Çocuk ve Spor

Hafta 13

Neden Kalır, Neden Bırakır?

Antrenör, veli ve sosyal medya: çocuğun sporla bağını kuran ya da koparan üç güç.

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Sessiz bir veda

“Artık eğlenceli değil.”

12 yaşındaki bir basketbolcu kız iki haftadır gelmiyor. Konuşunca üç cümle çıkıyor: “Pas vermiyorlar.” “Hata videom veli grubunda dolaştı.” “Hep kenarda oturuyorum.”
Bu cümlelerin kaçı antrenörün elinde?

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Bırakma nedenlerini sıralayıp antrenörün elindekileri ayırmak.
2Bağlılığın kaynaklarını ve motivasyon merdivenini açıklamak.
3Özerklik, yeterlik ve aidiyeti antrenman davranışına çevirmek.
4Görev ve ego yönelimini ayırmak; altı boyutla gelişim odaklı iklim kurmak.
5Veli baskısını ve tükenmişlik işaretlerini tanımak.

BÖLÜM 1

Neden Bırakırlar?

Beş neden, bağlılığın kaynakları ve çocuğu sporda tutan üç ihtiyaç.

Kavram

Spordan kopma

dropout from organized sport

Çocuğun bir sporu ya da sporu tamamen bırakması. Çoğu zaman tartışmadan, gelmeyerek olur.

Örnek: Yüzmeyi bırakıp basketbola geçen 10 yaşındaki çocuk branş değiştirdi. Hiçbir etkinliğe katılmayan çocuk ise asıl kayıptır.

Beş neden

Beş nedenden üçü antrenörün ve velinin elinde

Açılıştaki üç cümle, ilk üç kartın içine düşüyor.

Branşa göre bırakma · niteliksel

Hangi sporda çocuk neden bırakıyor, antrenörün elinde ne var?

Branş	Sık bırakma nedeni	Antrenörün elindeki
Yüzme, cimnastik	Erken ve yoğun tek spor, sabah antrenmanı, bitkinlik	Haftalık saat yaşı geçmez; yılda ara; başka sporlara izin
Futbol, basketbol, hentbol	Kenarda oturmak; geç olgunlaşan çocuğun elenmesi	Dönüşümlü oyun süresi; olgunluğa göre değerlendirme
Tenis	Yalnızlık, yüksek maliyet, veli baskısı	Grup antrenmanı; velilerle yazılı kurallar
Judo, güreş, boks	Kilo düşürme baskısı; hatada bağıran antrenör	Büyüdüğü sıklette yarışmak; hatadan sonra önce cesaret
Ritmik cimnastik, bale	Beden baskısı, bedene yorum	Beden yorumu yok; forma seçeneği
Kızlar, her branş	Alay, beden utancı, kadın rol model eksikliği	Alaya sıfır hoşgörü; kadın antrenör ve sporcu örnekleri

Sayı yok, örüntü var: oran kulübe ve ülkeye göre değişir. Sağ sütundakilerin hepsi bedava.

Tahmin · 1 dakika

Kanada'da sporu bırakan ve süren genç yüzücüler karşılaştırıldı. Bırakanları ayıran en belirgin fark neydi?

Doğru: B. Bırakanlar kara antrenmanına ve yarış kamplarına daha erken başlamıştı; serbest oyunları ve başka etkinlikleri daha azdı. Erken yoğunluk bağı güçlendirmedi, kopardı.

Önce temel · kavram

Spora bağlılık

sport commitment

Çocuğun sporda kalma isteği ve kararlılığı. İsteyerek kalan çocuk da vardır, mecbur hissettiği için kalan da.

Örnek: Arkadaşlık gibi: biri sevdiği için buluşur, biri ayıp olmasın diye. 13 yaş basketbolcu “takımı seviyorum” diyorsa isteyerek, “babam kızar” diyorsa zorunlu bağlıdır.

Spora bağlılık modeli · Scanlan ve ark., 1993

Çocuğu sporda ne tutar? Bağlılığın kaynakları

Keyifen güçlü kaynakAntrenmandan ve oyundan zevk almak.

Katılım fırsatlarıyalnız buradaArkadaşlar, yolculuklar, takımın parçası olmak.

Kişisel yatırımzaman, emek, para“Bu kadar yıl verdim.”

Sosyal destekaile, antrenörCesaretlendirme, ulaşım, ilgi.

Sosyal zorunlulukbaskı“Ailem bırakmama izin vermez.”

Alternatiflerbağı zayıflatırDaha çekici görünen başka etkinlikler.

Önce temel · kavram

İç ve dış motivasyon

intrinsic · extrinsic motivation

Motivasyon: bir işi yapmamızı sağlayan neden. İç motivasyonda neden işin kendisidir: keyif, merak. Dış motivasyonda neden işin dışındadır: ödül, övgü, ceza.

Örnek: Teneffüste kendiliğinden top oynayan 9 yaş çocuk iç motivasyonla, beden eğitimi notu için koşan öğrenci dış motivasyonla hareket eder.

Kavram

Üç ihtiyaç

self-determination theory

Özerklik (seçebilmek), yeterlik (yapabilmek), aidiyet (ait olmak) beslenirse iç motivasyon güçlenir.

Örnek: Bir futbol grubunda antrenmanın son oyununu her hafta başka bir çocuk seçiyor. Bu, özerkliği besleyen küçük bir karardır.

Önce temel · üç ihtiyaç tek tek

Özerklik, yeterlik, aidiyet: beslenince ve zedelenince çocuk

İhtiyaç	Nedir?	Beslenince	Zedelenince	Sporda örnek
Özerklik	Seçebilmek, söz sahibi olmak	“Bunu ben seçtim”; isteyerek gelir	“Ne zaman maç?”; isteksiz	Son oyunu çocuklar seçer
Yeterlik	Yapabilmek, geliştiğini görmek	Zor göreve girişir	“Beceremem”; görevden kaçar	Servis çizgisi üç mesafede
Aidiyetilişki	Ait olmak, kabul görmek	Arkadaşına pas verir, gruba koşar	Kenarda kalır, sessizce bırakır	Adıyla karşılamak; herkese oyun süresi

Öz-belirleme kuramı: insan bir işi kendi seçtiğini, yapabildiğini ve bir gruba ait olduğunu hissettikçe daha istekli yapar (Ryan ve Deci).

Öz-belirleme sürekliliği · Ryan ve Deci, 2000

Motivasyon bir merdiven: altı basamak

İç motivasyonkeyif, ilgi“Suya girmeyi seviyorum.”

Bütünleşmiş düzenlemekimliğin parçası“Ben bir yüzücüyüm.”

Özdeşleşmiş düzenlemedeğer veriyor“Kondisyon bana sahada yarıyor.”

İçe atılmış düzenlemesuçluluk, utanç“Gitmezsem kendimi kötü hissederim.”

Dış düzenlemeödül, ceza“Gelmezsem antrenör kızar.”

Amotivasyonistek yok“Neden geldiğimi bilmiyorum.”

Sahada

Her ihtiyaç bir antrenör davranışına dönüşür

Özerklik

İki alıştırma arasında seçim: “Sence ne deneyelim?”

Köreltir: gerekçesiz emir.

Yeterlik

Zorluğu ayarlar, gelişimi görünür kılar.

Köreltir: yalnız en iyiyi övmek.

Aidiyet

Adıyla karşılar, herkese oyun süresi verir.

Köreltir: gözdeler, unutulan yedekler.

Önce temel · kavram

Pozitif gençlik gelişimi

positive youth development

Genci düzeltilecek bir sorun değil, geliştirilecek bir güç olarak görmek. Spor yalnız beceri değil, yaşam becerisi de kazandırmalı.

Örnek: Bahçıvan yalnız yabani otu yolmaz, fidanı da besler. Maç sonunda rakiple tokalaşmayı takım kuralı yapan antrenör, şutun yanında karakteri de çalıştırır.

Pozitif gençlik gelişimi · Lerner ve ark., 2005

Spor çocuğa neyi kazandırmalı? Beş C

YetkinlikcompetenceSporda, okulda, arkadaşlıkta yapabilmek.

Özgüvenconfidence“Yapabilirim” duygusu, kendine değer vermek.

BağconnectionAntrenör, akran ve aileyle olumlu ilişki.

KaraktercharacterKurala ve rakibe saygı, dürüstlük.

ÖnemsemecaringTakım arkadaşının derdini görmek, empati.

Yoklama · 1 dakika

Antrenör 9 yaşındaki futbolcuların bütün alıştırmalarını kendisi seçiyor; çocuklar her antrenmanda “ne zaman maç yapacağız?” diye soruyor. Hangi ihtiyaç zedeleniyor?

Doğru: C. Bütün kararlar antrenörde; son oyunu ya da bir kuralı çocuklar seçsin. Zorluk şikâyeti olmadığı için A desteklenmiyor.

BÖLÜM 2

İklim ve Geri Bildirim

Antrenman neyi ödüllendiriyor, hatadan sonra ne söyleniyor?

Başarı hedefi kuramı · Nicholls, 1989

“Başardım” duygusunun iki ölçüsü

Görev yönelimi

“Geçen haftadan iyi yaptım.”

Başarı: gelişmek, çaba, öğrenmek.

Hata bilgi verir.

Ego yönelimi

“Ondan iyi yaptım.”

Başarı: başkasını yenmek, az çabayla kazanmak.

Kaybedince değer düşer.

Yönelim çocukta, iklim ortamdadır; antrenör iklimi değiştirir.

Yönelim: çocuğun “başardım” derken kullandığı ölçü. Ego: burada, kendini başkalarına göre ölçmek.

Kavram

Motivasyonel iklim

motivational climate

Ortamın neyi ödüllendirdiği: gelişimi mi, başkasını yenmeyi mi?

Örnek: Yüzme antrenmanının sonunda dereceleri kulvar kulvar okumak karşılaştırma odaklıdır. Her çocuğun kendi rekor kartı gelişim odaklıdır.

İklimi kuran altı boyut · Ames, 1992

Gelişim odaklı antrenman altı düğmeyle kurulur

Görevne yapılıyor?Seviyeye göre zorluk: servis çizgisi üç mesafede.

Yetkikim karar veriyor?Son oyunu çocuklar seçer.

Tanımakim övülüyor?Çaba ve gelişim, birebir: “haftanın gelişeni”.

Gruplamakim kiminle?Karışık, her hafta değişen gruplar.

Değerlendirmeneyle kıyas?Kendi önceki derecesiyle: kişisel rekor kartı.

Zamanne kadar süre?Öğrenme hızına göre ek deneme hakkı.

Altı boyut iki iklimde

Aynı düğme, iki ayrı antrenman

Boyut	Gelişim odaklı	Karşılaştırma odaklı
Görev	Seviyeye göre zorluk	Herkese aynı alıştırma
Yetki	Çocuklar da karar verir	Bütün kararlar antrenörde
Tanıma	Çaba ve gelişim, birebir övülür	Yalnız kazanan, herkesin önünde övülür
Gruplama	Karışık, her hafta değişen gruplar	Yeteneğe göre sabit A ve B grubu
Değerlendirme	Çocuğun kendi önceki derecesiyle	Sıralama; takım arkadaşıyla kıyas
Zaman	Öğrenme hızına göre ek deneme	Herkes aynı sürede bitirmeli

İki iklim

Kazanmak istenir; ama çocuğun değeri skora bağlanmaz

Karşılaştırma odaklı

Başarı: başkasını yenmek.

Hata: utanç kaynağı.

Kıyas: takım arkadaşıyla.

Gelişim odaklı

Başarı: gelişmek, çaba göstermek.

Hata: öğrenmenin parçası.

Kıyas: çocuğun kendi önceki hâliyle.

Gerçek bir araştırma · Smith, Smoll ve Cumming, 2007

Antrenöre iklim öğretmek çocuğun kaygısını azaltır mı?

Genç basketbol takımları, bir sezon: bir grup antrenör sezon öncesi gelişim odaklı iklim eğitimi aldı, öteki grup almadı.

Eğitimli antrenör

Oyuncular iklimi daha gelişim odaklı algıladı; kaygı sezon boyunca azaldı.

Eğitimsiz antrenör

Oyuncuların kaygısı sezon boyunca arttı.

Smith RE, Smoll FL, Cumming SP. Effects of a motivational climate intervention for coaches on young athletes' sport performance anxiety. J Sport Exerc Psychol. 2007;29(1):39–59.

Antrenör Etkililik Eğitimi

Hatadan sonra önce cesaret, sonra düzeltici bilgi

Futbol

“Güzel koştun; bir dahakine topu ön ayağına al.”

Cimnastik

“Kolların doğruydu; şimdi bakışını öne al.”

Yüzme

“Duvara iyi yaklaştın; ayaklarını erken it.”

Ceza koşusu yok: koşu ceza olarak öğrenilir, eğlence biter.

Önce temel · kavram

Benlik saygısı

self-esteem

Çocuğun kendine verdiği değer: “Ben değerli biriyim” duygusu. Yalnız başarıyla değil, kabul görmekle de beslenir.

Örnek: Çocuk kendini yetişkinlerin gözünden görür. Her hatada bağırılan 10 yaş kalecinin benlik saygısı düşer; hatadan sonra cesaret verilen kalecininki korunur.

Gerçek bir araştırma

Antrenör eğitimi çocuğun benlik saygısını değiştirir mi?

Soru: Destekleyici ve öğretici antrenör davranışı çocukların deneyimini değiştirir mi?
Ne yapıldı: Çocuk beyzbol ligi: 8 antrenör sezon öncesi eğitim aldı, 10 antrenör almadı.

152

çocukla görüşüldü. Eğitimli antrenörün oyuncuları daha çok eğlendi; galibiyet sayısı farklı değildi.

İyi davranış kazanmayı engellemez; en çok kırılgan çocuğa yarar.

Smoll FL, Smith RE, Barnett NP, Everett JJ. Enhancement of children's self-esteem through social support training for youth sport coaches. J Appl Psychol. 1993;78(4):602–610.

Gerçek bir araştırma

Çocuklar “eğlence” derken ne kastediyor?

Soru: Sporu eğlenceli yapan somut parçalar neler?
Ne yapıldı: 142 genç futbolcu, 37 antrenör ve 57 veli eğlenceyi tarif etti, gruplayıp puanladı.

81

somut eğlence belirleyicisi; 11 boyutta, 4 temel ilkede toplandı.

Eğlence ciddiyetsizlik değil, planlanabilir bir antrenman çıktısıdır.

Visek AJ, Achrati SM, Mannix H, ve ark. The fun integration theory: toward sustaining children and adolescents sport participation. J Phys Act Health. 2015;12(3):424–433.

Eğlence ve antrenman

Eğlenceyi ne kurar, ne bozar?

Kurar

Topla geçen süre, küçük alan oyunları.

Gelişmeyi görmek; arkadaşlarla olmak.

Herkese oyun süresi; bazen çocuğun seçimi.

Bozar

Tek topla sırada bekleme.

Ceza koşusu; kenardan sürekli bağırma.

Hep aynı çocukların oynaması; herkesin önünde sıralama.

Yoklama · 1 dakika

12 yaş altı (U12) voleybol maçında bir oyuncu servisi fileye attı. Hangi cümle hem gelişim odaklı hem öğreticidir?

Doğru: D. Önce çabayı tanır, sonra düzeltici bilgi verir. C de bir düzeltme gibi görünür ama arkadaşıyla kıyaslar: karşılaştırma odaklı iklim.

BÖLÜM 3

Veli, Tükenmişlik ve Kızlar

Tribündeki ses, bitkinliğin üç yüzü ve sessizce ayrılan kızlar.

Kavram

Veli katılımı

parental involvement in sport

Velinin ilgisi destek de baskı da olabilir. Belirleyici olan dozu ve rolüdür.

Örnek: Maç dönüşü arabada her pozisyonu analiz etmek yerine tek cümle: “Seni oynarken izlemeyi sevdim.”

Katılımın dozu

Az da fazla da çocuğun deneyimini bozar

Az

Maça gelmez, çocuğu dinlemez.

Çoğu zaman ilgisizlik değil, zaman ve para sorunu.

Yerinde

Ulaşımı destekler, maçta cesaretlendirir.

Teknik kararı antrenöre bırakır.

Fazla

Kenardan yönetir, her maçı analiz eder.

Çocuk: “Ailem için oynuyorum.”

Kavram

Tükenmişlik

athlete burnout

Üç yüz: bitkinlik, başarı hissinin azalması, sporu değersiz görme.

Örnek: Yıl boyu ara vermeyen 15 yaşındaki tenisçi: dinlenince geçmeyen yorgunluk, “ilerlemiyorum”, “umurumda değil”.

Kız çocukları

Engellerin çoğu sosyal ve değiştirilebilir

Sık engeller

Akran alayı, beden utancı, rahatsız eden forma.

“Kız işi değil” söylemi; kadın rol model eksikliği.

Antrenörün yapabileceği

Alaya sıfır hoşgörü; forma seçeneği.

Veli izni olmadan görüntü yok; hata videosu paylaşılmaz.

KENDİNİZİ SINAYIN

On Vaka, On Karar

Önce kendi cevabınızı seçin, sonra oylayalım.

Kendinizi sınayın · Soru 3 / 12

15 yaşındaki bir genç lisanslı futbolu bıraktı; okul takımında ve arkadaşlarıyla haftada üç gün oynuyor. Kulüp onu “bırakan” diye kaydetti. En doğru yorum?

Doğru: A. Düzey ya da branş değiştiren çocuk hareketli kalıyor. Asıl kayıp hiçbir etkinliğe katılmayan çocuktur; kayıtta bu ayrım tutulur.

Kendinizi sınayın · Soru 4 / 12

12 yaş altı (U12) voleybol antrenörü takımı her antrenmanda aynı “A” ve “B” gruplarına ayırıyor; B hep yan sahada çalışıyor ve B'deki çocuklar bir bir bırakıyor. İlk ne değişmeli?

Doğru: B. Sabit yetenek grupları aidiyeti ve yeterlik hissini zedeler. C ödül vaat eder ama sabit sıralamayı korur.

Kendinizi sınayın · Soru 5 / 12

Antrenör 10 yaşındaki futbolculara “gol atana çikolata” kuralı koydu. Birkaç hafta sonra çocuklar pas vermeyi bıraktı. Ne oldu?

Doğru: D. Rüşvet olarak verilen ödülle çocuk yalnız ödüllendirileni yapar. B dış ödülü büyütüp aynı hatayı derinleştirir.

Kendinizi sınayın · Soru 6 / 12

13 yaşındaki bir yüzücü: “Antrenmanı kaçırırsam ailemi hayal kırıklığına uğratırım, kendimi kötü hissederim.” Bu, motivasyon merdiveninin hangi basamağı?

Doğru: C. Suçluluk ve utançtan kaçmak için yapmak içe atılmış düzenlemedir: baskı dışarıdan çocuğun içine taşınmış. A çekici ama yanlış: ortada ödül ya da ceza yok.

Kendinizi sınayın · Soru 7 / 12

Tribünde her pası yüksek sesle yorumlayan bir baba var; oğlu top her geldiğinde tribüne bakıyor. Antrenörün en uygun adımı?

Doğru: A. Yazılı kural varsa kişi değil kural hatırlatılır. D veliyi dışlar, desteğin yolunu kapatır.

Kendinizi sınayın · Soru 8 / 12

13 yaşındaki yüzücü yıl boyu ara vermeden haftada 6 gün yüzüyor. Geçmeyen yorgunluk var; “ilerlemiyorum” ve “umurumda değil” diyor. En olası açıklama?

Doğru: B. Bitkinlik, başarı hissinin azalması ve sporu değersiz görme tükenmişliğin üç yüzüdür. “Umurumda değil” tembellik değil, uyarıdır.

Kendinizi sınayın · Soru 9 / 12

16 yaşındaki bir tenisçi: “Artık zevk almıyorum ama ailem bu kadar para harcadı, bırakamam.” Spora bağlılık modeline göre en doğru yorum?

Doğru: D. Keyif boşalmış; yatırım ve sosyal zorunluluk onu tutuyor. Bu zorunlu bağlılıktır ve tükenmişliğe yakındır. A çekici ama yanlış: kalmak, isteyerek kalmak demek değildir.

Kendinizi sınayın · Soru 10 / 12

Karma bir 12 yaş altı (U12) futbol grubunda erkekler kızlara pas vermiyor ve hatalarına gülüyor. İki kız bırakmak üzere. Antrenörün ilk adımı?

Doğru: C. Alay ve dışlama kuralla kontrol edilir; pas kuralı herkesi oyuna sokar. D, koşuyu ceza olarak öğretir ve nedeni çözmez.

Kendinizi sınayın · Soru 11 / 12

Bir veli, maçta hata yapan 11 yaşındaki oyuncunun videosunu adı ve okuluyla takım grubuna attı. Kulübün doğru tepkisi hangisi?

Doğru: A. Hata videosu kalıcı iz bırakır; ad ve okulla birlikte güvenlik riskidir. C riski azaltır ama izinsiz hata videosu kalır.

Kendinizi sınayın · Soru 12 / 12

Bir kulüp yöneticisi antrenör eğitimini “kazanmamızı engeller” diye reddediyor. Smoll ve arkadaşlarının bulgusu ona ne söyler?

Doğru: B. Galibiyet kaydı iki grupta farklı değildi; eğlence arttı. A fazlasını iddia eder; C tersine, en çok benlik saygısı düşük çocuklar kazandı.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1Bırakan sessizce gider; nedeni sorulur, çoğu antrenörün elindedir.
2Bağlılığın en güçlü kaynağı keyiftir; baskıyla kalan çocuğun bağı kırılgandır.
3Seçebilmek, yapabilmek, ait olmak çocuğu sporda tutar.
4Değer skora bağlanmaz; hatadan sonra önce cesaret, sonra bilgi.
5Veli müttefiktir; “umurumda değil” tükenmişlik uyarısıdır.

Derslikten çıkmadan

Çocukken bıraktığınız ya da bırakan birini gördüğünüz bir sporu düşünün. Beş nedenden hangisiydi?

Gelecek hafta · Hafta 14: Herkes İçin Güvenli Bir Sezon

Ayrıntılı okuma: Hafta 13 ders notu (lisans destesi) · altı iklim boyutu, eğlence haritası, veli sözleşmesi.