Çocuk ve Spor
Hafta 11
Büyüyen Bedende Yaralanma
Büyüme plağı, apofizit, stres kırığı, beyin sarsıntısı ve spora dönüş: antrenör neyi tanımalı, ne zaman oyundan çıkarmalı?
Prof. Dr. İzzet İNCE
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Bugünkü soru: büyüyen bir bedende yaralanma yetişkindekinden farklıdır; antrenör tanı koymaz ama tanır, oyundan çıkarır ve geri dönüşü ölçütle yönetir.
Ders dört bölüm: çocuğa özgü yaralanmalar; riski saymak; riski azaltmak; beyin sarsıntısı ve spora dönüş. Akışta üç yoklama sorusu, sonda dokuz soruluk bir sınama var. Süre sıkışırsa apofizit haritası, Salter-Harris tipleri ve ilk müdahale slaytlarını kısa geçin.
Bir antrenman
“Büyüme ağrısı, geçer.”
12 yaşındaki bir voleybolcu haftalardır diz kapağının hemen altında ağrıdan yakınıyor. Ağrı sıçramayla artıyor, dinlenince azalıyor. Annesi böyle diyor.Gerçekten büyüme ağrısı mı?
Örnek öğretim amaçlıdır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Önce yalnız alıntıyı okuyun, sınıfa sorun: “Bu cümleyi kimden duydunuz?” Çoğu öğrenci kendi çocukluğundan hatırlar.
Sonra vakayı okuyun ve sorun: “Ağrı nerede, ne zaman artıyor?” Beklenen cevap: tek bir noktada, yüklenince artan ağrı yükle ilgilidir; “büyüme ağrısı” etiketi bunu gizler. Ders sonunda bu vakaya geri döneceğiz.
Bu derste
Ders sonunda şunları yapabileceksiniz
1 Büyüme plağı yaralanmasını, apofiziti ve stres kırığını tanımak. 2 Apofizitte yükü ağrıya göre ayarlamak, kırmızı bayrakları söylemek. 3 Yaralanma sıklığını hesaplamak ve takımları karşılaştırmak. 4 Büyüme hızıyla ve cinsiyetle değişen riski açıklamak, önlemeyi seçmek. 5 Sarsıntı şüphesinde oyundan çıkarmak, dönüşü ölçütle yönetmek.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Maddeler ileri tuşuyla tek tek açılır. Okuyup geçin; ders sonunda bu beş maddeye geri döneceğiz.
Bir cümle ekleyin: “Tanıyı hekim koyar; tanımak ve oyundan çıkarmak antrenörün işi.”
BÖLÜM 1
Çocuk Kemiği Farklıdır
Yetişkinde burkulma olacak bir düşüş, çocukta neden kırık olabilir?
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Önce temel · hareket sisteminin parçaları
Kas, tendon, bağ, kemik, kıkırdak: hangisi ne işe yarar?
Doku Nedir? Çocukta farkı Sporda örnek Kas Kasılıp kemiği çeken et Kütlesi az; ergenlikte hızla artar Sprintte uyluk kası bacağı öne atar Tendonkiriş Kası kemiğe bağlayan sağlam bant Kemik hızlı uzayınca gerilir Aşil tendonu baldır kasını topuğa bağlar Bağ Kemiği kemiğe bağlayan bant; eklemi tutar Büyüme bölgesinden daha sağlam Ayak bileği burkulunca dış yan bağı zorlanır Kemik Bedenin iskeleti; içinde kalsiyum depolanır Daha esnek; bükülüp yarım kırılabilir Elinin üstüne düşen patenci: bilek kırığı Kıkırdak Kemik uçlarını kaplayan kaygan, esnek doku Büyüme bölgeleri de kıkırdaktır; kemikten zayıf Diz kapağının arkasındaki kaygan yüzey
Burkulma: bağın gerilip yırtılması. Zorlanma: kasın ya da tendonun gerilip yırtılması.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Bu beş doku dersin her slaytında geçecek; önce yerlerini oturtun. Kendi bacağınızda gösterin: uyluk kası (kas), dizin altındaki sert bant (diz kapağı tendonu), ayak bileğinin dış yanı (bağ), kaval kemiği (kemik).
Benzetme: kas motor, tendon motoru tekerleğe bağlayan kayış, bağ iki parçayı tutan cıvata, kemik şasi, kıkırdak sürtünmeyi azaltan yağ tabakası.
Sınıfa: “Yetişkinde burkulan ayak bileği neden çocukta kırık olabilir?” Cevap tablonun “çocukta farkı” sütununda: çocukta bağ, büyüme bölgesinden sağlamdır; kuvvet zayıf olana gider.
Önce temel · büyüyen kemiğin parçaları
Kemik iki ucundaki kıkırdak bölgeden uzar
kas
tendon
apofiz
büyüme plağı
epifiz
metafiz
gövde (diafiz)
Kırmızı ve turuncu bölgeler kıkırdaktır: büyüme bitince kemiğe döner, “kapanır”.
Büyüme plağı kemiği boyuna uzatır. Apofiz , tendonun yapıştığı ve kendi büyüme kıkırdağı olan kemik çıkıntısıdır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Dört ad kemiğin uçtan ortaya doğru sırasıdır: epifiz (eklem tarafındaki uç), büyüme plağı (kıkırdak tabaka), metafiz (plağın gövde tarafındaki genişleyen kısım), gövde ya da diafiz. Bu adlar iki slayt sonraki kırık tiplerinde kullanılacak.
Benzetme: büyüme plağı, kemiğin iki ucundaki “inşaat alanı”dır. İnşaat sürerken iskelenin en zayıf yeri orasıdır. Apofiz de bir inşaat alanıdır ama üstüne bir halat (tendon) bağlıdır: halat her çekişte bu alanı zorlar.
Plaklar yaklaşık kızlarda 14–16, erkeklerde 16–18 yaş arasında kapanır; kemiğe göre değişir. Sporda en çok konuşulan apofizler: diz altı (kaval kemiği çıkıntısı), topuk, kalça kemiğinin ön çıkıntıları, dirseğin iç yanı.
Kavram
Büyüme plağı
growth plate · fizis
Kemiğin boyuna uzadığı kıkırdak bölge. Çocukta bağlardan zayıftır .
Örnek: Ayak bileğini burkan 12 yaşındaki futbolcu. Yetişkinde bağ zorlanması olacak bu düşüş, çocukta büyüme plağı kırığı olabilir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Salter ve Harris (1963) büyüme plağı kırıklarını beş tipe ayırdı. Tip I röntgende görünmeyebilir; Tip V (ezilme) ilk gün normal görünebilir ama büyüme durabilir. Ayrıntı hekimin işi.
Antrenörün kuralı: eklemin yakınında, kemiğin üstüne basınca ağrı, şişlik, topallama ya da elini kullanamama varsa “burkulma, geçer” denmez. Oyundan çıkar, buz ve koruma, aynı gün hekim.
Sık yerler ayak bileği ve el bileği: burkulan futbolcu, elinin üstüne düşen patenci, atlama masasından düşen cimnastikçi.
Salter-Harris sınıflaması · 1963
Büyüme plağı kırıkları: beş tip
Tip Iyalnız plak Plak boyunca ayrılma; röntgende görünmeyebilir.
Tip IIplak + metafiz Plağın gövde tarafından bir kemik parçası kopar; en sık tip.
Tip IIIplak + epifiz Kırık eklemin içine uzanır; eklem yüzeyi etkilenir.
Tip IVüç bölgeyi dikine keser Metafiz, plak ve epifiz; büyüme bozukluğu riski.
Tip Vezilme İlk gün normal görünebilir; büyüme durabilir.
Metafiz: plağın gövde tarafındaki kemik · Epifiz: plağın eklem tarafındaki kemik.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Salter ve Harris (1963) kırıkları, kırık çizgisinin plağı, metafizi ve epifizi nasıl etkilediğine göre ayırdı. Tip III ve IV eklem yüzeyini ve büyümeyi daha çok tehdit eder; çoğu zaman ortopedi takibi ister.
Tipi ayırmak hekimin işi. Antrenöre düşen mesaj: Tip I ve V ilk röntgende normal görünebilir. Röntgen normal çıktı diye, eklemin yakınında kemiğin üstüne basınca ağrıyan çocuk ertesi gün maça çıkarılmaz; karar hekimindir.
Sınıfa: “Ayak bileğini burkan 12 yaşındaki futbolcunun röntgeni normal; dış yanda kemiğin üstüne basınca hâlâ ağrıyor. Burkulma mı demeliyiz?”
Önce temel · beş Salter-Harris tipi sahada
Beş tip tek tek: sahada nasıl görünür, hangi sporda?
Tip Kırık nereden geçer? Sahada nasıl görünür? Sporda örnek Tip I Yalnız büyüme plağı boyunca Burkulma gibi; röntgen normal olabilir, kemik üstünde basınca ağrı Küçük futbolcunun ayak bileği dış yanı Tip II Plak + gövde tarafından bir parça En sık tip; şişlik, bazen şekil bozukluğu Elinin üstüne düşen patenci, kaykaycı: el bileği Tip III Plak + eklem tarafındaki uç Kırık eklemin içinde; eklem şişer, basamaz Plağı kapanmak üzere olan 12–15 yaş: ayak bileği dönerken Tip IV Gövde, plak ve ucu dikine keser Eklem içi; hekim çoğu zaman ameliyat düşünür Elini uzatıp düşen küçük cimnastikçi: dirseğin dış yanı Tip V Plak ezilir İlk gün normal görünebilir; aylar sonra bacak boyu farkı Yüksekten düşüp ayak üstüne sert iniş
Tipi hekim ayırır. Antrenörün kuralı tek: eklemin yakınında kemik üstünde ağrı = aynı gün hekim.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Tablo bir önceki slaytın sahaya çevirisidir; isim ezberletmeyin. Sınıflama Salter ve Harris'ten (1963). En sık tip II'dir; en sık yer el bileğidir (önkol kemiğinin bilek ucundaki plak). Tip III ayak bileğinde, plağın bir kısmı kapanmış ergende görülür; bu yüzden yaş satırı 12–15. Tip IV için verilen dirsek dış yanı kırığı daha çok küçük yaşta, uzatılmış elin üstüne düşüşte olur.
Tekrarlı yükün plağı zorlaması da tip I'e benzer: aynı kolla binlerce atış yapan beyzbolcu ya da hentbolcuda üst kol kemiğinin omuz plağı genişler (“atıcı omzu”). Bir sonraki bölümün aşırı kullanım tablosunda geri gelecek.
Sınıfa: “Hangi satırlar röntgende ilk gün normal görünebilir?” Cevap: I ve V. Bu yüzden “röntgen temiz” cümlesi yükleme izni değildir.
Temel fikir
Çocukta zincirin zayıf halkası büyüme bölgesidir
Yetişkin
Kas
Tendon · bağ
plak kapanmış
Kemik
zayıf halka
Çocuk
Kas
Tendon · bağ
Büyüme bölgesi
Kemik
zayıf halka
Aynı kuvvet çocukta büyüme plağına ya da apofize yüklenir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Benzetme: Yeni dikilmiş fidanın bağlantı yeri, gövdesinden önce kırılır.
Zincir en zayıf halkasından kopar. Yetişkinde büyüme plağı kapanmıştır; zorlanan bağ ve tendondur. Çocukta kıkırdak büyüme bölgesi daha zayıftır.
Yaralanmalar zirve boy hızı (PHV) çevresinde yoğunlaşır: kemik hızlı uzarken kas-tendon gerilimi artar (van der Sluis, 2014). Çocuk kemiği daha esnektir: tek tarafı kırılıp öbür tarafı bükülen “yeşil dal” kırığı yetişkinde görülmez.
Önce temel · kavram
Aşırı kullanım yaralanması
overuse injury · Hafta 5'ten hatırlatma
Tek bir darbe yoktur: küçük yükler haftalarca birikir , doku toparlanmaya yetişemez. Karşıtı tek anda olan akut yaralanma dır: burkulma, kırık.
Örnek: Ataşı bir kez bükersen kırılmaz; aynı yerden yirmi kez bükersen kopar. Her gün yüzlerce sıçrama yapan 12 yaş voleybolcunun diz altı ağrısı böyle başlar.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Sonraki iki kavram, apofizit ve stres kırığı, bu grubun üyeleridir; stres kırığından sonra bütün üyeler bir tabloda.
Ayırt etme: akut yaralanmada çocuk “şu anda oldu” der; aşırı kullanımda “ne zaman başladığını bilmiyorum, haftalardır var” der. Ağrı önce antrenmandan sonra, sonra antrenman sırasında, en sonda dinlenirken gelir.
Sınıfa: “Yıl boyu tek spor yapan çocukta neden daha sık?” Cevap: aynı doku hep aynı yönde yüklenir, dinlenme ve çeşitlilik yoktur (Hafta 5).
Kavram
Apofizit
apophysitis
Güçlü bir tendonun büyüyen kemik çıkıntısını tekrar tekrar çekmesiyle oluşan ağrılı zorlanma.
Örnek: Osgood-Schlatter: diz altı; basketbol, voleybol, futbol. Sever: topuk; 8–12 yaş koşucu ve futbolcu.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Ağrının yeri sporu anlatır. Diz kapağının alt ucu (Sinding-Larsen-Johansson): sıçrama sporları, cimnastik. Kalça önü (pelvis apofizi): sprint çıkışı, şut, tekvando tekmesi. Dirseğin iç yanı: hentbol, cirit gibi tekrarlı atış.
Ne kadar sık? Brezilya'da 12–15 yaş 956 öğrencide Osgood-Schlatter sıklığı %9,8 bulundu (de Lucena, 2011). 30 kişilik bir ergen grubunda 2–3 vaka beklenir.
Sorun: “Açılıştaki voleybolcuda hangisi olabilir?”
Apofizit haritası
Ağrının yeri sporu anlatır
Osgood-Schlatterdiz kapağının altı Futbol, basketbol, voleybol: sıçrama, şut.
Sinding-Larsen-Johanssondiz kapağının alt ucu Sıçrama ağırlıklı sporlar, cimnastik.
Severtopuğun arkası Futbol, atletizm: koşu, sert zemin.
Pelvis apofizitikalça kemiğinin ön çıkıntıları Sprint çıkışı, şut, tekvando tekmesi.
Dirseğin iç yanıiç epikondil Tekrarlı atış: hentbol, cirit.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Her bölgede bir kas-tendon büyüme çıkıntısını çeker. Diz altı ve diz kapağı ucu: uyluk ön kası, diz kapağı tendonu yoluyla. Topuk: baldır kası, Aşil tendonu yoluyla. Kalça önü: sprint ve şutta kalçayı büken kaslar. Dirseğin iç yanı: bileği ve parmakları büken ön kol kasları.
Yaş aralıkları: Osgood-Schlatter erkekte 10–15, kızda 8–13 yaş; Sever 8–12 yaş. Kızlarda ergenlik daha erken başladığı için apofizitler de daha erken görülür.
de Lucena (2011): 12–15 yaş 956 öğrencide Osgood-Schlatter %9,8 (erkek %11,0, kız %8,3). Düzenli spor olasılığı yaklaşık iki kat (olasılık oranı 1,94), uyluk ön kasının (rektus femoris) kısalığı yaklaşık yedi kat (7,15) artırıyordu. Antrenöre çevirisi: ısınma sonrasına uyluk ön kası esnekliği.
Antrenörün dört adımı
Apofizitte sporu durdurma, yükü ayarla
1 · Sor Ağrı 0–10; nerede, ne zaman artıyor?
Her antrenmandan sonra kaydet.
2 · Ayarla Sıçrama ve sprinti azalt.
Ağrısız alternatif ver: pas, teknik.
3 · Güçlendir Ağrıyı artırmayan kuvvet çalışması.
4 · Yönlendir Tanı ve takip için hekime.
Kırmızı bayrak: gece ağrısı, şişlik, topallama, ateş: büyüme ağrısı değil, hemen hekime.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Kolonlar ileri tuşuyla tek tek açılır. Benzetme: Ağrıyan dişle her şeyi yemeyiz; ama yemeği de bırakmayız.
Basit bir ağrı kuralı: 0–2 normal antrenman; 3–5 sıçrama ve sprint yarıya; 6 ve üstü o gün bisiklet ve üst gövde, hekime bilgi.
Kırmızı bayraklar son satırda açılır. Bunlardan biri varsa yük ayarı beklenmez, aynı gün hekim.
Kavram
Stres kırığı
stress fracture · bone stress injury
Tekrarlı yükün, kemiğin kendini onarma hızını aşmasıyla oluşan küçük çatlak. Yük sürerse tam kırığa ilerler.
Örnek: Haftalık koşusunu iki haftada ikiye katlayan 15 yaşındaki bir atlette kaval kemiğinde, tek noktada, basınca artan ağrı.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Kemik yüke uyum sağlar ama yeniden yapılanması haftalar sürer. Yük bu hızdan hızlı artarsa küçük çatlaklar birikir. Apofizit gibi bu da bir aşırı kullanım yaralanmasıdır (Hafta 5): tek darbe değil, haftalarca biriken yük.
Gençlerde sık yerler: kaval kemiği ve ayak tarağı (koşu, sıçrama); belde omurganın arka halkası (spondilolizis): cimnastik, dalış, tenis servisi gibi beli tekrar tekrar geriye büken ve döndüren sporlar. Geriye bükülmede artan bel ağrısı olan genç sporcu hekime gider.
Riski artıranlar: ani yük artışı, düşük enerji alımı, adet düzensizliği ve D vitamini eksikliği (Hafta 12). İlk haftalarda röntgen normal olabilir; tanıyı hekim koyar.
Sınıfa: “Apofizitten farkı ne?” Apofizit tendonun çektiği büyüme çıkıntısında; stres kırığı kemiğin gövdesinde, tek noktada basınca ağrı verir.
Önce temel · çocukta aşırı kullanım yaralanmaları
Grubun üyeleri tek tek: nedir, nasıl görünür, hangi sporda?
Yaralanma Nedir? Çocukta nasıl görünür? Sporda örnek Osgood-Schlatter≈ 10–15 yaş Diz kapağı tendonu kaval kemiğinin çıkıntısını çeker Diz altında şişlik; sıçrayınca, diz çökünce ağrı Basketbol, voleybol, futbol Sinding-Larsen-Johansson Aynı tendon diz kapağının alt ucunu çeker Diz kapağının tam alt ucunda ağrı Sıçrama sporları, cimnastik Sever≈ 8–12 yaş Aşil tendonu topuktaki büyüme çıkıntısını çeker Topuğun arkasında ağrı; parmak ucunda yürür Futbol, atletizm Atıcı dirseği Önkol kasları dirseğin iç çıkıntısını çeker Dirseğin iç yanında, atarken ağrı Beyzbol, hentbol, cirit
Dördü de apofizit : tendon büyüme çıkıntısını çeker. Kalan dört üye sonraki slaytta.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Satırları kendi bedeninizde gösterin: diz altı, diz kapağının alt ucu, topuk, dirseğin iç yanı. Öğrenci adı değil yeri öğrensin; ad hekimin işi.
Yaş aralıkları yaklaşıktır (önceki slaytlardaki de Lucena, 2011 ve Hafta 2 bilgisi). Atıcı dirseği İngilizcede Little League elbow diye anılır; Little League ABD'deki çocuk beyzbol ligidir.
Önce temel · çocukta aşırı kullanım yaralanmaları · 2
Büyüme plağı ve kemikte biriken yük
Yaralanma Nedir? Çocukta nasıl görünür? Sporda örnek Atıcı omzu Tekrarlı atış üst kol kemiğinin plağını zorlar Atışta omuz ağrısı, top hızı düşer Beyzbol, hentbol Cimnastikçi bileği El üstüne binen yük bilekteki plağı zorlar Bileğin üstünde ağrı; amutta artar Cimnastik Spondilolizis Belde omurun arka halkasında stres kırığı Geriye bükülünce artan bel ağrısı Cimnastik, dalış, tenis servisi Stres kırığı Kemik gövdesinde biriken çatlak Tek noktada basınca ağrı; koşunca artar Koşu: kaval kemiği, ayak tarağı
Mavi ve mor: büyüme plağının zorlanması · Kırmızı: kemikte stres yaralanması.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Satırları kendi bedeninizde gösterin: omuz, bilek, bel, kaval kemiği. Atıcı omzu İngilizcede Little League shoulder diye anılır. Cimnastikçi bileğinde zorlanan, önkol kemiğinin (radius) bilek ucundaki büyüme plağıdır.
Ortak kural: hepsinde yük ağrıya göre ayarlanır (apofizitteki dört adım). Gece ağrısı, şişlik, topallama ya da “geriye bükülünce artan bel ağrısı” varsa aynı hafta hekim. Grup için genel kaynak: Brenner ve Amerikan Pediatri Akademisi (2007); DiFiori ve ark., Amerikan Spor Hekimliği Derneği bildirgesi (2014).
Branşa göre · niteliksel
Hangi sporda hangi aşırı kullanım yaralanması sık?
Branş Sık görülen Nedeni: hangi yük? Futbol Osgood-Schlatter, Sever, kalça önü apofiziti Koşu, sprint çıkışı, şut; sert zemin Basketbol, voleybol Osgood-Schlatter, diz kapağı alt ucu Çok sayıda sıçrama ve iniş Cimnastik Bilek plağı, bel (spondilolizis) Ellerin üstüne binen yük; beli geriye bükmek Beyzbol, hentbol, cirit Dirseğin iç yanı, omuz plağı Aynı kolla binlerce atış Tenis Bel, omuz Serviste bel geriye bükülüp döner Koşu, atletizm Sever, kaval kemiği ve ayak stres kırığı Haftalık mesafenin hızlı artışı Yüzme Omuz Haftada binlerce kulaç, aynı hareket
Sayı yok, örüntü var: yaralanma, branşın en çok tekrarlanan hareketinin yüklediği yerde çıkar.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Tablo niteliksel bir özettir; sıklık sayısı verilmedi, çünkü sayılar ülkeye, yaşa, kayıt yöntemine göre çok değişir (Bölüm 2'deki tanım sorunu). Kaynak çatısı: Brenner ve Amerikan Pediatri Akademisi (2007); DiFiori ve ark. (2014).
Sınıfa: “Kendi branşınızın satırını bulun. O hareketi bir antrenmanda kaç kez tekrarlıyorsunuz?” Örnek: 90 dakikalık voleybol antrenmanında bir oyuncu yüzlerce kez sıçrayıp inebilir.
Önleme ilkesi her satırda aynı: tekrarı say (atış, sıçrama, kilometre), yükü yavaş artır, haftada en az bir gün ve yılda aralar ver, farklı sporlarla çeşitlendir (Hafta 5).
Tahmin · 1 dakika
14 yaşındaki cimnastikçi haftalardır köprü ve arka salto yaparken belinin tek yanında ağrı hissediyor; geriye bükülünce artıyor. Ne düşünülmeli?
A Kas tutulması; esneterek geçerB Büyüme ağrısı; birkaç ayda geçerC Omurda stres kırığı olabilirD Sever; topuktan bele vuran ağrı
Doğru: C. Beli tekrar tekrar geriye büken sporda, geriye bükülünce artan bel ağrısı spondilolizisi düşündürür; hekime gider. Sever topukta olur.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Oy verdirin, sonra tıklayın. A'yı seçen çok olur: “bel ağrısı = kas” sezgisi. Ayırt eden ipucu hareketin yönü ve haftalarca sürmesi. Hekim değerlendirene kadar geriye bükme ve sıçramalı iniş durdurulur; çocuk takımdan koparılmaz, öteki çalışmalara katılır.
Yoklama · 1 dakika
13 yaşındaki bir atlet sprint çıkışında kalçasının önünde ani, keskin bir ağrı hissetti ve birkaç adım topalladı. Antrenörün ilk kararı ne olmalı?
A Esneme yaptırıp ısınmayı biraz uzatarak devam etmekB Antrenmanı durdurup aynı gün hekime göndermekC Sprinti azaltıp ağrısız tempoda koşturmakD Buz koyup ertesi gün sıçrama testiyle sınamak
Doğru: B. Ani, keskin ağrı ve topallama apofizde kopma olabilir; tanı konana kadar yüklenmez. C'deki “yükü ayarla” kuralı yavaş gelişen apofizit ağrısı içindir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Önce sınıf el kaldırarak oy versin, sonra doğru şıkka tıklayın.
C şıkkını seçen çok olur; çünkü az önce “durdurma, ayarla” dedik. Ayrımı vurgulayın: haftalarca biriken ağrıda yük ayarlanır; tek anda başlayan keskin ağrıda önce tanı. Kopma (avülsiyon) 14 yaş çevresindeki sprinterde ve futbolcuda görülür.
BÖLÜM 2
Riski Saymak
Hangi takım daha sık yaralanıyor, hangi yaşta?
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Kavram
Yaralanma sıklığı
injury incidence
Her 1000 saatlik spor süresinde görülen yaralanma sayısı.
Örnek: 13 yaş altı (U13) bir futbol takımı sezonda 3000 oyuncu-saati oynadı, 6 yaralanma oldu: 6 ÷ 3000 × 1000 = 2,0 yaralanma / 1000 saat.
Oyuncu-saati: bütün oyuncuların spor sürelerinin toplamı. 20 oyuncu × 150 saat = 3000 oyuncu-saati.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Neden saate bölüyoruz? 40 saat oynayan takımla 400 saat oynayan takımın 5 yaralanması aynı şey değildir.
İkinci ölçü yaralanma yükü (injury burden): sıklık × ortalama kayıp gün. Yaralanmalar ortalama 12 gün sürdüyse 2,0 × 12 = 24 kayıp gün / 1000 saat. Yük, “sık ama hafif” ile “seyrek ama ağır” yaralanmayı birlikte gösterir.
Uyarı: Yalnız “antrenmanı kaçıran” yaralanmayı sayan kayıt, ağrıyla oynamaya devam eden çocuğu kaçırır. Aşırı kullanım yaralanmaları böyle gözden kaybolur.
Ek bilgi: 7–12 yaş futbolunda maç saatinde yaralanma, antrenman saatine göre yaklaşık 7,5 kat sık (Rössler, 2016). Maç günü ısınma kısaltılmaz.
Epidemiyoloji · üç ölçü
Sayı tek başına yetmez: üç ölçü, üç soru
Sıklık (insidans)yeni yaralanma / 1000 saat Ne kadar sık? 6 ÷ 3000 × 1000 = 2,0
Yüksıklık × ortalama kayıp gün Kaç gün kaybediyoruz? 2,0 × 12 = 24 gün / 1000 saat
Yaygınlık (prevalans)belli bir anda yaralı olanların oranı Şu an kaç kişi yaralı? 12–15 yaşta Osgood-Schlatter: %9,8
Tanımneyi sayıyoruz? Zaman kaybı mı, her şikâyet mi? Tanım farklıysa sayılar karşılaştırılamaz.
Epidemiyoloji: hastalık ve yaralanmanın kimde, ne sıklıkta, neden görüldüğünü sayan bilim dalı.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Sıklık yeni vakaları spor süresine böler. Yaygınlık, bir anda var olan vakaları kişi sayısına böler: de Lucena (2011) 956 öğrenciyi bir kez taradı, bu bir yaygınlık çalışmasıdır.
Aşırı kullanım yaralanmaları yavaş başlar ve uzun sürer; çocuk çoğu zaman antrenmanı kaçırmaz. Bu yüzden yaygınlıkla daha iyi görülür: her hafta “şu an omzunda ağrı var mı?” sorusu.
Sınıfa: “Bir yüzme kulübünde omuz sorununu hangi ölçüyle izlerdiniz?”
Gerçek bir araştırma
7–12 yaş futbolunda maç saati ne kadar riskli?
Soru Çocuk futbolunda yaralanma ne sıklıkta, nerede, hangi tipte?
Ne yapıldı Çekya ve İsviçre'de iki sezon: 6038 oyuncu-sezon, 395.295 saat futbol kaydedildi.
7,5
kat: 1000 saatte maçta 4,57, antrenmanda 0,61 yaralanma.
Maç günü ısınma kısaltılmaz; turnuvada günde çok maç oynatılmaz.
Rössler R, Junge A, Chomiak J, Dvorak J, Faude O. Soccer injuries in players aged 7 to 12 years: a descriptive epidemiological study over 2 seasons. Am J Sports Med. 2016;44(2):309–317.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2,5 dk. Yaş ortalaması 9,5; oyuncuların %3,9'u kız. Toplam 417 yaralanma: %76,3'ü bacaklarda, %15,6'sı kollarda. Kırık ve kemik yaralanması %15,4: çocukta görece yüksek, çünkü düşerken elinin üstüne kapanır. Yaralanmaların %23,7'si 28 günden uzun spordan uzak tuttu. Sıklık yaş arttıkça yükseldi.
Hesap: Sezonda 60 saat maç oynayan çocukta beklenen yaralanma 60 × 4,57 ÷ 1000 ≈ 0,27: kabaca dört çocuktan biri. Gençlere göre seyrek; ama sıfır değil.
Sınırlılık: kaydı antrenörler tuttu; hafif yaralanmalar eksik kalmış olabilir. Güvenli düşme alıştırmaları Hafta 9'daki önleyici ısınmada.
Önce temel · kavram
Zirve boy hızı
peak height velocity · PHV · Hafta 2'den hatırlatma
Ergenlikte boyun en hızlı uzadığı dönem. Ortalama kızda ≈ 12, erkekte ≈ 14 yaş; tek tek çocuklarda iki yıl erken ya da geç olabilir.
Örnek: Fidan bir baharda birden boy atar. Bu dönemde 14 yaş futbolcu yılda 8–10 cm uzar: kemik önden gider, kas ve tendon arkadan yetişir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Değerler Malina, Bouchard ve Bar-Or (2004): hamleden önce yılda ≈ 5–6 cm, zirvede kızlarda ≈ 8, erkeklerde ≈ 9–10 cm. Hafta 2 ve Hafta 6'da “uzama hamlesi” adıyla görüldü.
Yaralanmayla bağı bu dersin Bölüm 1'inde: hızla uzayan kemik apofizi ve büyüme plağını daha çok zorlar. Sonraki araştırma bunun sayısını verir.
Sahada nasıl izlenir? Üç ayda bir aynı saatte boy ölçümü; üç ayda 2 cm'den fazla uzama, çocuğun hamlede olduğunu düşündürür.
Gerçek bir araştırma
Boy hızla uzarken risk artıyor mu?
Soru Yaralanma riski zirve boy hızı dönemine göre değişir mi?
Ne yapıldı Hollanda'da üst lig bir kulübün altyapısından 170 erkek oyuncu 1–3 sezon izlendi.
%31
daha sık yaralanma: zirve boy hızından sonraki 6 ayda, kadro ortalamasına göre.
Boyu hızla uzayan çocukta sıçrama ve sprint sayısı izlenir, yük kademeli artar.
Bult HJ, Barendrecht M, Tak IJR. Injury risk and injury burden are related to age group and peak height velocity among talented male youth soccer players. Orthop J Sports Med. 2018;6(12):2325967118811042.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2,5 dk. Zirve boy hızı (İngilizce peak height velocity, kısaltması PHV): ergenlikte boyun en hızlı uzadığı dönem (Hafta 2). Oyuncular 12 yaş altından 19 yaş altına yedi yaş grubundaydı. Ortalama zirve boy hızı yaşı 14,4; aralık 12,8–16,5: aynı yaş grubunda dört yıla yakın fark.
Kadro ortalaması 1000 saatte 8,34 yaralanma. Zirve boy hızından sonraki 6 ayda sıklık %31, kayıp gün (yük) %53 yüksekti. Yaş grupları içinde sıklık en yüksek 15 yaş altında: ortalamadan %49 fazla.
Neden? Kemik hızlı uzar, kas ve tendon geriden gelir; apofize binen çekme artar, hareket koordinasyonu geçici bozulabilir. Yazarlar yalnız zirve boy hızına dayalı taramanın değerinin sınırlı olabileceğini de yazdı: yaş grubu da önemli. Sahada pratik: 3 ayda bir boy ölçümü.
BÖLÜM 3
Riski Azaltmak
Neyi değiştirebiliriz? Kızlarda ön çapraz bağ, yük kuralları ve ilk müdahale
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Önce temel · kavram
Ön çapraz bağ
anterior cruciate ligament · ACL
Dizin ortasında uyluk kemiğini kaval kemiğine bağlayan bağ. Kaval kemiğinin öne kaymasını ve dizin dönmesini engeller.
Örnek: Kapıyı kasaya tutan menteşe gibidir. 15 yaş hentbolcu kesişte ya da tek ayak üstüne inişte bunu koparırsa çoğu zaman ameliyat ve dokuz aydan uzun bir dönüş gerekir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Elinizle gösterin: iki parmağınızı çapraz yapın; dizin içinde ön ve arka çapraz bağ böyle birbirini keser. “Ön” olan, kaval kemiğinin öne kaçmasını tutar.
Yırtılınca çoğu zaman “bir şey koptu” sesi ya da hissi, hızlı şişlik ve “dizim boşaldı” duygusu olur. Antrenör tanı koymaz; oyundan çıkarır, aynı gün ya da ertesi gün hekime gönderir.
Dönüş süresi: dokuz aydan önce spora dönenlerde yeniden yaralanma daha sıktı (Grindem ve ark., 2016). Bölümün geri kalanı bu bağı neyin zorladığını ve nasıl korunacağını anlatır.
Kavram
Dinamik valgus
dynamic knee valgus
İnişte ve kesişte dizin içe kaçması . Ön çapraz bağın yükünü artırır.
Örnek: Ribaunttan inen 15 yaşındaki kız basketbolcunun dizleri hep içe kaçıyor. Henüz yaralanmamış; ama bu bir uyarı işaretidir.
Kalça-diz açısı: kalçası geniş olanda uyluk dize daha eğik iner. Eklem gevşekliği: eklemin olağandan fazla esneyebilmesi; ikisi de doğuştan gelir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Riskli sporlarda kızlar erkeklere göre 4–6 kat sık ön çapraz bağ yaralanması yaşar. Futbol, basketbol ve voleybol oynayan 205 kız sporcuda, sonradan yırtık yaşayan 9 kişinin inişte dizi 8° daha fazla içe açılıyordu (Hewett, 2005).
Ölçüm laboratuvardaydı; sahada telefon videosu ve “diz ayak ucunun üstünde” kuralı yeter.
Değiştirilemeyen etkenler (kalça-diz açısı, eklem gevşekliği) da vardır; antrenörün değiştirebildiği iniş tekniği, kalça kuvveti ve yorgunlukta bozulan tekniktir.
Gerçek bir araştırma
İniş dizi anlatır: kızlarda ön çapraz bağ
Soru İnişte dizin hareketi, ileride olacak ön çapraz bağ yırtığını önceden gösterir mi?
Ne yapıldı Futbol, basketbol, voleybol oynayan 205 kız sporcu sezon öncesi hareket analiziyle ölçüldü, izlendi.
8°
daha fazla içe açılan diz: sonradan yırtık yaşayan 9 sporcuda, inişte.
Dizin içe kaçması gözle görülebilen bir uyarı işaretidir.
Hewett TE, Myer GD, Ford KR, ve ark. Biomechanical measures of neuromuscular control and valgus loading of the knee predict anterior cruciate ligament injury risk in female athletes: a prospective study. Am J Sports Med. 2005;33(4):492–501.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Ölçüm üç boyutlu hareket analiziyle yapıldı. Yaralananlarda dizi içe iten yük (abdüksiyon momenti) 2,5 kat, yer tepki kuvveti %20 yüksekti; yere temas süresi %16 kısaydı: daha sert, daha hızlı iniş. Diz yükü, yaralanacak sporcuyu %78 duyarlılık ve %73 özgüllükle ayırdı.
Sınırlılık: yalnız 9 yaralanma; öngörü sayıları kesin değil. Ölçüm laboratuvardaydı; sahada telefon videosu kullanılır.
Sınıfa: “Sizin takımınızda bunu nasıl görürdünüz?” Cevap: yandan ve önden yavaş çekim video, sıçrayıp inişte dizin ayak ucunun üstünde kalıp kalmadığı.
Kızlarda ön çapraz bağ · Renström ve ark., 2008
Risk etkenleri: değiştirilemeyen ve değiştirilebilen
Değiştirilemeyen Kalça-diz açısı, eklem gevşekliği, hormonal etkiler (tartışmalı).
Kimin daha yakından izleneceğini söyler.
Değiştirilebilen Dizin içe kaçması, dizi az bükerek sert iniş, zayıf kalça kasları, yorgunlukla bozulan teknik.
Antrenörün işi burası.
Ergenlikten önce kız ve erkek benzer iner; fark ergenlikle açılır. İniş, ergenlikten önce öğretilir.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Temassız yaralanma çoğunlukla kesişte, ani duruşta ya da tek ayak üstüne inişte olur. Riskli sporlarda kızlar erkeklere göre 4–6 kat sık yaralanır (Hewett, 2005). Uluslararası Olimpiyat Komitesi görüş bildirgesi (Renström ve ark., 2008): tek bir neden yok; değiştirilebilen en önemli etken nöromüsküler kontrol, yani kasların dizi doğru zamanda, doğru kuvvetle yönetmesi.
Ergenlik etkisi: 181 genç futbolcu ve basketbolcuda ergenlik öncesinde kız ve erkeklerin inişi benzerdi; ergenlikten sonra kızlar dizi daha çok içe kaçırarak indi (Hewett, Myer ve Ford, 2004).
Sınıfa: “Hangi sütun antrenörün işi?” Sonra bir sonraki slayttaki “riski azaltan” sütununa geçin.
Karşılaştırma
Aynı çocuk, farklı antrenman kararları
Riski artıran
Yükün bir haftada ani ve büyük artışı.
Haftalık organize saatin yaşı geçmesi; yıl boyu tek spor.
Tam iyileşmeden dönüş.
Riski azaltan
Her antrenmanda iniş, denge ve kuvvet içeren ısınma.
Birden çok spor ve yeterli uyku.
Ön çapraz bağ yaralanması yaklaşık yarıya iner.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Haftalık saat kuralı Jayanthi (2015) çalışmasından: organize spor saati yaştan fazla olan çocuklarda aşırı kullanım yaralanması daha sık.
Önleme programları sekiz meta-analizin özetinde bütün ön çapraz bağ yaralanmalarını yaklaşık yarıya, kızlarda temassız yaralanmayı üçte iki oranında azalttı (Webster ve Hewett, 2018). Program sezon boyunca düzenli yapılınca korur.
“%10 kuralı” (yükü haftada en fazla %10 artırmak) kaba bir yol göstericidir, kanıtlanmış bir güvenlik eşiği değildir (Buist, 2008).
İlk müdahale · Bleakley, 2012; Dubois ve Esculier, 2020
Tam istirahat değil: koruma ve uygun yük
İlk 1–3 gün Koru, yükselt, bandajla baskı uygula.
Ağrıyı artırmayan hareket.
Sonraki günler Ağrı izin verdikçe kademeli yük.
Ağrısız kardiyo, kuvvet ve denge.
Çocukta kemik üstünde ağrı varsa önce hekim; büyüme plağı yaralanması dışlanmadan yüklenmez.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Eski yaklaşım “dinlen, buz, baskı, yükselt” idi. Yerini iki kısaltma aldı. POLICE (Bleakley, 2012): koruma, uygun yük, buz, baskı, yükseltme. PEACE & LOVE (Dubois ve Esculier, 2020): ilk günler koru, yükselt, iltihap gidericileri kendiliğinden kullanma, baskı uygula, bilgilendir; sonraki günler yükle, iyimser ol, ağrısız kardiyo, egzersiz.
Kaygı iyileşmeyi yavaşlatır. Çocuğa ve veliye sakin bir dil: “Bir iki gün koruyacağız, sonra yavaş yavaş hareket edeceğiz.”
Burkulma bağın, zorlanma kas-tendonun yaralanmasıdır: burkulma en sık ayak bileğinde, zorlanma arka bacakta ve kasıkta.
Yoklama · 1 dakika
12 yaşındaki bir futbolcu ayak bileğini burktu. Hekim kırığı dışladı; üçüncü gün hafif şişlik var, ağrısız yürüyebiliyor. Antrenör ne önermeli?
A Ağrı tümüyle geçene kadar ayağa hiç basmamakB Bandajla sıkıca sarıp hafta sonu maçında oynamakC Günde birkaç kez uzun süre buz koyup beklemekD Ağrıyı artırmayan yürüyüş ve denge çalışması
Doğru: D. Kırık dışlandıysa ilk günlerden sonra ağrıyı artırmayan hareket iyileşmeyi hızlandırır. A çekici ama yanlış: tam istirahat dokuyu ve dengeyi zayıflatır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Oy, sonra cevap. B diyenlere: maç, kademeli yükün son basamağıdır; şişlik sürerken atlanmaz. C diyenlere: buz ağrıyı kısa süre azaltır, iyileşmeyi hızlandırmaz.
Yoklama · 1 dakika
Bir hentbol kulübünde 14 yaş altı (U14) takımı sezonda 4000 saatte 12, 16 yaş altı (U16) takımı 6000 saatte 15 yaralanma yaşadı. Hangi yorum doğru?
A U16 daha riskli; çünkü yaralanma sayısı daha fazlaB İki takım eşit; ikisinde de yaralanma çokC U14 daha riskli; 1000 saatte 3,0'a karşı 2,5D Karşılaştırılamaz; takımların yaşları farklı
Doğru: C. 12 ÷ 4000 × 1000 = 3,0; 15 ÷ 6000 × 1000 = 2,5. U16'da sayı fazla ama oynanan saat de fazla. Oran, farklı takımları karşılaştırmak için hesaplanır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1,5 dk. Hesabı tahtada birlikte yapın. A şıkkı en yaygın yanılgı: ham sayıya bakmak.
D diyen olursa: yaş farkı yorumu etkiler ama oranı hesaplamayı engellemez; zaten iki grubu aynı ölçüye taşımak için 1000 saate bölüyoruz.
BÖLÜM 4
Sarsıntı ve Spora Dönüş
Şüphe varsa oyundan çıkar; dönüşü takvim değil ölçüt belirler.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Kavram
Beyin sarsıntısı
sport-related concussion
Darbeyle beynin işlevinin geçici bozulması. Çoğu zaman bilinç kaybı olmaz .
Örnek: 10 yaşındaki judocu atıldıktan sonra başını minder kenarına çarpıyor, birkaç saniye boş bakıyor, sonra “iyiyim” diyor.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Kural (Amsterdam 2022 uzlaşısı, Patricios 2023): şüphe varsa çocuk oyundan çıkar ve aynı gün dönmez.
Benzetme: Yere düşen telefon çalışıyor görünse de ekranın altı çatlamış olabilir. “İyiyim” iyi demek değildir.
Spora göre durumlar: futbolda kafa kafaya çarpışma, judoda ve güreşte başın mindere çarpması, cimnastik ve bisiklette yüksekten düşüş, okul bahçesinde teneffüs çarpışması.
Sahada neye bakılır?
Şüphe için bilinç kaybı gerekmez
Görülen Boş bakış, dengesizlik, şaşkınlık, yüzünü tutma.
Söylenen Baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, bulanık görme.
Hemen 112 Bilinç kaybı, boyun ağrısı, kol-bacakta uyuşma, tekrarlayan kusma, nöbet.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Sahada şüpheyi fark etmek için kısa form: Sarsıntı Tanıma Aracı (İngilizce Concussion Recognition Tool, kısaltması CRT6). Hekim değerlendirmesi için Spor Sarsıntısı Değerlendirme Aracı (SCAT6), çocuklar için ayrı sürümü Child SCAT6.
Çocuğa özgü: çocuk “sisli hissediyorum” diyemeyebilir; “karnım ağrıyor”, “uykum var” der. Huzursuzluk, ağlama, oyuna ilgisizlik de işarettir. Veli ve öğretmenin gözlemi bu yüzden önemli.
Kademeli dönüş
Önce okul, sonra saha: her basamak belirtisiz geçmeli
24–48 sa
göreli dinlenme
Okula
dönüş
Hafif
aktivite
Temassız
antrenman
Temaslı
antrenman
Maç
hekim onayıyla
belirti dönerse bir basamak geri
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Basamakları soldan sağa okuyun. Her basamak belirti artmadan geçilirse bir sonrakine çıkılır; belirti geri gelirse bir önceki basamağa dönülür.
Süreler (Putukian, 2023, sistematik derleme): okula dönüş ortalama 8,3 gün; sporcuların %93'ü 10 gün içinde okula tam döner; spora dönüş ortalama 19,8 gün.
Vurgulayın: Dönüş tarihini takvim değil, her basamağın belirtisiz geçmesi belirler. Final maçı ya da veli ısrarı sırayı değiştirmez.
Önce temel · sarsıntıdan dönüşün basamakları
Altı basamak tek tek: ne yapılır, ne zaman bir üste çıkılır?
Basamak Ne yapılır? Örnek: 12 yaş futbolcu Üste çıkma şartı 1 · Göreli dinlenmeilk 24–48 saat Ev içi günlük işler; ekran ve ders kısılır Evde kalır, kısa yürüyüş yapar Belirti artmıyor 2 · Okula dönüş Önce kısa gün, molalı; sınav ertelenir İlk gün iki ders, sonra tam gün Okulda belirti artmıyor 3 · Hafif aktivite Yürüyüş, sabit bisiklet; konuşabildiği tempo 15–20 dakika hafif bisiklet En az 24 saat belirtisiz 4 · Temassız antrenman Koşu, pas, top sürme; çarpışma yok Takımla ısınma ve pas çalışması En az 24 saat belirtisiz 5 · Temaslı antrenman Tam antrenman, ikili mücadele Normal antrenmanın tamamı Hekim onayı · belirti yok 6 · Maç Normal yarışma Hafta sonu ligi Hekim onayıyla
Göreli dinlenme: yatağa kapanmak değil. Belirtiyi artırmayan günlük işler sürer; artıranlar (ekran, uzun ders, koşu) kısılır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2,5 dk. Basamaklar bir önceki çizimin tablo hâlidir. Kaynak: Amsterdam 2022 uzlaşısı (Patricios ve ark., 2023): okula dönüş ve spora dönüş iki ayrı merdivendir; çocukta okul önce gelir. Her spor basamağı en az 24 saat sürer; temaslı antrenmana geçmeden önce hekim değerlendirmesi gerekir. Hafif aerobik egzersiz, belirtiyi belirgin artırmıyorsa ilk günlerden sonra önerilir.
“Belirti artmıyor” ne demek? Baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, uyku hâli gibi belirtilerin o basamakta hafif ve kısa süreli olandan fazla artmaması. Belirgin artarsa bir basamak geri.
Hesap: en hızlı gidişte bile basamaklar en az bir hafta sürer; ortalama spora dönüş ≈ 20 gün (Putukian, 2023). “Cumartesi finali var” bu tabloyu kısaltmaz.
Gerçek bir araştırma
Sarsıntıdan dört hafta sonra çocuklar ne durumda?
Soru Hangi çocuklar 28. günde hâlâ belirti yaşar?
Ne yapıldı Kanada'da 9 çocuk acil servisi; sarsıntıyla gelen 5–17 yaş çocuklar dört hafta izlendi.
%31
2584 çocuğun 801'inde 28. günde belirti sürüyordu: yaklaşık üç çocuktan biri.
“İyiyim” diyen çocuk aynı gün dönmez; dönüş haftalar sürebilir.
Zemek R, Barrowman N, Freedman SB, ve ark. Clinical risk score for persistent postconcussion symptoms among children with acute concussion in the ED. JAMA. 2016;315(10):1014–1025.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Çalışmaya 3063 çocuk alındı (ortanca yaş 12,0; %39,3 kız); 2584'ü 28. gün izlemini tamamladı. Kalıcı belirti: yaralanma öncesine göre üç ya da daha fazla yeni ya da kötüleşmiş belirti.
Riski artıranlar: kız olmak, 13 yaş ve üstü, migren öyküsü, önceki uzun süren sarsıntı, ilk muayenede baş ağrısı, gürültüye hassasiyet, yorgunluk, soruları yavaş cevaplama.
Sorun: “Bu sonuç kız sporcu ve ergen için ne anlama geliyor?” Beklenen cevap: iyileşmesi daha uzun sürebilecek grup; antrenör daha yakından izler.
Spora dönüş · simetri indeksi
İki bacağı birbiriyle değil, eski hâliyle de karşılaştırın
Yaralanma öncesi
140 cm
Sağlam bacak, bugün
122 cm
Yaralı bacak, bugün
112 cm
112 ÷ 122 = %92
eşiğin üstü: “hazır” görünüyor
112 ÷ 140 = %80
iki bacak birlikte zayıflamış
Dönüş için sıklıkla %90 aranır; ağrı, tam hareket ve hazır hissetme de sorulur.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Simetri indeksi (İngilizce limb symmetry index, kısaltması LSI): yaralı bacağın sağlam bacağa oranı. Dinlenme döneminde sağlam bacak da zayıflar; bu yüzden %92 aldatıcı olabilir.
Spora dönüş ölçütleri (Ardern, 2016): ağrı yok, tam hareket, kuvvet ve sıçramada simetri, çocuğun kendini hazır ve korkusuz hissetmesi. %90 eşiği çoğunlukla ergen ve yetişkin ön çapraz bağ çalışmalarından gelir; tek başına karar vermez.
Benzetme: Ameliyattan sonra “iki hafta geçti” değil, “yarası kapandı mı?” diye bakılır.
KENDİNİZİ SINAYIN
Dokuz Vaka, Dokuz Karar
Önce kendi cevabınızı seçin, sonra oylayalım.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Geçiş slaytı. Her soruda önce 20–30 saniye sessiz düşünme, sonra el kaldırarak oylama, sonra doğru şık. Soru başına yaklaşık 1 dakika.
Kendinizi sınayın · Soru 4 / 12
11 yaşındaki bir öğrenci beden eğitimi dersinde elinin üstüne düştü. Bilek şişiyor, kemiğin üstüne basınca ağrıyor; parmaklarını oynatabiliyor. Ne yapılır?
A Bilek korunur, buz konur, aynı gün hekime gidilirB Parmaklar oynadığı için kırık yok sayılır ve yalnız izlenirC Bilek sıkıca sarılır, ders bitince eve gönderilirD Ağrı geçene kadar bileğe esnetme yapılır
Doğru: A. Bu düşüşte çocukta bilek kırığı ve büyüme plağı yaralanması sıktır. Parmakları oynatabilmek kırığı dışlamaz.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. B şıkkı halk arasında yaygın bir inanç. Veliye haber verilir; hiç spor yapmayan çocukta da kural aynıdır.
Kendinizi sınayın · Soru 5 / 12
Osgood-Schlatter tanısı alan 13 yaşındaki voleybolcu, antrenman sonrası ağrısını 10 üzerinden 4 diye bildiriyor. Gece ağrısı ve şişlik yok. En uygun karar hangisi?
A Bir yıl boyunca spora tamamen ara verdirip beklemekB Ağrı kesiciyle antrenmana aynen devam etmekC Ağrı sıfıra inene kadar tamamen dinlendirmekD Sıçramayı azaltıp kuvvet ve teknikle sürdürmek
Doğru: D. Apofizitte spor çoğu zaman bırakılmaz; sıçrama ve sprint azaltılır. Kırmızı bayrak yokken tam dinlenme gerekmez.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. C şıkkı makul görünür; ama tam dinlenme çocuğu takımdan koparır ve dönüşte yük ani artar. Ağrı kuralı: 3–5 arası sıçrama ve sprint yarıya.
Kendinizi sınayın · Soru 6 / 12
10 yaşındaki bir futbolcu kafa mücadelesinden sonra bilincini kaybetmedi. “Karnım ağrıyor, uykum geldi” diyor ve oyuna ilgisiz. Antrenör ne düşünmeli?
A Bilinç kaybı olmadığı için sarsıntı dışlanırB Karın ağrısı sarsıntıyla ilgisiz bir sorundurC Bu sarsıntı belirtisi olabilir; oyundan alınırD Beş dakika dinlenip soruları bilirse oyuna döner
Doğru: C. Çocuk “sisli hissediyorum” diyemeyebilir; karın ağrısı, uyku hâli, ilgisizlik belirti olabilir. Bilinç kaybı gerekmez.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
Kendinizi sınayın · Soru 7 / 12
Sarsıntı geçiren 14 yaşındaki bir basketbolcunun baş ağrısı, temassız antrenman basamağında yeniden başladı. Ne yapılır?
A Bir önceki basamağa dönülür, belirti izlenirB Temaslı basamağa geçilip dayanıklılık sınanırC Program iptal edilir, bir ay yatak istirahatiD Ağrı kesiciyle aynı basamakta devam edilir
Doğru: A. Belirti geri gelirse bir önceki basamağa dönülür. Dönüş sırası 24–48 saatlik göreli dinlenmeyle başlar; bir aylık yatak istirahati bu sırada yer almaz.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. C şıkkını seçenlere: eski yaklaşım “karanlık odada uzun dinlenme” idi; bugünkü uzlaşı kısa göreli dinlenmeden sonra belirtiyi artırmayan hafif aktiviteyi önerir.
Kendinizi sınayın · Soru 8 / 12
Ön çapraz bağ ameliyatından dönen 16 yaşındaki sporcunun tek bacak sıçraması: sağlam 120 cm, yaralı 108 cm. Yaralanmadan önce 135 cm sıçrıyordu. Hangi yorum doğru?
A Simetri %90; sıçrama ölçütü karşılanmışB Fark 12 cm; 10 cm'yi aştığı için dönemezC Sağlam bacak güçlü; yalnız yaralı çalışmalıD Eskiye göre %80; iki bacak da güçlenmeli
Doğru: D. 108 ÷ 120 = %90 iyi görünür; ama 108 ÷ 135 = %80. Sağlam bacak da zayıflamış, simetri bunu gizliyor. Tek bir oran hazır oluşu göstermez.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. A en çekici yanlış: eşik tutuyor. Sorun: “Sağlam bacak neden 135'ten 120'ye düştü?” Cevap: aylarca yüklenmedi.
Kendinizi sınayın · Soru 9 / 12
15 yaşındaki kız hentbolcuların çoğu sıçramadan inerken dizlerini içe kaçırıyor; hiçbiri yaralı değil. Antrenör ne planlamalı?
A Yaralanma olunca fizyoterapiye göndermekB Her ısınmada iniş, denge ve kalça kuvvetiC Sıçramalı alıştırmaları sezon boyu kaldırmakD Diz bandajıyla antrenmanlara devam etmek
Doğru: B. Dizin içe kaçması uyarı işaretidir; sıçramayı kaldırmak değil, her ısınmada doğru inişi öğretmek korur.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. C şıkkı “riskten kaçmak” gibi görünür; ama maçta sıçrama sürer ve çocuk iniş becerisini hiç öğrenmemiş olur.
Kendinizi sınayın · Soru 10 / 12
İki takımın yaralanma sıklığı aynı: 1000 saatte 2,0. X takımında yaralanmalar ortalama 5 gün, Y takımında 20 gün sürüyor. Hangisi doğru?
A Sıklık aynı olduğu için yükleri de eşittirB X takımının yükü yüksek; kısa ama çokC Y takımının yükü dört kat: 40'a karşı 10D Yük, sıklık bilinmeden hesaplanamaz
Doğru: C. Yük = sıklık × ortalama kayıp gün. X: 2,0 × 5 = 10; Y: 2,0 × 20 = 40 kayıp gün / 1000 saat. Sıklık aynı olsa da Y'nin yaralanmaları daha ağır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. A şıkkı sıklık ile yükü karıştırır. Sorun: “Hangi takımın sağlık ekibine daha çok ihtiyacı var?”
Kendinizi sınayın · Soru 11 / 12
14 yaşındaki bir futbolcu son altı ayda 5 cm uzadı; uzama şimdi yavaşlamaya başladı. Bu dönem için hangisi doğru?
A Büyüme bitti sayılır; yük hızla artırılabilirB Risk artmış olabilir; sıçrama ve sprint izlenirC Risk yalnız kızlarda artar; erkekte önlem gerekmezD Yaralanma riski yalnız takvim yaşına bağlıdır
Doğru: B. Zirve boy hızından sonraki 6 ayda yaralanma sıklığı kadro ortalamasından %31 yüksekti. A çekici ama yanlış: uzama yavaşlasa da kas ve tendonun uyumu sürer.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. D diyenlere: aynı yaş grubunda zirve boy hızı yaşı 12,8 ile 16,5 arasında değişiyordu; takvim yaşı tek başına riski göstermez. C diyenlere: Bult ve arkadaşlarının çalışması yalnız erkek oyuncularla yapıldı.
Kendinizi sınayın · Soru 12 / 12
Bir kulüp yalnız “antrenman kaçıran” yaralanmaları kaydediyor. Yüzücülerde hiç yaralanma görünmüyor; ama birçoğu omuz ağrısıyla yüzüyor. Sorun ne?
A Aşırı kullanım yaralanmaları kayda girmiyorB Yüzme temassız olduğu için yaralanma riski yokturC Omuz ağrısı büyüme ağrısıdır, kaydedilmezD Saat de kaydedildiği için sıklık doğrudur
Doğru: A. Zaman kaybını sayan kayıt, ağrıyla yüzmeye devam edeni kaçırır; saat doğru olsa da yaralanma eksik sayılır.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. D şıkkı teknik olarak çekici: saat doğru olsa da pay eksik sayılıyor. Yaralanma tanımı farklıysa iki sayı karşılaştırılamaz.
Özet
Bugün beş şey öğrendik
1 Çocukta büyüme plağı bağdan zayıftır; kemik üstünde ağrı burkulma sayılmaz. 2 Apofizitte spor durmaz; yük ağrıya göre ayarlanır.3 Yaralanma 1000 saate bölünerek karşılaştırılır. 4 Risk zirve boy hızından sonra artar; kızlarda iniş tekniği ön çapraz bağı korur. 5 Sarsıntı şüphesinde oyundan çıkar ; dönüşü ölçüt belirler.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
1 dk. Açılıştaki voleybolcuya dönün: “Şimdi annesine ne söylersiniz?” Beklenen: yüke bağlı bir ağrı olabilir; yükü ayarlayacağız ve hekime göstereceğiz.
Derslikten çıkmadan
Maçta başını çarpan çocuk “iyiyim” diyor, velisi “oynasın” diye bağırıyor. Veliye söyleyeceğiniz iki cümleyi yazın.
Gelecek hafta · Hafta 12: Tabak, Uyku ve Kutu
Ayrıntılı okuma: Hafta 11 ders notu (lisans destesi) · Salter-Harris tipleri, apofizit haritası, ilk müdahale.
© Prof. Dr. İzzet İNCE · izzetince.com.tr
2 dk. Kâğıtlar çıkışta toplanabilir. Örnek iyi cevap: “Belirtileri sarsıntı şüphesi taşıyor; bugün oyuna dönmeyecek. Akşam hekime gidin, belirtiler geçince adım adım döneceğiz.”