Bilimsel Araştırma Yöntemleri

Hafta 4

Neyi Değiştiriyoruz, Neyi Ölçüyoruz?

Değişkenler, veri türleri, ölçüm düzeyleri ve ölçülebilir tanım

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Bir ölçüm

Aynı oyuncu, aynı gün. Bir öğrenci 46 cm, öteki 38 cm ölçüyor.

Fark nereden geldi? Biri kolları serbest bıraktı, öteki eller belde sıçrattı.

Örnek öğretim amaçlıdır.

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Bağımsız, bağımlı ve karıştırıcı değişkeni ayırmak.
2Aracı ve düzenleyici değişkeni karıştırıcıdan ayırmak.
3Veri türünü belirlemek: kategorik, kesikli, sürekli.
4Dört ölçüm düzeyini tanımak ve doğru özeti seçmek.
5Bir kavram için ölçülebilir tanım yazmak.
6Bir araştırmanın değişken tablosunu kurmak.

BÖLÜM 1

Değişken ve Rolü

Neyi değiştiriyoruz, neyi ölçüyoruz, sonucu ne bozabilir?

Kavram

Değişken

variable

Kişiden kişiye ya da zamana göre farklı değer alabilen özellik.

Örnek: Bir basketbol takımında boy, squat ve sıçrama değişkendir. Herkes erkek basketbolcuysa branş ve cinsiyet sabittir.

İki temel rol

Neyi değiştiriyoruz, neyi ölçüyoruz?

Bağımsız değişken

Değiştirdiğimiz ya da sonucu açıkladığını düşündüğümüz özellik.

Isınma türü: statik germe ya da dinamik ısınma.

Bağımlı değişken

Ölçtüğümüz, değişip değişmediğine baktığımız sonuç.

Dikey sıçrama yüksekliği (cm).

Deney mi, gözlem mi?

Her bağımsız değişken bir neden değildir

Deney

Araştırmacı değiştirir.

Kurayla germe ya da ısınma. Dil: “etkiler”.

Gözlemsel çalışma

Araştırmacı yalnız ölçer.

Anketle haftalık antrenman saati. Dil: “ilişkili”.

Gözlemsel çalışmada “açıklayıcı” ve “çıktı” değişkeni denir.

Rol yapışık değildir

Rolü, sorudaki görevi belirler

Soru A

“8 hafta direnç programı 1TM squatı artırır mı?”

Kuvvet: bağımlı. Ölçülen sonuç.

Soru B

“1TM squat, futbolcularda 10 m ivmelenmeyi yordar mı?”

Kuvvet: bağımsız. Açıklayan etken.

1TM: bir tekrarda kaldırılabilen en yüksek ağırlık. Yordamak: bir değişkenden ötekini tahmin etmek. İvmelenme: çıkışta hızın artması.

Yoklama · 1 dakika

Altı hafta pliometrik antrenman yapan ve yapmayan voleybolcuların blok sıçraması karşılaştırıldı. Bütün ölçümler sabah, aynı salonda yapıldı. Bağımlı değişken hangisi?

Doğru: B. Ölçülüp sonucuna bakılan değişken blok sıçraması. A yanlış: pliometri bağımsız değişkendir; salon ve saat ise sabit tutulan koşullardır.

Kavram

Karıştırıcı değişken

confounding variable

Hem açıklayıcı değişkenle hem sonuçla ilişkili olup farkı yanlış nedene bağlatan üçüncü etken.

Örnek: Pazartesi statik germe: 38 cm. Çarşamba dinamik ısınma: 42 cm. Ama pazartesi takım deplasmandan dönmüş ve 4 saat uyumuş.

Gizli üçüncü etken

Fark ısınmadan mı, uykudan mı?

Kontrol

Karıştırıcıyı kontrol etmenin dört yolu

Sabit tutma

İki gün de 16.00, aynı salon, aynı zemin.

Kurayla atama

Hangi ısınmanın önce yapılacağını kura belirler.

Eşleştirme

Grupları yaş ve başlangıç kuvvetine göre eşle.

İstatistiksel kontrol

Uyku süresini analize ortak değişken olarak ekle.

Eşleştirme: benzer kişileri çift yapıp birini bir gruba, ötekini öbür gruba koymak. Ortak değişken: etkisi hesapla ayıklanan, ölçülmüş üçüncü değişken.

Kontrol yollarının gücü

Dört yolun gücü ve bedeli

Sabit tutmaen basitBilinen karıştırıcıyı yok eder; sonucun taşınabileceği grubu daraltır.

Kurayla atamaen güçlüBilinen ve bilinmeyen karıştırıcıları şansla dağıtır; az kişide denge bozulabilir.

Eşleştirmeaz kişideSeçilen özellikte grupları eşitler; eşlenmeyen özellikler açık kalır.

İstatistiksel kontrolsonradanÖlçülmüş karıştırıcıyı arındırır; ölçülmemiş olanı arındıramaz.

Hangi durumda hangisi?

Durumuna göre kontrol yolunu seç

Durum	Uygun yol	Neden?
Ölçüm saati günden güne değişiyor	Sabit tutma	İki gün de 16.00; saat artık fark yaratamaz
Takımda kızlar ve erkekler var	Sabit tutma ya da eşleştirme	Yalnız bir cinsiyet ya da her grupta eşit sayı
40 sporcu, uygulamayı biz veriyoruz	Kurayla atama	Aklımıza gelmeyen etkenler de eşit dağılır
Yalnız 8 halterci, kuvvetleri çok farklı	Eşleştirme + kura	Güçlüleri çift yap, çiftin içinde kura çek
Anket; kimseye bir şey uygulamıyoruz	İstatistiksel kontrol	Uyku, yaş gibi ölçülenler hesapla ayıklanır
Karıştırıcı ölçülmedi, deney yok	Kontrol edilemez	Sınırlılık olarak yazılır (Hafta 3)

Birden çok yol birlikte kullanılabilir: saat sabit, sıra kurayla, uyku analizde.

Üçüncü değişkenin rolleri

Karıştırıcı, aracı, düzenleyici

Karıştırıcısahte ilişkiİkisini birden etkiler: uyku hem germe gününe denk gelir hem sıçramayı düşürür.

Aracınasıl?Etki onun üzerinden geçer: kuvvet programı → bacak kuvveti → 10 m sprint.

Düzenleyicikimde, ne zaman?Etkinin büyüklüğünü değiştirir: germe 60 sn'nin altında az, üstünde çok düşürür.

Önce temel · değişken türleri

Altı rol tek tek: ne yapar, hangi soruyu cevaplar?

Rol	Ne yapar?	Soru	Germe çalışmasında
Bağımsız	Değiştirilen ya da açıklayan	Neyi değiştiriyoruz?	Isınma türü
Bağımlı	Ölçülen sonuç	Neye bakıyoruz?	Dikey sıçrama (cm)
Kontrolsabit tutulan	Bilerek aynı bırakılan	Neyi eşit tutuyoruz?	Saat, salon, zemin
Karıştırıcı	İkisini birden etkiler, farkı yanlış nedene bağlatır	Sonucu ne bozabilir?	Önceki gece uyku
Aracı	Etki onun üzerinden geçer	Nasıl etkiliyor?	Kasın kısa süreli kuvvet kaybı
Düzenleyici	Etkinin büyüklüğünü değiştirir	Kimde, ne zaman?	Germe süresi: 60 sn altı, üstü

Karıştırıcı bağımsız değişkenden önce gelir; aracı ondan sonra gelir.

Değişken türleri · branş branş

Aynı altı rol futbolda, halterde, yüzmede

Rol	FutbolNordic ve sakatlık	Halterkreatin ve kuvvet	Yüzmesabah mı, akşam mı
Bağımsız	Nordic programı	Kreatin ya da plasebo	Test saati
Bağımlı	Arka uyluk sakatlığı sayısı	Squat 1TM (kg)	100 m serbest süresi (sn)
Kontrol	Aynı sezon, aynı lig	Aynı antrenman programı	Aynı havuz, aynı ısınma
Karıştırıcı	Takımın maç sayısı	Evde yenen et miktarı	Önceki gece uyku
Aracı	Arka uyluğun eksantrik kuvveti	Kastaki kreatin deposu	Vücut ısısı
Düzenleyici	Daha önce sakatlanmış olmak	Et yemeyen sporcu olmak	Sabahçı ya da akşamcı olmak

Halterde düzenleyici: et yemeyenlerin kası başlangıçta daha az kreatin taşıdığı için kreatinden daha çok yararlanabilir.

Yoklama · 1 dakika

Sekiz haftalık kuvvet programı futbolcuların 10 m sprintini iyileştirdi. Analiz, iyileşmenin büyük kısmının bacak kuvvetindeki artış üzerinden geldiğini gösterdi. Bacak kuvveti burada nedir?

Doğru: C. Program kuvveti artırdı, kuvvet sprinti iyileştirdi: etki kuvvet üzerinden geçti. A çekici ama yanlış: karıştırıcı programdan etkilenmez; burada kuvvet programın sonucudur.

BÖLÜM 2

Veri Türü ve Ölçüm Düzeyi

Bu sayı bir isim mi, bir sıra mı, bir miktar mı?

Veri türü

Grup adı mı, sayılan mı, ölçülen mi?

Kategorik

Hangi grupta?

Mevki, branş. Forma no 10 da bir etikettir.

Kesikli

Tane tane sayılır.

Gol, faul, tekrar sayısı: 0, 1, 2...

Sürekli

Aletle ölçülür; ara değer alır.

Sprint: 4,82 sn; boy, laktat.

Kategorik: sayı değil, grup adı. Laktat: yoğun egzersizde kanda artan madde; parmaktan bir damla kanla ölçülür.

Bilgi kaybı

Sürekli veriyi ikiye bölmek bilgi kaybettirir

Ölçüldüğü gibi

10,9 · 11,1 · 12,5 sn

Üç sprinter, üç farklı değer.

“Hızlı / yavaş” diye bölünce

hızlı · yavaş · yavaş

11,1 ile 12,5 sn aynı gruba düştü.

Veriyi en yüksek düzeyde kaydedin; gerekirse analizde gruplayın.

Önce temel · özet sayılar

Sonraki slaytlardaki altı özet, küçük örneklerle

Özet	Ne demek?	Sporda örnek
Yüzde	100 kişide kaçı	20 oyuncudan 5'i sakat → %25
Mod	En sık görülen değer	11 oyuncudan 4'ü orta saha → mod: orta saha
Medyan	Sıraya dizince tam ortadaki değer	Kuşaklar: beyaz, sarı, sarı, turuncu, yeşil → sarı
Ortalama	Toplam ÷ kişi sayısı	Sıçramalar 40, 42, 44, 46, 48 cm → 44 cm
Standart sapma	Değerlerin ortalamadan tipik uzaklığı	Aynı beş sıçrama → ≈ 3,2 cm
Oran	Bir değerin ötekinin kaç katı olduğu	100 kg, 50 kg'ın 2 katı

Her özet her veriye uymaz: kuşakların ortalaması alınmaz, mevkinin medyanı olmaz.

Dört ölçüm düzeyi

Sağa gittikçe yapılabilen işlem artar

Önce temel · dört ölçüm düzeyi

Dört düzey tek tek: ne yapılabilir, hangi özet?

Düzey	Ne demek?	Sporda örnek	Yapılabilir	Özet
Sınıflamanominal	Yalnız ad, grup	Mevki, branş, forma no	Say, eşit mi bak	%, mod
Sıralamaordinal	Sıra var, aralar eşit değil	Judoda kuşak, lig sırası	Büyük–küçük de	Medyan
Eşit aralıkinterval	Aralar eşit, gerçek sıfır yok	°C, ölçek toplam puanı	Topla, çıkar	Ortalama
Oranlıratio	Aralar eşit, 0 = yokluk	Sıçrama cm, süre sn, kg	“İki katı” de	Ortalama, oran

Gerçek sıfır: 0'ın o özelliğin hiç olmaması demek olması. 0 cm sıçrama = hiç sıçramamak; 0 °C = sıcaklığın yokluğu değil.

Düzeyi bulmak

Düzeyi üç soruyla bulun

1 · Sıralanabilir mi?Hayırsa sınıflama: mevki, branş.

2 · Aralıklar eşit mi?Hayırsa sıralama: kuşak, lig sırası.

3 · Gerçek sıfır var mı?Hayırsa eşit aralık: °C. Evetse oranlı: kg, sn, cm.

Ölçüm düzeyi · branş branş

Her branşta dört düzey de var

Branş	Sınıflama	Sıralama	Eşit aralık	Oranlı
Judo	Sağ ya da sol tutuş	Kuşak rengi	Kaygı ölçeği toplamı	El kavrama kuvveti (kg)
Futbol	Mevki	Ligdeki sıra	Motivasyon ölçeği toplamı	Maçta koşulan mesafe (km)
Yüzme	Stil	Yarışı bitirme sırası	Havuz suyu (°C)	100 m süresi (sn)
Halter	Siklet adı	Madalya: altın, gümüş, bronz	Salon sıcaklığı (°C)	Koparma (kg)
Basketbol	Forma numarası	Tek madde “kendimi hazır hissediyorum” (1–5)	Tükenmişlik ölçeği toplamı	Sıçrama (cm)

Ölçek toplamının eşit aralık sayılması bir kabuldür; tek madde sıralamadır (sonraki slaytlar).

Tahmin · 1 dakika

Bir yüzme antrenörü dört şey kaydediyor. Hangisi eşit aralık düzeyinde?

Doğru: B. Dereceler arası aralık eşit ama 0 °C sıcaklığın yokluğu değil. A sıralama, C oranlı (0 sn = hiç süre yok), D sınıflama.

Önce temel · test adları sözlüğü

Sonraki slayttaki yedi kelime

Terim	Ne demek?	Sporda örnek
Ki-kare testi	Grupların sayıları şansla beklenenden farklı mı?	Sakatlık sayısı mevkiye göre farklı mı?
Çeyrekler	Sıralı veriyi dört eşit parçaya bölen değerler	Kuşakların alt ve üst dörtte biri
Korelasyon	İki değişkenin birlikte artıp azalması; −1 ile +1 arası	Squat arttıkça sprint kısalıyor mu?
Sıra korelasyonu	Sıralı iki değişken için korelasyon	Lig sırası ile bütçe sırası
Pearson	Ölçülen iki değişken için korelasyon	Boy (cm) ile sıçrama (cm)
t testi	İki ortalama şansla açıklanamayacak kadar farklı mı?	Germe ve ısınma günlerinin sıçraması
Yüzde değişim	(son − ilk) ÷ ilk × 100	40 → 44 cm: %10 artış

Test adlarını ezberlemek gerekmez; hangi düzeyde hangisinin kullanıldığını görmek yeter.

Düzey ve istatistik

Düzey, izin verilen istatistiği belirler

Sınıflamamevki, branşSayı, yüzde, mod · ki-kare testi

Sıralamakuşak, lig sırasıMedyan, çeyrekler · sıra korelasyonu

Eşit aralık°C, ölçek toplamıOrtalama, standart sapma · Pearson, t testi

Oranlısn, kg, cmHepsi, artı oran: “iki katı”, yüzde değişim

Üst düzey alttakilerin bütün işlemlerine izin verir; tersi olmaz.

Önce temel · kavram

Likert ölçeği

Likert scale · psikolog Rensis Likert'in adından

Bir cümleye ne kadar katıldığını 1–5 gibi basamaklarla işaretletme. Ölçekteki her cümleye madde denir.

Örnek: “Maçtan önce midem bulanır” → 1 hiç katılmıyorum … 5 tamamen katılıyorum. On beş böyle maddenin puanı toplanınca kaygı ölçeği puanı çıkar.

Anketler

Likert: tek madde ile ölçek toplamı farklıdır

Tek madde

“Antrenörüme güvenirim” (1–5)

Sıralama. Medyan ve yüzde verilir.

Ölçek toplamı

15 maddelik tükenmişlik ölçeği puanı

Eşit aralık kabul edilir. Ortalama verilir.

Tükenmişlik: sporda uzun süren bitkinlik, istek kaybı ve “başaramıyorum” duygusu.

Yoklama · 1 dakika

Bir judo kulübü kuşak renklerini (beyaz, sarı, turuncu...) 1'den 6'ya kodluyor ve “sporcularımızın ortalama kuşağı 3,4” diyor. Sorun ne?

Doğru: A. Kuşaklar sıralanır ama aralar eşit değil; medyan verilir. D yanlış: kod değişse de sorun sürer.

BÖLÜM 3

Kelimeden Sayıya

Soyut bir kavram, herkesin aynı uygulayacağı bir ölçüme nasıl çevrilir?

Kavram

Ölçülebilir tanım

operational definition

Bir kavramın hangi araçla, hangi kuralla ölçüleceğini söyleyen tarif.

Örnek: “Yorgunluk” tek başına ölçülemez. Ölçülebilir hâli: egzersiz sonunda Borg 6–20 ölçeğiyle alınan algılanan zorluk puanı.

Borg 6–20: sporcunun ne kadar zorlandığını 6 (hiç zorlanmıyorum) ile 20 (en yüksek zorluk) arasında söylediği ölçek.

İki tanım

Önce ne olduğu, sonra nasıl ölçüleceği

Kavramsal tanım

Kavramın ne olduğunu söyler.

Yorgunluk: performansı sürdürme kapasitesinin geçici azalması.

Ölçülebilir tanım

Nasıl ölçüleceğini söyler.

Borg 6–20 puanı ya da sıçramada yüzde kayıp.

Ölçülebilir tanım, kavramsal tanımın bir parçasını yakalar; hepsini değil.

Bir tarif

“Sıçrama” beş satırla yazılır

1Araç: optik ölçüm matı.
2Protokol: eller belde, karşı hareketli sıçrama.
3Birim: santimetre.
4Deneme: 60 sn arayla 3 deneme.
5Kayıt: en yüksek değer analize girer.

Optik mat: ayağın yerden kalktığı ve konduğu anı ışıkla yakalayan şerit. Protokol: ölçümün adım adım kuralı. Karşı hareketli sıçrama: hızla çömelip hemen sıçramak.

Gerçek bir araştırma

Uykuyu uzatmak basketbolcuya ne yapar?

Soru: Uyku uzatma, üniversite basketbolcularının sprint ve isabetini değiştirir mi?
Ne yapıldı: 11 oyuncu önce alışılmış uykusuyla, sonra 5–7 hafta her gece en az 10 saat yatakta kalarak izlendi.

+111 dk

Gece uykusu uzadı. Sprint 16,2 sn'den 15,5 sn'ye indi; serbest atış isabeti %9 arttı.

Kontrol grubu yok; sezon içi antrenman birikimi bir karıştırıcı adayıdır.

Mah CD, Mah KE, Kezirian EJ, Dement WC. The effects of sleep extension on the athletic performance of collegiate basketball players. Sleep. 2011;34(7):943–950.

Yoklama · 1 dakika

İki ölçümcü aynı yüzücünün 50 m süresini 31,2 ve 30,6 sn buluyor. Biri süreyi çıkış sinyalinde, öteki ayak bloktan ayrılınca başlatıyor. Asıl eksik ne?

Doğru: D. Başlama anı yazılmadığı için iki kişi farklı şey ölçtü. A yanlış: süre oranlıdır; sorun düzeyde değil, tarifte.

Dönem projesi

Yöntem bölümündeki değişken tablosu

Isınma türübağımsız · sınıflamaStatik germe (kas başına 60 sn) ya da dinamik ısınma

Dikey sıçramabağımlı · oranlıOptik mat, eller belde, 3 denemenin en iyisi, cm

Uyku süresikarıştırıcı · oranlıÖnceki gece, saat; kaydedilir, analize eklenir

Ölçüm saati, salonsabitİki gün de 16.00, aynı salon ve zemin

KENDİNİZİ SINAYIN

Sekiz Soru

Her soruda bir durum var. Önce kendi cevabınızı verin, sonra şıkka bakın.

Kendinizi sınayın · Soru 5

“Fitness tesisinin hijyen algı puanı, üyeliği yenileme kararını yordar mı?” Bu soruda üyeliği yenileme (evet/hayır) nedir?

Doğru: C. Yordanmak istenen sonuç; iki değerli kategorik. A yanlış: düzey doğru ama rol yanlış; açıklayıcı olan hijyen algı puanıdır.

Kendinizi sınayın · Soru 6

Bir antrenör üç şey kaydediyor: (1) maçtaki şut sayısı, (2) 30 m sprint süresi, (3) oyuncunun mevkisi. Veri türleri sırasıyla hangisi?

Doğru: A. Şut tane tane sayılır; süre aletle ölçülür ve ara değer alır; mevki bir grup adıdır. B yanlış: şut sayısında 4,5 şut olmaz.

Kendinizi sınayın · Soru 7

Bir anket, haftada daha çok antrenman yapan gençlerin daha yüksek sıçradığını gösteriyor. Araştırmacı kimseye antrenman yaptırmadı. Raporda hangi cümle doğru?

Doğru: B. Müdahale yoksa yalnız ilişki söylenir. A yanlış: “artırır” bir neden iddiasıdır ve deney ister.

Kendinizi sınayın · Soru 8

Kafein ve plasebo günlerinde sıçrama ölçülecek. Oyuncuların yarısı önce kafein, yarısı önce plasebo alıyor; kimin hangisiyle başlayacağını kura belirliyor. Bu hangi kontrol yolu?

Doğru: C. Sıra etkisi (yorgunluk, alışma) iki koşula şansla eşit dağılır. A yanlış: sabit tutmada iki koşulda saat, salon gibi şeyler aynı yapılır.

Kendinizi sınayın · Soru 9

Bir antrenör: “Bugün hava 20 °C, dün 10 °C'ydi; bugün iki kat sıcak.” Bu cümle neden yanlış?

Doğru: D. °C eşit aralıklıdır: farkı anlamlıdır (10 derece daha sıcak) ama oranı anlamsızdır. A yanlış: dereceler arası aralıklar eşittir.

Kendinizi sınayın · Soru 10

Ankette tek bir madde var: “Antrenörüme güvenirim” (1 = hiç katılmıyorum, 5 = tamamen katılıyorum). Sonucu özetlemek için en uygun hangisi?

Doğru: A. Tek madde sıralama düzeyindedir; aralıklar eşit değil. B yanlış: ortalama, çok maddeli ölçeğin toplam puanında verilir.

Kendinizi sınayın · Soru 11

Sıçrama halısı yüksekliği havada kalma süresinden hesaplıyor. Bir sporcu havada dizlerini büküp yere geç iniyor. Ne olur?

Doğru: B. Havada kalma süresi uzar; halı süreyi yüksekliğe çevirdiği için sıçrama şişer. D yanlış: halının doğrudan ölçtüğü şey zaten süredir.

Kendinizi sınayın · Soru 12

Bir araştırmacı 40 sprinterin 100 m süresini “hızlı” (11 sn altı) ve “yavaş” diye ikiye ayırıp analiz ediyor. Asıl sorun ne?

Doğru: D. 10,9 ile 11,1 sn farklı gruba, 11,1 ile 12,5 sn aynı gruba düşer; ara bilgi kaybolur. A çekici ama yanlış: süre oranlıdır; sınıflamaya araştırmacı indirdi.

Özet

Bugün altı şey öğrendik

1Bağımsız değiştirdiğimiz, bağımlı ölçtüğümüz; rolü soru belirler.
2Karıştırıcı sonucu yanlış nedene bağlatır; dört yolla kontrol edilir.
3Aracı “nasıl?”, düzenleyici “kimde?” sorusunu cevaplar.
4Ölçüm düzeyi hangi özetin ve testin yapılabileceğini belirler.
5Ölçülebilir tanım: araç, protokol, birim, deneme, kayıt.
6Değişken tablosu: ad, rol, düzey, tanım; sabitler de yazılır.

Derslikten çıkmadan

Kendi hipotezinizdeki bağımlı değişken için beş satırlık ölçülebilir tanım yazın.

Gelecek hafta · Hafta 5: Kaynak Bulmak, Okuduğunu Kaydetmek

Ayrıntılı okuma: Hafta 4 ders notu (lisans destesi) · aracı ve düzenleyici değişken, değişken tablosu.