar büyük olduğu. Kabaca 0,2 küçük, 0,5 orta, 0,8 büyük.

Örnek: Program alanların atış puanı ortalaması 30, almayanların 27; puanlar çocuktan çocuğa tipik olarak 8 puan oynuyorsa d = 3 ÷ 8 ≈ 0,4: küçük-orta.

Gerçek bir araştırma

Beceri programı mı, serbest oyun mu?

Soru: Planlı motor beceri programları çocukların temel becerilerini ne kadar geliştirir?
Ne yapıldı: Beş veri tabanı tarandı; programlı ve serbest oyunlu grupların etki büyüklükleri birleştirildi.

0,39

Programların etkisi (d): küçük-orta, anlamlı. Serbest oyun yapan gruplarda gelişme yok (d = 0,06).

Beceri kendiliğinden gelmez; öğretilir.

Logan SW, Robinson LE, Wilson AE, Lucas WA. Getting the fundamentals of movement: a meta-analysis of the effectiveness of motor skill interventions in children. Child Care Health Dev. 2012;38(3):305–315.

Öğretimin araçları

Kısa ipucu, iyi model, az geri bildirim, bol deneme

Talimat

Tek ipucu, dış odak.

“Topu duvardaki kırmızı işarete gönder.”

Model

Gösterim, anlatımdan hızlıdır.

Biraz daha iyi yapan bir akran.

Geri bildirim

Birkaç denemede bir.

“Karşı ayakla adım al.”

Deneme

Bol ve değişken.

Farklı mesafe, top, hedef.

Önce temel · iki tür odak, iki tür geri bildirim

Dikkati nereye veririz, bilgiyi nasıl veririz?

Tür	Nedir?	Hentbolda örnek	Ne zaman?
İç odak	Dikkat bedenin bir parçasında	“Dirseğini kaldır.”	Çoğu zaman daha az etkili
Dış odak	Dikkat hareketin etkisinde, hedefte	“Üst köşeye gönder.”	Çoğu durumda daha etkili
Performans bilgisi	Hareketin biçimi hakkında	“Karşı ayakla adım aldın.”	Biçimi düzeltirken
Sonuç bilgisi	Hareketin sonucu hakkında	“Kalenin solundan geçti.”	Çocuk sonucu göremiyorsa

Geri bildirim: denemeden sonra çocuğa verilen bilgi. Birkaç denemede bir verilir; her denemeden sonra konuşmak çocuğu antrenöre bağımlı yapar.

Deneme sayısı

30 öğrenci, 20 dakika yakalama: kaç deneme?

Tek sıra, tek top

Öğrenci başına 8 deneme.

20 dakikanın 19'u sırada.

İkişerli, 15 top

Öğrenci başına 120 deneme.

Aynı sürede 15 kat deneme.

Yoklama · 1 dakika

Bir hentbol antrenörü 10 yaşındaki bir çocuğa her şuttan sonra “dirseğini kaldır, bileğini kır, ağırlığını aktar” diyor. En iyi düzeltme hangisi?

Doğru: D. Tek seferde tek ipucu; dış odak çoğu zaman daha etkilidir. B çekici ama yanlış: geri bildirim azaltılır, kaldırılmaz; birkaç denemede bir ve özetle verilir.

SON BÖLÜM

Kendinizi Sınayın

Yedi soru. Her soruda önce oy verin, sonra cevabı açın.

Soru 5 / 11

İki 9 yaşındaki çocuk topu 14 metreye attı. Biri karşı ayakla adım alıp gövdesini döndürüyor, öteki aynı taraf ayakla adım alıyor. Hangisi doğru?

Doğru: A. Mesafe ürün, adım ve gövde dönüşü süreçtir; boş kalan ölçüt öğretilecek ilk şeydir. B çekici ama yanlış: güçlü çocuk kötü teknikle de uzağa atabilir.

Soru 6 / 11

9 yaşındaki bir çocuk top, denge ve ip atlamada yaşıtlarından belirgin geride; düğme iliklemekte de zorlanıyor. Antrenör için doğru adım hangisi?

Doğru: C. Antrenör tanı koymaz; gözlemini yazar, aileyi yönlendirir, sahada başarı yaşatır. A çekici ama yanlış: tanı uzmanındır; etiket ve ayırma aşağı sarmalı başlatır.

Soru 7 / 11

Bir ilkokulda kızların atış puanı erkeklerden belirgin düşük çıktı; teneffüste bahçenin ortasını erkeklerin futbolu kaplıyor. En doğru yorum hangisi?

Doğru: A. Ergenlik öncesi kız ve erkek bedeni benzerdir; atış farkının büyük kısmı fırsattan gelir. B çekici ama yanlış: fark öğretim ve tekrarla kapanır.

Soru 8 / 11

30 öğrencili bir sınıfta 20 dakika yakalama çalışılacak; bir atış-yakalama 5 saniye sürüyor. Tek sıra ve tek topla öğrenci başına kaç deneme düşer?

Doğru: C. 20 × 60 ÷ 5 = 240 deneme; 30 öğrenciye bölünce 8. D çekici ama yanlış: 240 sınıfın toplamıdır. İkişerli 15 topla öğrenci başına 120 olur.

Soru 9 / 11

Görme engelli 8 yaşındaki bir öğrenci yakalama çalışmasına katılacak. Kısıtlar açısından en uygun düzenleme hangisi?

Doğru: B. Görev ve çevre değiştirilir: ses, yuvarlanan top, kısa mesafe, sözlü ve dokunsal ipucu. D çekici ama yanlış: araç aynı kalır, kanal değişir; görsel gösterim bu çocuğa ulaşmaz.

Soru 10 / 11

Topu yakalamakta zorlanan 10 yaşındaki bir çocuk maçlarda pas istemiyor ve “ben beceremem” diyor. Antrenörün en etkili müdahale noktası hangisi?

Doğru: A. Sarmal modelde en kolay müdahale noktası becerinin kendisidir: beceri artınca inanç ve katılım da artar. C çekici ama yanlış: beceri değişmeden konuşma tek başına inancı kalıcı artırmaz.

Soru 11 / 11

12 yaşındaki bir voleybolcu kız topu iki elle güvenle yakalayamıyor; antrenörü ona smaç tekniği öğretmeye başlamak istiyor. En doğru yaklaşım hangisi?

Doğru: D. Takvimde spora özgü evrede, beceride hâlâ temel evrede; harfleri bilmeyen kelime kuramaz. A çekici ama yanlış: evreyi yaş değil, fırsat ve öğretim ilerletir.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1Beceri kendiliğinden gelmez; öğretilir.
2Beceri, inancı ve aktiviteyi besler; sarmal iki yöne döner.
3Anlatmak yerine görevi ve çevreyi değiştir.
4Süreç ölçümü neyi öğreteceğini söyler.
5Tek ipucu, iyi model, az geri bildirim, bol deneme.

Derslikten çıkmadan

6 yaşındaki bir çocuğa tek elle top sektirmeyi öğretiyorsunuz. Görevde ve çevrede neyi değiştirirsiniz? İki madde yazın.

Gelecek hafta · Hafta 5: Tek Spor mu, Çok Spor mu?

Ayrıntılı okuma: Hafta 4 ders notu (lisans destesi) · TGMD-3 koşma ölçütleriyle canlı puanlama, kız ve erkek arasındaki fırsat farkı, dezavantajlı çocuklarda beceri programı.