Antrenman Monitörizasyonu

Hafta 4

Faydalı Yorgunluk, Tehlikeli Tükenme

Aşırı yüklenme, aşırı antrenman sendromu ve SGEY (REDs): yorgunluk sürekliliği, monotoni ve gerilim, dışlama tanısı, enerji yetersizliği ve nabız paradoksu

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Triatloncu Elif

“Daha çok çalışıyorum, daha yavaşlıyorum.”

Altı haftadır yük artıyor. Son üç haftada eşik temposu düştü, uykusu bozuk, isteksiz. Bir hafta hafif çalıştı, düzelmedi. Antrenörü “zihinsel, biraz daha zorla” diyor; Elif iki kilo kaybettiğini ve adetinin geciktiğini söylüyor.
Aşırı yüklenme mi, enerji yetersizliği mi, hastalık mı?

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1İAY, İOAY ve AAS'yi süre ve toparlanmayla ayırmak.
2Haftalık yükten monotoni ve gerilim bulup yorumlamak.
3AAS'nin dışlama tanısı olduğunu ve dışlanacak nedenleri açıklamak.
4SGEY göstergelerini tanıyıp yönlendirme yolunu belirlemek.
5Çok boyutlu bir önleme ve izleme planı yazmak.

Önce temel · yorgun sporcuyu değerlendirmek

Belirti, sendrom, dışlama, süperkompanzasyon

Belirti, bulgu

Anlatılan ve ölçülen.

İsteksizlik; 2 kg kayıp.

Sendrom

Birlikte görülen belirti kümesi.

Tek ölçümle tanınmaz.

Dışlama tanısı

Testi yok; öteki nedenler elenir.

Anemi, enfeksiyon, tiroid.

Süperkompanzasyon

Dinlenince başlangıcı aşmak.

100 → 92 → 104.

Önce temel · aynı kavram, birkaç ad

İAY, İOAY, AAS, SGEY, EA

Destedeki ad	Kısaltma	Ne demek?
İşlevsel aşırı yüklenme	İAY / FOR	Kısa düşüş, dinlenince kazanç
İşlevsel olmayan aşırı yüklenme	İOAY / NFOR	Haftalar–aylar; dinlenince yalnız eski düzey
Aşırı antrenman sendromu	AAS / OTS	Aylar; çok sistemli; dışlama tanısı
Sporda göreli enerji yetersizliği	SGEY / REDs	Düşük enerjinin sağlık ve performans sonuçları
Enerji kullanılabilirliği	EA	(Alım − antrenman) ÷ yağsız kütle

Tahmin yoklaması · 1 dakika

Elit sporcularda düşünme becerisi (bilişsel ketleme) hangi tabloda bozuluyor?

Doğru: B. İOAY'de belirgin değil; ruh hâli ise her çalışmada bozuldu.

Gerçek bir araştırma · 2026

Aşırı yüklenme zihni de etkiliyor mu?

Soru: İOAY ve AAS elit sporcunun ruh hâlini ve düşünme becerilerini nasıl etkiliyor?
Ne yapıldı: 2232 makale tarandı; 11 çalışma, 461 sporcu sistematik olarak derlendi.

11 / 11

çalışmada en az bir psikolojik sonuç bozuldu.

Ruh hâli, stres ve tükenmişlik erken ve duyarlı işaretler; iyi oluş izlenmeli.

Valdesalici A, Sella E, Domenicucci R, Ghisi M, Borella E. Effects of non-functional overreaching and overtraining syndrome on psychological and cognitive functioning in elite athletes: a systematic review. Psychol Sport Exerc. 2026;84:103079.

Görsel · derlemenin resmi

Ruh hâli önce bozulur, düşünme sonra

BÖLÜM 1

Yorgunluk Sürekliliği

Akut yorgunluktan AAS'ye.

ECSS/ACSM ortak bildirisi · 2013

Faydalı yorgunluktan aşırı antrenman sendromuna

Meeusen R, Duclos M, Foster C, et al. Prevention, diagnosis, and treatment of the overtraining syndrome: joint consensus statement of the ECSS and ACSM. Med Sci Sports Exerc. 2013;45(1):186–205.

Hızlı yoklama · 1 dakika

Koşucu yoğun bloktan sonra 3 hafta düşük kaldı; 2 hafta hafif çalışınca eski düzeye döndü ama geçmedi. Ruh hâli bozuktu.

Doğru: D. Haftalar süren düşüş, kazanç yok, psikolojik belirti var.

Görsel · aynı blok, üç zaman çizelgesi · örnek sayılar

3. haftada üçü de aynı görünür

BÖLÜM 2

Monotoni ve Gerilim

Aynı toplam, farklı risk.

Önce temel · dağılımı sayıya çevirmek

KB, ortalama, SS, monotoni, gerilim

Kelime	Anlamı	Örnek
Gün yükü (KB)	AZ × dakika	7 × 60 = 420
Ortalama, SS	Günlerin ortası; ortalamadan tipik uzaklık	300, 500, 500, 700 → 500; SS ≈ 141
Monotoni	Ortalama ÷ SS; günler benzerse büyür	500 ÷ 141 ≈ 3,5
Gerilim	Haftalık yük × monotoni	2800 × 2,4 ≈ 6700

Görsel · aynı toplam, iki biçim · Foster (1998)

Toplam aynı, gerilim %36 fazla

Foster C. Monitoring training in athletes with reference to overtraining syndrome. Med Sci Sports Exerc. 1998;30(7):1164–1168.

Yöntem tartışması · monotoninin zayıf noktası

Monotoniyi en çok boş gün belirler

Hafta (hepsi 2800 KB)	SS	Monotoni
B · bir boş gün	167	2,40
B2 · boş gün yerine 100 KB hafif yüzme	128	3,12
C · boş gün yok	27	14,97
D · her gün 400	0	hesaplanamaz

Branşa göre · önleme ilkeleri

Aşırı yüklenmeyi önleyen planlama

İlke	Uygulama	Branş örneği
Dalgalı yük	Zor ve kolay günleri ayır; 3–4 haftada bir toparlanma haftası	Yüzme: aerobik gün, sprint gün
Bireysel yanıt	En kötü yanıt vereni bul, yükü ona göre ayarla	Kürek: ekipte en yavaş toparlanan
Toplam stres	Sınav, yolculuk, hastalıkta yükü önceden azalt	Futbol: deplasman haftası
Erken sinyal	İyi oluş, sAZ, performans testi; eğilim bozulunca konuş	Triatlon: eşik temposu

BÖLÜM 3

Ayırıcı Tanı ve Enerji

Dışlama, SGEY, nabız paradoksu.

Dışlama tanısı · hekimle birlikte

AAS demeden önce neyi dışlarız?

Olası neden	İpucu	Olası tetkik (hekim kararı)
Demir eksikliği, anemi	Solukluk, eforla nefes darlığı	Kan sayımı, ferritin
Enfeksiyon	Ateş, lenf bezi, uzun boğaz ağrısı	Kan sayımı, CRP, seroloji
SGEY, düşük enerji	Kilo kaybı, adet düzensizliği, stres kırığı	Enerji değerlendirmesi, hormon, kemik
Tiroid	Kilo, ısı toleransı, çarpıntı değişimi	TSH, T3/T4
Ruh sağlığı	Depresif belirti, kaygı, yeme davranışı	Ruh sağlığı uzmanı

Görsel · karar sırası

Önce tehlike, sonra hastalık, en son etiket

Önce temel · vücut yakıtı yetmezse

Alım, harcama, yağsız kütle, EA, hormon

Kelime	Anlamı	Örnek
Alım, egzersiz harcaması	Giren kcal; yalnız antrenmanda yakılan	2000 ve 900 kcal
Yağsız kütle	Kas, kemik, organ, su	55 kg − 15 kg yağ = 40 kg
EA	(Alım − egzersiz) ÷ yağsız kütle	1100 ÷ 40 = 27,5
Hormon	Kanda dolaşan haberci; enerji azalınca kısılır	Adet kesilir, testosteron düşer

SGEY · IOC uzlaşısı 2023

Enerji yetersizliği her tabloyu taklit edebilir

EA

Klinik düzeyde düşük: < 30 kcal/kg yağsız kütle/gün.

Tek başına tanı değil.

Birincil göstergeler

Adet kesilmesi (≥ 3 ay), düşük testosteron, kemik kaybı.

Tekrarlayan stres kırığı.

Performans

Antrenmana yanıt azalır, kuvvet düşer.

Motivasyon kaybı.

Yönlendirme

Hekim, spor diyetisyeni, gerekirse ruh sağlığı.

Plan ekiple.

Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, et al. 2023 International Olympic Committee's (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57(17):1073–1097.

Görsel · Elif'in hesabı · öğretim varsayımı

EA 25,0: eşiğin altında

Tahmin yoklaması · 1 dakika

Genç kadın futbolcuların fotoğraflı yemek kaydı, gerçek alımı günde ortalama ne kadar eksik gösterdi?

Doğru: A. 2047'ye karşı 2545 kcal: ortalama 499 kcal, %22 hata.

Gerçek bir araştırma · 2025

Kendi kaydı düşük enerjiyi abartıyor mu?

Soru: Kayda dayalı enerji hesabı, işaretli su yöntemiyle aynı sonucu veriyor mu?
Ne yapıldı: 45 genç kadın futbolcu; 3 günlük fotoğraflı kayıt ile 7–8 günlük işaretli su ölçümü karşılaştırıldı.

%15 / %5

EA < 30 olan oran: kayda göre / işaretli suya göre.

EA ortalaması kayıtla 37, işaretli suyla 48 kcal/kg yağsız kütle/gün.

McHaffie SJ, Langan-Evans C, Strauss JA, et al. Energy expenditure, intake and availability in female soccer players via doubly labelled water: are we misrepresenting low energy availability? Exp Physiol. 2025;110(11):1705–1720.

Görsel · üç sayı, iki yöntem

Kayıt alımı düşük, düşük enerjiyi yüksek gösteriyor

Tahmin yoklaması · 1 dakika

213 elit sporcuya SGEY klinik aracı (CAT2) uygulandı. Kaçı “yeşil”, yani SGEY bulgusu yok çıktı?

Doğru: C. %55 yeşil, %36 sarı, %5 turuncu, %4 kırmızı.

Gerçek bir araştırma · 2024

CAT2: trafik ışığı

Heikura IA, McCluskey WTP, Tsai MC, et al. Application of the IOC REDs Clinical Assessment Tool version 2 (CAT2) across 200+ elite athletes. Br J Sports Med. 2024;59(1):24–35.

AAS mı, yetersiz yakıt mı? · 2019–2021

İki tablonun ortak yolu

Kaynak	Bulgu
Stellingwerff ve ark. (2021)	Aşırı yüklenme çalışmalarının 21'inden 18'inde (%86) enerji ya da karbonhidrat düşmüştü
Aynı derleme	57 AAS ve 88 SGEY çalışmasının belirtileri büyük ölçüde örtüşüyor
Cadegiani ve Kater (2019)	Antrenman benzer; alım AAS'yi öngördü
Eleştiri	“%100 doğru tanı aracı” küçük grupta, doğrulanmadan

Stellingwerff T, Heikura IA, Meeusen R, et al. Overtraining syndrome (OTS) and relative energy deficiency in sport (RED-S): shared pathways, symptoms and complexities. Sports Med. 2021;51(11):2251–2280.

Önce temel · gaz ve fren

Sempatik, parasempatik, KAD, biyobelirteç

Kelime	Anlamı	Örnek
Sempatik	Gaz pedalı: nabız ve kan basıncı yükselir	Zor antrenman
Parasempatik	Fren: nabız düşer, kalp sakinleşir	Uyku
Dinlenik nabız, KAD	Fren güçlüyse nabız düşer, KAD yükselir	Nabız 52
Biyobelirteç	Kandaki ya da tükürükteki gösterge	Kortizol, kreatin kinaz

Gerçek bir araştırma · 2013

Nabız paradoksu

Soru: İşlevsel aşırı yüklenmede otonom göstergeler nasıl değişiyor?
Ne yapıldı: 21 erkek triatloncu; 13'ü 5 hafta yoğun, 8'i normal antrenman; ardından taper.

−%9,0

yoğun grupta performans; dinlenik nabız düştü, parasempatik göstergeler yükseldi.

“İyi görünen” otonom veri yanıltabilir; taperda değişimler geri döndü.

Le Meur Y, Pichon A, Schaal K, et al. Evidence of parasympathetic hyperactivity in functionally overreached athletes. Med Sci Sports Exerc. 2013;45(11):2061–2071.

Görsel · aynı sayı, iki anlam · kavramsal

“İyi” görünen otonom veri hangi hücrede?

Hızlı yoklama · 1 dakika

Elif: 2 aydan uzun düşüş, dinlenmeye yanıt yok, 2 kg kilo kaybı, adet gecikmesi. İlk adım?

Doğru: D. Uzun düşüş ve SGEY göstergeleri tıbbi değerlendirme ister.

SON BÖLÜM

Kendinizi Sınayın

Yedi soru · her biri bir dakika

Soru 1 / 7

İAY ile İOAY'yi ayıran temel ölçüt nedir?

Doğru: A. İAY günler–2 haftada toparlanıp kazanç sağlar; İOAY haftalar–aylar sürer.

Soru 2 / 7

Bir haftanın günlük yük ortalaması 450 KB, SS'si 150 KB. Monotoni kaçtır?

Doğru: B. 450 ÷ 150 = 3,0; uyarı eşiğinin (2) üstünde.

Soru 3 / 7

Haftalık yük 2800 KB, monotoni 2,0. Gerilim kaçtır?

Doğru: C. 2800 × 2,0 = 5600.

Soru 4 / 7

Sporcu 2400 kcal alıyor, antrenmanda 1000 kcal yakıyor, yağsız kütlesi 50 kg. EA kaçtır?

Doğru: B. (2400 − 1000) ÷ 50 = 28.

Soru 5 / 7

Le Meur ve ark. (2013): işlevsel aşırı yüklenmedeki triatloncularda otonom göstergeler ne yaptı?

Doğru: A. “İyi” görünen değişim, performans düşerken oldu.

Soru 6 / 7

Stellingwerff ve ark. (2021): 21 aşırı yüklenme çalışmasının kaçında enerji ya da karbonhidrat düşmüştü?

Doğru: D. 18 / 21 = %86.

Soru 7 / 7

CAT2'de turuncu ile yeşil arasında stres kırığı için OR 7,71 [1,26; 39,83]. Bu ne anlatır?

Doğru: C. Aralık 1'i içermiyor ama 1,3 ile 40 arası geniş.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1İAY, İOAY, AAS'yi süre ve dinlenme sonrası ayırır.
2Tanı geriye dönüktür; erken sinyal izlemek tek önlemdir.
3Aynı toplamda tekdüze hafta gerilimi artırır.
4Etiketten önce tehlike, hastalık ve enerji elenir.
5“İyi görünen” nabız ve KAD tek başına yanıltabilir.

Derslikten çıkmadan

Futbolcunun sırtındaki küçük cihaz maçta neyi ölçüyor, neyi ölçemiyor?

Gelecek hafta · Hafta 5: Dış Yük: GNSS, IMU ve Hız Temelli Ölçüm

Ayrıntılı okuma: Hafta 4 hoca sunumu · aşırı yüklenme, aşırı antrenman sendromu ve SGEY.