Çocuk ve Spor

Hafta 7

Oyunla Öğretmek

Sıra bekleten antrenmandan düşündüren oyuna: antrenör oyunu yeniden tasarlayan kişidir

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Bir antrenman

60 dakikalık top bölümünde 10 yaşındaki bir çocuk topa 17 kez dokundu.

Koni arası top sürme sırası, tek sıra şut, son 10 dakika maç.
“Pas mı, şut mu?” kararı yalnız son 10 dakikada vardı.

Örnek öğretim amaçlıdır.

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Teknik öncelikli öğretimi oyun temelli yaklaşımla karşılaştırmak.
2Bir antrenmanın aktif öğrenme süresini hesaplamak.
3Ekipmanı ölçeklemek ve dış odaklı yönerge vermek.
4Kuralı değiştirerek davranışı değiştiren bir oyun kurmak.
5Uygulamanın düzenini ve geri bildirimin sıklığını çocuğa göre ayarlamak.

BÖLÜM 1

Önce Oyun

Tekniği oyundan önce mi, oyunun içinde mi öğretiriz?

Önce temel · kavram

Teknik ve taktik

technique · tactics

Teknik: hareketin nasıl yapıldığı. Taktik: ne zaman, nereye, neden yapıldığı; yani oyundaki karar.

Örnek: Pas vermeyi bilmek tekniktir. Boştaki arkadaşı görüp ona doğru anda pas vermek taktiktir. Turnike teknik; savunma kapanınca pası seçmek taktik.

Kavram

Oyun temelli öğretim

teaching games for understanding (TGfU)

Önce çocuğa uyarlanmış bir oyun oynanır; sorun ortaya çıkınca teknik çalışılır, hemen oyuna dönülür.

Örnek: 10 yaş altı (U10) hentbolda tek sıra şut yerine 3'e 3 küçük kale oyunu. Şut kaçınca şut çalışılır, sonra yine oyun.

Oyun temelli öğretimin döngüsü · Bunker ve Thorpe, 1982

Altı adım: oyundan başla, oyuna dön

1. Oyunçocuğa uyarlanmışKüçük alan, az oyuncu, basit kural.

2. Oyunu kavramakurallarKural neyi mümkün kılıyor, neyi engelliyor?

3. Taktik farkındalıksorunBoş alanı nasıl yaratırım, nasıl kapatırım?

4. Kararne ve nasılNe yapmalıyım? Nasıl yapmalıyım?

5. Beceri uygulamasıteknikGereken teknik, oyunun içinden doğan ihtiyaçla çalışılır.

6. PerformansölçütOyunda ne değişti? Yeni oyunla döngü yeniden başlar.

Oyun temelli öğretim modelleri

Aynı aileden beş model: kim önerdi, ne diyor?

Model	Kim, ne zaman	Ana fikir	Sahada örnek
Oyun temelli öğretimTGfU	Bunker ve Thorpe, 1982	Önce uyarlanmış oyun; teknik, sorun çıkınca	U10 hentbol, 3'e 3 küçük kale
Oyun anlayışıGame Sense	Avustralya, 1990'lar	Antrenör için TGfU: soru sorarak öğretmek	“Boş alan nerede?” diye sorulan 4'e 2
Taktik oyun modeliTactical Games Model	Griffin, Mitchell, Oslin, 1997	Her ders bir taktik sorun: oyun → soru → beceri → oyun	Voleybol: “Rakip sahada boşluk yarat” dersi
Oyun uygulamasıPlay Practice	Launder, 2001	Oyunu sadeleştir, bir şeye odakla, kuralla abart	Basketbol: pasla gelen sayı 2 puan
Kısıt temelli yaklaşımconstraints-led	Renshaw, Davids ve ark., 2010'lar	Kural, alan, ekipman değişir; davranış kendiliğinden değişir	Futbol: kanatlarda küçük kaleler

Ortak nokta: oyun en baştadır, çocuk düşünerek oynar, teknik oyunun içinden doğan ihtiyaçla çalışılır.

Oyun aileleri

Aynı taktik sorun, farklı sporlar: dört oyun ailesi

İstila oyunları

Rakip alana gir, sayı yap, kendi alanını koru.

Futbol, basketbol, hentbol

File ve duvar oyunları

Topu rakibin karşılayamayacağı yere gönder.

Voleybol, tenis, badminton

Vurma ve karşılama

Topu boşluğa vur, koş; karşı takım yakalar.

Beyzbol, kriket, yakan top

Hedef oyunları

Nesneyi hedefe en yakın ya da tam isabetle gönder.

Golf, bocce, okçuluk

İki öğretim mantığı

Önce teknik mi, önce oyun mu?

Teknik öncelikli

Antrenör anlatır, çocuk sırasını bekler ve tekrar eder.

Karar: En sona, kısa maça kalır.

Oyun temelli

Çocuk oyunda “ne yapmalıyım?” sorusuyla karşılaşır.

Karar: Her dakika çalışılır.

Kanıt: Oyunla öğrenenler karar vermede önde, teknikte fark yok.

Randomize çalışma: çocukların gruplara kurayla dağıtıldığı deney. Böyle 13 çalışma tek hesapta birleştirildi (meta-analiz).

Kavram

Aktif öğrenme süresi

active learning time

Çocuğun beklemeden gerçekten hareket edip denediği süre.

Örnek: 20 çocuklu voleybol grubunda tek sıra servis: Her çocuk birkaç dakika servis atar, kalan sürede sırasını bekler.

Aynı 60 dakika, aynı 18 çocuk

Sırayı oyuna çevirince aktif süre 20 kattan fazla artar

Önce temel · kavram

Orta-şiddetli aktivite

moderate-to-vigorous physical activity · ölçüm: gözlem, ivmeölçer, kalp hızı

Nefesi hızlandıran, konuşmayı zorlaştıran hareket. 5–17 yaşa öneri: günde ortalama en az 60 dakika.

Örnek: Konuşabiliyor ama şarkı söyleyemiyorsa orta; birkaç kelimede bir nefes alıyorsa şiddetli. İvmeölçer: bele takılan, hareketi sayan küçük cihaz.

Gerçek bir araştırma

Beden eğitimi dersinde çocuklar ne kadar hareket ediyor?

Soru: İlkokulda dersin ne kadarı orta-şiddetli hareketle geçiyor?
Ne yapıldı: 9 ülkeden 13 çalışma derlendi; 4–12 yaş; gözlem, ivmeölçer ya da kalp hızıyla ölçüm.

%44,8

Dersin ortalama %44,8'i orta-şiddetli aktivite. Önerilen hedef %50.

40 dakikalık derste yaklaşık 18 dakika. Kalanı sıra, açıklama ve takım kurmaya gidiyor.

Hollis JL, Williams AJ, Sutherland R, ve ark. A systematic review and meta-analysis of moderate-to-vigorous physical activity levels in elementary school physical education lessons. Prev Med. 2016;86:34–54.

Yoklama · 1 dakika

50 dakikalık top bölümü, 5 dakikası anlatım. 18 çocuk iki 3'e 3 oyunda dönüşümlü oynuyor: aynı anda 12 çocuk sahada. Her çocuk ortalama kaç dakika aktif?

Doğru: B. 45 × 12 ÷ 18 = 30 dakika. D, sahada olmayan altı çocuğun beklediğini unutur.

BÖLÜM 2

Ölçekle ve Yönlendir

Çocuğa göre saha, ekipman ve doğru cümle.

Kavram

Küçük alan oyunu

small-sided game

Az oyunculu, küçük sahada oynanan oyun. Az oyuncu, çok top.

Örnek: 12 yaş altı (U12) futbolda 9'a 9 yerine üç ayrı 3'e 3. Her çocuk topa daha çok dokunur, kalp hızı yükselir.

Kavram

Ekipman ölçekleme

equipment scaling

Topu, hedefi ve sahayı çocuğun bedenine göre küçültmek.

Örnek: Mini basketbolda 5 numara top ve 2,60 m pota. Yetişkin potasında (3,05 m) çocuk topu omuzdan iter.

Yaşa göre ölçek · branşa göre

Hangi yaşta hangi top, hangi saha, kaç oyuncu?

Branş	Yaş	Ölçeklenmiş oyun ve ekipman
Tenis · kırmızı top	≈ 5–8	Top yetişkin topundan ≈ %75 yavaş; saha ≈ 11–12 m
Tenis · turuncu top	≈ 8–10	Top ≈ %50 yavaş; saha ≈ 18 m
Tenis · yeşil top	≈ 9–11	Top ≈ %25 yavaş; tam saha
Futbol	U7–U8 · U9–U10 · U11–U12	5'e 5 → 7'ye 7 → 9'a 9; top 3 numaradan 4 numaraya
Basketbol · mini	12 yaş altı	5 numara top, 2,60 m pota (yetişkinde 7 numara, 3,05 m)
Hentbol	kız 8–14 · erkek 8–12	1 numara top (yetişkin erkekte 3 numara)

Yaş sınırları ülkeye ve federasyona göre biraz değişir. Kural aynı: önce çocuk, sonra ekipman.

2,5 dk. Kaynaklar: Uluslararası Tenis Federasyonu “Play and Stay / Tennis10s” programı (kırmızı, turuncu, yeşil evreler); İngiltere Futbol Federasyonu genç futbol formatları (FA Youth Development Review, 2012); FIBA mini basketbol kuralları; Uluslararası Hentbol Federasyonu oyun kuralları (top boyları). Türkiye'deki federasyon yönetmelikleri yaş sınırlarında farklı olabilir; kendi branşınızın yönetmeliğine bakın.

Tenis satırlarını Farrow ve Reid (2010) bulgusuna bağlayın: etkinin çoğu küçük sahadan geldi. Futbol satırı küçük alan oyununa bağlanır: oyuncu sayısı yaşla kademeli artar, 11'e 11'e 13 yaş civarında geçilir.

Sınıfa: “8 yaşındaki çocuk tam sahada sarı topla oynarsa ne olur?” Top boyunu aşar, çocuk topun peşinden koşar, az vurur (Kendinizi Sınayın, Soru 2).

Tahmin · 1 dakika

10 yaş altı (U10) futbol takımı ligde maç yapacak. Çocuğa göre ölçeklenmiş format hangisi?

Doğru: C. U9–U10'da 7'ye 7 ve 4 numara top önerilir. 3'e 3 antrenmanda çok iyidir ama 5 numara top bu yaşa büyüktür; 11'e 11 13 yaş civarında gelir.

Kavram

Dış odak

external focus of attention

Dikkati beden parçasına değil, hareketin sonucuna vermek.

Örnek: Serbest atışta “dirseğini bük” yerine “topu çemberin arka kenarına bırak”.

Aynı hareket, iki cümle

Bedene değil, sonuca odaklat

İç odak

“Bileğini kır.”

“Ayağının içiyle vur.”

Dış odak

“Topu bir gökkuşağı gibi gönder.”

“Topu arkadaşının ayağına yuvarla.”

Çocukta geri bildirim sık başlar, beceri oturdukça yavaş azaltılır (Sullivan, 2008).

Yoklama · 1 dakika

9 yaşındaki bir yüzücü serbest stilde kolunu suda erken bırakıyor. Antrenör tek bir yönerge verecek. Hangisi dış odaklıdır?

Doğru: C. Dikkati suyun gideceği yere veriyor. B de sonucu andırır ama dikkati el ve kalçaya, yani beden parçasına çekiyor.

BÖLÜM 3

Kısıtla Öğretmek

Anlatmak yerine kuralı değiştirmek.

Önce temel · üç kısıt türü · Newell, 1986

Kısıt ne demek? Hareketi biçimlendiren üç sınır

Kısıt	Nedir?	Çocukta nasıl görünür?	Sporda örnek
Birey kısıtı	Çocuğun kendisi: boy, kuvvet, olgunluk, korku, istek	Kısa boylu çocuk yüksek potaya topu omuzdan iter	Basketbol: 8 yaş, 3,05 m pota
Görev kısıtı	Oyunun kuralı, hedefi, alanı, ekipmanı	Kural değişince çocuğun davranışı da değişir	Pasla gelen sayı 2 puan → pas artar
Çevre kısıtı	Zemin, hava, ışık; aile, kültür, antrenörün tavrı	Kaygan zeminde adım kısalır; veli bağırınca çocuk risk almaz	Kumda futbol, kapalı salonda futbol

Kısıt: hareketi sınırlayan ve yönlendiren her şey. Antrenörün en kolay değiştirdiği görev kısıtıdır; kısıt temelli yaklaşım bunu kullanır.

Kavram

Kısıt temelli yaklaşım

constraints-led approach

Tekniği tarif etmek yerine kuralı, alanı ve ekipmanı değiştirerek davranışı davet etmek.

Örnek: 10 yaş altı (U10) futbolda ortada kale yok, iki kanatta küçük kaleler. Antrenör “açılın” demeden oyun genişler.

İki öğretim modeli · Renshaw ve ark., 2019

Doğrusal öğretim ve doğrusal olmayan pedagoji

Doğrusal

Tek doğru teknik modeli var. Hareket parçalara ayrılır, açık talimatla adım adım öğretilir. Sapma hatadır.

Turnike: önce adım, sonra sıçrama, sonra atış; her biri ayrı.

Doğrusal olmayan

Her çocuk kendi işlevsel çözümünü bulur. Antrenör görevi tasarlar; değişkenlik öğrenmenin kaynağıdır.

Savunmacılı 2'ye 1'de turnike: çocuk zamanlamayı kendisi bulur.

Pedagoji: öğretme yolu ve bilgisi. Doğrusal: düz çizgide, adım adım. İşlevsel çözüm: kitaptaki gibi olmasa da işi gören hareket.

Kısıt tasarımı

Amaç → kısıt → beklenen davranış

Basketbolpas ve boşa çıkmaEn çok iki top sürme; pasla gelen sayı 2 puan → topsuz koşu, hızlı pas.

Voleybolralliyi sürdürmekYumuşak top, ilk topu yakalayıp atmak serbest → uzun ralli.

Tenisderin vuruşServis çizgisi gerisine düşen top 2 sayı → yüksek, derin top.

Hentbolherkesin katılımıHerkes topa dokunmadan gol sayılmaz → pas dağılır.

Judodenge ve kavramaKemer kapma, dar alan → alçak duruş, yön değişimi.

Uygulamanın düzeni

Antrenmanda parlamak öğrenmek değildir

Blok uygulama

Aynı noktadan 20 şut.

Sonuç: Antrenmanda iyi, ertesi hafta unutulur.

Rastgele uygulama

Beş noktadan sırayla birer şut.

Sonuç: Antrenmanda bocalar, öğrendiği kalır.

Kalıcılık: günler sonra aynı beceriyi yine yapabilmek. Aktarım: öğrenileni yeni bir duruma, örneğin maça taşıyabilmek.

Kavram

Bağlamsal girişim

contextual interference · Shea ve Morgan, 1979

Birkaç beceri ya da varyasyon karışık sırayla çalışılınca doğan yararlı zorluk. Antrenmanda performansı düşürür, kalıcılığı artırır.

Örnek: 10 yaşındaki tenisçiye antrenör topu karışık atar; çocuk her topta forehand mı, backhand mı vuracağına karar verir.

Kavram

Uygulama değişkenliği

variability of practice · Schmidt, 1975

Aynı beceriyi farklı mesafe, hız, ekipman ve koşulda çalışmak. Tek koşulda tekrar yerine, çocuğa yeni durumlara uyan genel bir hareket kuralı kazandırır.

Örnek: Yüzmede aynı kulaç farklı hızlarda, farklı tur uzunluklarında, paletli ve paletsiz.

Antrenman şablonu

Oyna, sor, çalış, yeniden oyna

Her bölümde sorun: Bu çocuk şu an ne öğreniyor, ne kadar hareket ediyor?

Yoklama · 1 dakika

10 yaş altı (U10) basketbolda çocuklar topu alınca hep top sürüyor, kimse pas vermiyor. Kısıt temelli yaklaşıma en uygun değişiklik hangisi?

Doğru: D. Kural, pası oyunun içinde gerekli kılıyor. B tekniği çalıştırır ama oyundaki karar sorununu çözmez.

BÖLÜM 4

Söylemek mi, Susmak mı?

Açık talimat, örtük öğrenme ve geri bildirimin dozu

Kavram

Örtük öğrenme

implicit learning · Masters, 1992

Kuralları açıkça anlatmadan, bol uygulamayla öğrenmek. Çocuk ne yaptığını tarif edemez ama yapar.

Örnek: Pas tekniğini anlatmak yerine daire içinde top kapma oyunu: çocuk yüzlerce pas verir, ayarı kendisi bulur.

Az kural, net görüntü

Üç yol: açık talimat, örtük öğrenme, benzetme

Açık talimat

Beş kural sırayla anlatılır.

“Dirsek 90 derece, bilek geride, dizler bükük…”

Örtük öğrenme

Kural yok; görev ve bol deneme.

Daire içinde top kapma, yüzlerce pas.

Benzetme

Birçok kural tek bir görüntüde.

“Topu yüksek raftaki kavanozun içine bırak.”

Gerçek bir araştırma

Çocuk yetişkin gibi öğrenmiyor: geri bildirim sıklığı

Soru: Geri bildirimi azaltmak, yetişkinlerde olduğu gibi çocuklarda da öğrenmeyi artırır mı?
Ne yapıldı: 20 çocuk ve 20 genç yetişkin bir kol hareketini 200 deneme çalıştı; her denemede (%100) ya da azalan sıklıkta (%62) geri bildirim.

%62

geri bildirim yetişkine yaradı; çocukta ertesi gün doğruluk ve tutarlılık düştü.

Çocukta geri bildirim yavaş azaltılır.

Sullivan KJ, Kantak SS, Burtner PA. Motor learning in children: feedback effects on skill acquisition. Phys Ther. 2008;88(6):720–732.

Yoklama · 1 dakika

9 yaşındaki yüzücülerin antrenörü serbest stil kulaç için altı ayrı teknik kural sayıyor; çocuklar yarışta tekniği bozuyor. En uygun değişiklik hangisi?

Doğru: C. Benzetme birçok kuralı tek görüntüde toplar; az kural baskı altında bozulmayı azaltır. B çekici ama yanlış: kuralları sıraya koymak, kural yükünü azaltmaz.

KENDİNİZİ SINAYIN

Dokuz Soru

Her soru bir durum anlatıyor. Kavramı uygulayın, sonra cevabı birlikte açalım.

Soru 1 / 9

Bir antrenör 9 yaşındaki çocuklara serbest atışı aynı noktadan 30 tekrar yaptırıyor. Antrenmanda isabetliler, maçta kaçırıyorlar. En iyi açıklama hangisi?

Doğru: A. Aynı yerden tekrar antrenmanda parlatır, kalıcılığı ve aktarımı az olur. Tekrarı artırmak (C) aynı düzeni büyütür.

Soru 2 / 9

Tenise yeni başlayan 7 yaşındaki çocuklar tam sahada sarı topla oynuyor; topun peşinden koşuyor, az vuruyorlar. En uygun değişiklik hangisi?

Doğru: C. Ekipman ve saha çocuğa göre ölçeklenir; küçük sahada vuruş fırsatı artar. A ekipmanı değil çocuğu bekletir.

Soru 3 / 9

7 yaşındaki yeni başlayan bir judocuya her beş denemede bir geri bildirim veriliyor; çocuk aynı hatayı tekrarlıyor. Antrenör ne yapmalı?

Doğru: D. Çocukta azaltılmış geri bildirim kalıcılığı düşürdü. A yetişkin kuralını çocuğa taşır; B ise kural yükünü artırır.

Soru 4 / 9

12 yaş altı (U12) futbol antrenörü hem topa dokunuşu hem de nabzı artırmak istiyor. Aynı süre ve aynı 18 oyuncuyla hangi düzen buna en uygun?

Doğru: B. 3'e 3'te kalp hızı daha yüksek, kısa pas, şut ve top sürme daha çok. 6'ya 6 (D) uzun pas ve kafa vuruşunu artırır.

Soru 5 / 9

Beden eğitimi dersinde 28 öğrenci, tek voleybol filesi var. Öğrencilerin çoğu topa hiç dokunmuyor. Öğretmen için en iyi değişiklik hangisi?

Doğru: A. Aynı anda oynayan sayısı 12'den 24'e çıkar, yumuşak top korkuyu azaltır. Sıra (C) aktif süreyi yine düşük tutar.

Soru 6 / 9

Bir veli itiraz ediyor: “Eskiden koni dizip dripling yaptırırdınız, şimdi hep maç. Teknik geride kalacak.” Kanıt ne söylüyor?

Doğru: C. 13 randomize çalışmanın birleşiminde teknikte fark çıkmadı, karar vermede oyunla öğrenenler öndeydi. D karar farkını görmezden gelir.

Soru 7 / 9

8 yaşındaki bir çocuk 3,05 m'lik potaya 7 numara topla şut atarken topu omuzdan itiyor. Doğru şut alışkanlığı için ilk adım ne olmalı?

Doğru: B. Çocuk hedefe ulaşmak için yanlış hareket buluyor; ölçeklenmiş ekipmanla doğru teknik başarı getirir. Anlatmak (C) ekipman sorununu çözmez.

Soru 8 / 9

11 yaş altı (U11) hentbolda 15 dakikalık 3'e 3 oyunda çocuklar sürekli topu kaybediyor. “Oyna, sor, çalış, yeniden oyna” şablonunda sıradaki adım ne?

Doğru: A. Sorun ortaya çıktı; şimdi çocuk çözümü düşünür, sonra kısa çalışma ve yeniden oyun gelir. B, çalışmayı oyundan koparır.

Soru 9 / 9

10 yaşındaki voleybolcular servisi hep aynı bölgeye 20 kez atıyor; maçta servisleri tutmuyor. Bağlamsal girişimi artıran değişiklik hangisi?

Doğru: D. Karışık sıra her serviste yeniden planlamayı gerektirir; antrenmanda zor, maçta kalıcı. A çekici ama yanlış: aynı bloğu büyütür.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1Önce oyun: karar kazanılır, teknik kaybedilmez.
2Sıra öğrenmenin düşmanı; az oyuncu, çok top.
3Ekipmanı çocuğa göre ölçekle, yönergeyi sonuca odakla.
4Kuralı değiştir, davranış değişsin.
5Karışık ve değişken uygula; az kural ver, çocukta geri bildirimi yavaş azalt.

Derslikten çıkmadan

“Tek sıra, konilerden top sürme” drilini 16 çocuk için bir oyuna çevirin. Hangi kuralı koyarsınız?

Gelecek hafta · Hafta 8: Ağırlık Boyu Kısaltır mı?

Ayrıntılı okuma: Hafta 7 ders notu (lisans destesi) · motivasyonel iklimin altı yapısı, branşlara göre ölçek, mini basketbolda top kütlesi deneyi.