Antrenman Monitörizasyonu

Hafta 8

Fotoğraf Değil, Film

Biyobelirteçler ve sağlık izleme: başlıca kan ve tükürük belirteçleri, örnekleme standardı, referans değişim değeri (RCV), bireysel referans aralığı, zaman seyri ve hastalık izleme

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Salı sabahı laboratuvar

“Demiri %33 düştü, hemen takviye başlayalım.”

Yoğun haftanın ikinci sabahı serum demiri 131'den 88 µg/dL'ye düştü, kreatin kinazı (KK) 291'den 602 U/L'ye çıktı. Bir antrenör demir takviyesi, öbürü dinlenme istiyor.
Hangi değişim gerçek?

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Başlıca kan ve tükürük belirteçlerinin neyi gösterdiğini açıklamak.
2Örnekleme öncesi standartları yazmak.
3RCV'yi bulup iki sonucu yorumlamak.
4Belirteçlerin zaman seyrini karar zamanına yansıtmak.
5Hastalık izlemesini yük yönetimine bağlamak.

Önce temel · vücudun içinden gelen sayılar

Biyobelirteç, örnek türü, birim, serum

Biyobelirteç

Bir durumu gösteren, ölçülebilen madde.

KK kas yükünü gösterir.

Örnek türü

Venöz kan, tükürük, idrar.

Tükürük: kortizol, IgA.

Birim

Sayı birimiyle okunur.

KK U/L, demir µg/dL.

Serum

Pıhtılaşan kanın sıvı kısmı.

Serum demir: o an dolaşan.

Önce temel · başlıca belirteçler

KK, kortizol, testosteron, demir, CRP

Kelime	Anlamı	Örnek
KK (CK)	Kas hücresinden kana sızan enzim	291 → 602 U/L
Kortizol, testosteron, T:K	Yıkım ve yapım hormonları; oranları	30 ÷ 500 = 0,06
Hb, demir, ferritin	Oksijen taşıyan protein; ham madde; depo	Plazma artarsa Hb seyrelir
CRP	İltihapta artan protein	Egzersiz de yükseltir
Tükürük IgA, D vitamini	Mukoza bağışıklığı; depo göstergesi	Düşük IgA: enfeksiyon riski

Tahmin yoklaması · 1 dakika

Olimpik kanocunun serum demiri bir günde %33 düştü. Bu gerçek bir değişim mi?

Doğru: B. Serum demirinin RCV'si ≈ −%52; −%33 bu bandın içinde.

Gerçek bir vaka · 2026

Olimpik bir kanocunun yoğun haftası

Soru: Yoğun bir hafta kan değerlerini gün gün nasıl değiştiriyor?
Ne yapıldı: Tek olimpik kanocu; yoğun mikro döngüde beş sabah üst üste aç karnına venöz kan.

+%107

KK: 291 → 602 U/L; hafta boyunca 579–604'te kaldı.

Demir 131 → 88, kortizol 522 → 578; testosteron, Hb ve CRP sabit.

Dos Santos JAR, Zacca R, Fernandes DG, Oliveira PS, Carvalho DD. Blood biochemical acute daily responses during an intensive training microcycle: a case report of an Olympic kayaker. Sports (Basel). 2026;14(8):325.

Görsel · tek sporcu, beş belirteç

Büyük yüzde, büyük anlam demek değildir

BÖLÜM 1

Ne, Ne Zaman, Nasıl?

Belirteç ailesi ve örnekleme standardı.

Önce temel · iki aralık

Popülasyon aralığı, bireysel referans, CVi, RCV

Kelime	Anlamı
Popülasyon aralığı	Raporun sağındaki aralık; sağlıklı nüfusun %95'i, birey için çok geniş
Bireysel referans	Sporcunun yüklenmesiz dönemdeki kendi değerleri
CVi, CVa	Kişinin günden güne dalgalanması; laboratuvarın kendi sapması (%)
RCV	Farkın iki dalgalanmayı aşması için gereken en küçük değişim

Görsel · rapor aralığı ve kişinin aralığı · öğretim örneği

Rapora göre normal, Ali'ye göre düşük

Belirteç ailesi · branşa göre

Hangi belirteç, hangi branşta?

Belirteç	Dikkat	Öne çıktığı branş
KK (CK)	Bireyler arası çok farklı; tepe 24–72 sa	Futbol, ragbi (temas, eksantrik)
Ferritin, Hb	Ferritin iltihapta yükselir; Hb seyrelir	Dayanıklılık, kadın sporcu
Kortizol, T:K	Günlük ritim güçlü; tek eşik yok	Yoğun dönem (tüm branşlar)
D vitamini	Mevsimle değişir	Salon sporları, kış dönemi
Tükürük IgA	Düşüş enfeksiyon riskiyle ilişkili	Yoğun takvim, yolculuk

Haller N, Behringer M, Reichel T, et al. Blood-based biomarkers for managing workload in athletes. Sports Med. 2023;53(7):1315–1333.

Örnekleme standardı

Aynı koşul, karşılaştırılabilir sonuç

Koşul	Kural	Neden?
Saat	Sabah, aynı aralık	Kortizol sabah ≈ 2,5 kat yüksek
Açlık, sıvı	Gece açlığı; sıvı ve alkol not edilir	Plazma %10 azalırsa Hb ≈ +%6
Son antrenman	Ağır seanstan 24–48 sa sonra	KK ve CRP gecikmeli yükselir
Duruş	Aynı pozisyonda 10–15 dk	Ayakta su dokuya süzülür
Laboratuvar	Aynı yer ve yöntem	Değişirse yeni başlangıç

Görsel · saat sayıyı değiştirir · şematik

Aynı gün, 08.00 ile 16.00 arasında ≈ 2,5 kat fark

Hızlı yoklama · 1 dakika

Takım pazar 19.00'daki maçtan sonra KK ile oyuncuların kas hasarını izlemek istiyor. Örnek ne zaman alınmalı?

Doğru: D. KK 24–72 saatte tepe yapar; hep aynı saatte (ör. +36 sa) alınır.

Görsel · tepe ne zaman?

Laktat dakikada, KK günlerde, ferritin aylarda

BÖLÜM 2

Değişim Gerçek mi?

Referans değişim değeri.

Önce temel · değişimi tartmak

Yüzde değişim, z, log-normal

Kelime	Anlamı	Örnek
Yüzde değişim	Fark ÷ eski değer × 100	(88 − 131) ÷ 131 = −%32,8
z	Eşiğin sıkılığı	%95: 1,96 · %90: 1,645
Log-normal	Artış ve düşüş oranla ölçülür	+%88 ile −%47 aynı mesafe

Görsel · neden iki sınır? · hesap

+%88 ile −%47 aynı mesafedir

Sahadan örnek · RCV'yi sıfırdan kurmak · öğretim sayıları

Derya: CVa %5, CVi %20

Adım	Hesap	Neden?
1 · Kareler	5² = 25, 20² = 400	Dalgalanmalar her gün aynı yöne gitmez
2 · Toplam CV	√425 ≈ %20,6	Tek sonucun oynama payı
3 · İki sonuç	√2 × 20,6 ≈ %29,2	İki sonuç da oynar
4 · %95 eşik	1,96 × 29,2 ≈ %57; log-normal +%76 / −%43	Derya'nın +%40'ı eşiğin altında

Tahmin yoklaması · 1 dakika

Derya'nın örneğinde laboratuvar daha hassas bir cihaza geçti (CVa %5 → %2). RCV eşiği ne olur?

Doğru: A. %57,1'den %55,7'ye: CVi baskın olduğu için.

Görsel · eşik belirteçten belirtece

Dalgalı belirteçte eşik uzar, sakinde kısalır

Vakayı yeniden okumak · hesap

Kanocunun değişimlerinden yalnız KK eşiği aşıyor

Tahmin yoklaması · 1 dakika

161 profesyonel futbolcuda KK, kişinin kendi aralığıyla okununca toparlanmamış oyuncuyu “geçirme” hatası ne oldu?

Doğru: C. Toparlanmış oyuncuyu “kaldırma” hatası da %64'ten %19'a indi.

Gerçek bir araştırma · 2023

Grup aralığı yerine kişinin kendi aralığı

Soru: KK'yı popülasyon aralığı yerine bireysel aralıkla okumak sınıflama hatasını azaltır mı?
Ne yapıldı: 161 profesyonel Alman futbolcu; Bayesçi bireysel aralık popülasyon aralığıyla karşılaştırıldı.

%67 → %21

toparlanmamış oyuncunun testi “geçmesi” hatası.

Toparlanmış oyuncunun testten “kalması” hatası %64'ten %19'a indi.

Skorski S, Pitsch W, Barth V, et al. Individualised reference ranges for markers of muscle recovery assessment in soccer. Eur J Sport Sci. 2023;23(9):1829–1837.

Görsel · hata oranları

Bireysel aralık hatayı üçte birine indiriyor

Hızlı yoklama · 1 dakika

Sporcunun sabah T:K oranı %20 düştü; performansı ve iyi oluşu normal. Ne yapılır?

Doğru: B. Oran iki dalgalı parçadan oluşur; %20 bu oynamanın içinde kalabilir.

BÖLÜM 3

Hastalık ve Bağışıklık

Yük ile hastalık riski.

IOC bildirisi · hastalık · 2016

Hastalık da müsaitliği bitirir

Risk etkenleri

Yoğun takvim, yolculuk, saat farkı, düşük enerji, kısa uyku, stres.

İzleme

Haftalık OSTRC-H2, solunum belirtileri, iyi oluş; gerekirse tükürük IgA.

Önleme

El hijyeni, aşı, uyku, enerji, kalabalıktan kaçınma, yük planı.

Boyun kuralı

Boynun üstünde hafif antrenman; altında antrenman yok, hekim.

Schwellnus M, Soligard T, Alonso JM, et al. How much is too much? (Part 2) International Olympic Committee consensus statement on load in sport and risk of illness. Br J Sports Med. 2016;50(17):1043–1052.

Görsel · boyun kuralı · şematik

Belirti boynun neresinde, karar ona göre

SON BÖLÜM

Kendinizi Sınayın

Yedi soru · her biri bir dakika

Soru 1 / 7

Bir belirteç 80'den 100'e çıktı. Yüzde değişim kaçtır?

Doğru: C. (100 − 80) ÷ 80 = 0,25.

Soru 2 / 7

CVa %3, CVi %7. %95 RCV (1,96 × √2 × toplam CV) yaklaşık kaçtır?

Doğru: D. √(9 + 49) ≈ 7,6; 2,77 × 7,6 ≈ 21.

Soru 3 / 7

RCV formülünde √2 neden vardır?

Doğru: A. Fark iki ölçümün değişkenliğini birlikte taşır (Hafta 2 MDC).

Soru 4 / 7

Hb 15,0 g/dL. Sporcu susuz geldi, plazma %10 azaldı (kan ≈ %5,5 küçüldü). Hb ne ölçülür?

Doğru: B. 15,0 ÷ 0,945 ≈ 15,9; Hb miktarı aynı, kan koyulaştı.

Soru 5 / 7

Testosteron 30, kortizol 500'den 600'e çıktı. T:K oranı yüzde kaç değişti?

Doğru: C. 0,06 → 0,05: (0,05 − 0,06) ÷ 0,06 ≈ −%17.

Soru 6 / 7

Sporcuda ateş ve yaygın kas ağrısı var. Boyun kuralına göre ne yapılır?

Doğru: D. Belirtiler boynun altında: antrenman durur.

Soru 7 / 7

KK 100'den 170'e çıktı; log-normal RCV +%88. Karar?

Doğru: A. +%70 < +%88: olağan dalgalanmayla açıklanabilir.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1Her belirteç ayrı bir soruyu yanıtlar; tek belirteç yetmez.
2Örnek aynı saat, aynı koşulda alınır; yoksa fark koşuldan gelir.
3Değişim ancak RCV'yi aşarsa gerçek sayılır.
4Sporcunun kendi aralığı grup aralığından daha az hata yapar.
5Hastalık da yük kadar önemli; boyun kuralı, karar hekimde.

Derslikten çıkmadan

Kulübe hangi cihazı alalım ve topladığımız veriyi nerede, nasıl saklayalım?

Gelecek hafta · Hafta 9: Teknoloji Seçimi ve Veri Yönetimi

Ayrıntılı okuma: Hafta 8 hoca sunumu · biyobelirteçler ve sağlık izleme.