Bilimsel Araştırma Yöntemleri

Hafta 6

Ölçüme Güvenebilir miyiz?

Aynı oyuncu, aynı gün, iki farklı sayı: geçerlik, güvenirlik ve ölçüm hatası

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Bir pilot ölçüm

Bir oyuncu 10 dakika arayla üç kez sıçradı: 46,1 · 44,3 · 47,0 cm.

Bacakları 10 dakikada değişmedi. Sayılar neden değişti?

Değerler öğretim amaçlıdır.

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1“Ölçülen = gerçek + hata” fikrini örnekle açıklamak.
2Geçerlik ile güvenirliği ayırt etmek.
3Sistematik ve rastgele hatayı ayırıp çaresini söylemek.
4Bir değişimin gerçek mi, hata mı olduğunu tartışmak.
5Güvenirlik sayılarını ve Bland–Altman grafiğini okumak.

BÖLÜM 1

Ölçüm Hatası

Hiçbir ölçüm kusursuz değildir; soru, hatanın ne kadar büyük olduğudur.

Kavram

Ölçüm hatası

measurement error

Aynı kişiyi kısa arayla tekrar ölçünce sonucun oynama miktarı. Ölçülen = gerçek + hata.

Örnek: Açılıştaki oyuncuda en yüksek 47,0, en düşük 44,3 cm. Bu 2,7 cm oyuncunun bacağından değil, ölçümden geliyor.

Hatanın iki türü

Sistematik hata ve rastgele hata

Sistematik

Her ölçümde aynı yönde kayma.

Ayarı bozuk platform her sıçramaya 2 cm ekler. Çare: kalibrasyon, aynı cihaz.

Rastgele

Yönü her ölçümde değişir.

Dikkat, basış noktası, okuma. Çare: standart protokol, birden çok deneme.

Kalibrasyon: cihazı bilinen bir değerle karşılaştırıp ayarlamak. Tartıya 20 kg'lık plaka konur; 20,0 göstermiyorsa ayarlanır.

Hata nereden gelir?

Ölçüm hatasının beş kaynağı

1Katılımcı: yorgunluk, uyku, kafein, testi tanıma.
2Ölçümcü: talimatın kelimeleri, okuma farkı.
3Araç: kalibrasyon, pil, yazılım.
4Ortam: rüzgâr, zemin, günün saati.
5Protokol: ısınma, deneme sayısı, dinlenme.

Protokol: testin yazılı tarifi. Fotosel: ışık kapısı; sporcu ışını kesince süre kendiliğinden başlar ya da durur, elle basma gecikmesi olmaz.

Yoklama · 1 dakika

Elle kronometre tutan antrenör çıkış sinyaline hep geç tepki veriyor; süreler fotoselden hep 0,2 sn kısa çıkıyor. Bu hangi hata, çaresi ne?

Doğru: C. Kayma hep aynı yönde. B yanlış: tekrar ölçmek sistematik hatayı düzeltmez; her seferinde aynı 0,2 sn kayar.

BÖLÜM 2

Geçerlik ve Güvenirlik

Doğru şeyi mi ölçüyoruz? Tutarlı mı ölçüyoruz?

Kavram

Geçerlik

validity

Aracın ölçmek istediğimiz şeyi ölçmesi: doğru şeyi mi ölçüyorum?

Örnek: Futbolcunun dayanıklılığı yalnız 30 m sprintle ölçülmez; sprint hızı ölçer. Dayanıklılık için Yo-Yo aralıklı toparlanma testi daha geçerlidir.

Kavram

Güvenirlik

reliability

Aynı kişiyi aynı koşulda tekrar ölçünce aynı sonucun çıkması: tutarlı mı ölçüyorum?

Örnek: Her gün 2 kg fazla gösteren tartı tutarlıdır, yani güvenilir; ama doğru değeri vermez, yani geçerli değildir.

Okçuluk benzetmesi

Merkeze yakınlık ve birbirine yakınlık

Güvenirlik türleri

Tutarlılığı sınamanın dört yolu

Test-tekrar test

Aynı kişiler iki ayrı günde: 30 m sprint 48 saat arayla.

Ölçümcüler arası

İki hakem aynı cimnastik serisini puanlar.

İç tutarlılık

Ölçek maddeleri aynı şeyi mi ölçüyor? Cronbach α.

Paralel form

Ön testte A, son testte B formu sınav.

Ölçek: aynı özelliği soran, puanları toplanan sorular takımı. Madde: ölçekteki tek soru. Cronbach α: maddelerin birbiriyle uyumunu 0 ile 1 arasında veren sayı.

Güvenirliğin türleri · tek tek

Tutarlılığı kim, neyle sınar?

Tür	Neye bakar?	Günlük örnek	Sporda örnek
Test-tekrar test	Aynı kişi, iki ayrı gün	Tartıya bugün ve yarın çıkmak	30 m sprint, 48 saat arayla
Ölçümcü içiaynı kişi iki kez ölçer	Ölçen kendi kendisiyle tutarlı mı?	Öğretmen aynı kâğıdı bir hafta sonra yeniden okur	Antrenör aynı videodaki tekniği yeniden puanlar
Ölçümcüler arasıgözlemciler arası	İki ölçen aynı sonucu veriyor mu?	İki öğretmen aynı kâğıdı okur	İki hakem aynı cimnastik serisini puanlar
İç tutarlılıkCronbach α	Maddeler aynı şeyi mi soruyor?	Matematik sınavına tarih sorusu karışmış mı?	Kaygı ölçeğinin bütün maddeleri kaygıyı mı soruyor?
Paralel form	İki eşdeğer form aynı sonucu veriyor mu?	Sınavın A ve B kitapçığı	Kural bilgisi testinin ön ve son test formu

Sonuç çoğu zaman 0 ile 1 arasında bir sayıyla verilir; 1'e yaklaştıkça tutarlılık artar (Bölüm 3).

Branşa göre · niteliksel özet

Hangi testte tutarlılığı ne bozar, ne korur?

Test	Bakılan tür	Oynamayı büyüten	Oynamayı azaltan
Dikey sıçrama	Test-tekrar test	Kol savurmanın serbest olması, ısınma farkı	Eller belde, 3 deneme
20–30 m sprint	Test-tekrar test	Elle kronometre, rüzgâr, çıkış biçimi	Fotosel, aynı çıkış çizgisi
1TMsquat, bench press	Test-tekrar test	Derinlik farkı, harekete alışmamış olmak	Önce alıştırma seansı, aynı derinlik kuralı
Dinlenik kalp hızı	Test-tekrar test	Kahve, kötü uyku, farklı saat	Uyanınca, yatarak, aynı saatte
GPS ile kısa sprint	Test-tekrar test	Saniyede az konum kaydı (1 Hz)	Daha sık kayıt ya da fotosel
Deri kıvrımı	Ölçümcü içi ve arası	Kıvrımı farklı yerden tutmak	Aynı ölçümcü, kalemle işaretli nokta
Kaygı ölçeği	İç tutarlılık	Kendi yaptığın çeviri	Türkçe uyarlaması yapılmış ölçek

1TM: bir kez kaldırılabilen en ağır yük. 1 Hz: saniyede bir kayıt.

Tahmin · 1 dakika

Futbolcuların dinlenik kalp hızı her gün ölçülüyor; sayılar günden güne çok oynuyor. Tutarlılığı artırmak için hangisi?

Doğru: B. Saat, beden pozisyonu ve yemek sabitlenince katılımcı ve ortam kaynaklı oynama küçülür. A ve D oynamayı büyütür; C ölçümü azaltır, oynamayı azaltmaz.

BÖLÜM 3

Güvenirliği Sayılarla Okumak

Bir makalenin yöntem bölümünde beş sayı görürsünüz; her biri başka bir soruya cevap verir.

Önce temel · kavram

Korelasyon

correlation · ayrıntısı Hafta 8

İki ölçümün birlikte değişmesi. Biri yüksek olanda öteki de yüksekse ilişki güçlüdür. Gücü bir katsayıyla, yani tek bir sayıyla söylenir.

Örnek: Boyu uzun olanın ayakkabı numarası da büyüktür. Pazartesi en yüksek sıçrayanlar çarşamba da en yüksek sıçrıyorsa iki gün arasında korelasyon yüksektir.

Güvenirlik bir sayıyla anlatılır

Sınıf içi korelasyon katsayısı (ICC): 0 ile 1 arasında bir not

Sınırlar: Koo ve Li (2016) önerisi.

Kavram

Tipik hata

typical error · standard error of measurement

Tek bir kişinin ölçümünün testin kendi biriminde (cm, sn, kg) tipik oynaması. Öteki adı: ölçümün standart hatası.

Örnek: 6 oyuncu iki gün arayla sıçradı: sınıf içi korelasyon 0,91, tipik hata 0,93 cm. Sıralama çok tutarlı; tek ölçüm yine de yaklaşık 1 cm oynuyor.

Önce temel · kavram

Standart sapma

standard deviation · kısaltması SS · ayrıntısı Hafta 8

Değerlerin ortalamadan tipik uzaklığı. Küçükse herkes ortalamaya yakın; büyükse grup dağınık.

Örnek: Takımın sıçrama ortalaması 45 cm, standart sapması 5 cm: oyuncuların çoğu 40 ile 50 cm arasında. Raporda “45 ± 5 cm” diye yazılır; ± “artı eksi” okunur.

Güvenirliği anlatan sayılar

Beş sayı, beş ayrı soru

Sınıf içi korelasyonSıra korunuyor mu? Birimsiz, 0–1. Halıda 0,91

Tipik hataTek kişi kaç cm oynar? Halıda 0,93 cm

Varyasyon katsayısıTipik hata ortalamanın yüzde kaçı? %2,2

En küçük saptanabilir değişim≈ 2,77 × tipik hata. Halıda 2,6 cm

En küçük anlamlı değişim0,2 × oyuncular arası standart sapma

Kavram

Gerçek değişim

smallest real change · minimal detectable change

İki ölçümün farkı, ölçüm hatasının yaratabileceği farktan büyükse gerçek değişimden söz edilir.

Örnek: Hatası ±1,5 cm olan halıda eşik yaklaşık 4,2 cm. 44 cm'den 46 cm'ye çıkan oyuncunun 2 cm'si bu bandın içinde kalır.

Kavram

En küçük anlamlı değişim

smallest worthwhile change

Antrenör için pratikte önemli sayılan en küçük fark. Çoğu zaman oyuncular arası standart sapmanın 0,2 katı alınır.

Örnek: Takımda sıçramanın standart sapması 5 cm ise önemli fark 1 cm. Tipik hata 0,93 cm: önemli bir gelişme tek ölçümde hatadan ayrılamaz.

Dikkat · Weir, 2005

Sınıf içi korelasyon grubun dağınıklığına bağlıdır

Karışık grup

Çocuklar ve elit sporcular birlikte: sıçramalar 25–60 cm.

Tipik hata 1 cm. Kişiler arası fark büyük: katsayı çok yüksek.

Benzer grup

Yalnız elit takım: sıçramalar 44–50 cm.

Aynı 1 cm tipik hata. Kişiler arası fark küçük: katsayı belirgin düşer.

Başka bir grubun katsayısına değil, testin tipik hatasına bakın.

Yoklama · 1 dakika

Bir sprint testinin hatası ±0,05 sn; iki ölçüm farkı için eşik yaklaşık 0,14 sn. Oyuncunun 20 m süresi 3,20 sn'den 3,15 sn'ye indi. Ne dersiniz?

Doğru: B. 0,05 sn'lik iyileşme 0,14 sn'lik eşiğin altında. A yanlış: oyuncu hızlanmış olabilir ama bu ölçümle emin olamayız.

BÖLÜM 4

Geçerliğin Türleri

“Doğru şeyi mi ölçüyorum?” sorusu dört yoldan cevaplanır.

Dört kanıt

Doğru şeyi ölçtüğümüzü nasıl gösteririz?

Kapsam

Basketbol beceri testinde yalnız serbest atış: top sürme ve pas eksik.

Ölçüt-bağıntılı

Saha cihazı altın standartla karşılaştırılır.

Yapı

Kaygı puanı maç öncesi yükseliyor mu?

Ekolojik

Ekranda ışığa basmak, kalecinin penaltı tepkisi değil.

Altın standart: o özelliği ölçmenin bilinen en doğru yolu; yeni araç onunla karşılaştırılır. Sıçramada kuvvet platformu.

Ölçüt-bağıntılı geçerlik

Altın standartla bugün mü, gelecekle mi?

Eşzamanlı

Aynı anda altın standartla karşılaştırılır.

Sıçrama matı ile kuvvet platformu; deri kıvrımı ile çift enerjili X-ışını (DXA) vücut taraması.

Yordayıcı

Bugünkü puan gelecekteki bir sonucu öngörüyor mu?

14 yaş altı (U14) testleri, birkaç yıl sonraki kadro seçimini öngörüyor mu?

Yapı geçerliği

Görülemeyen bir kavramı ölçtüğümüzü nasıl gösteririz?

İç yapıfaktör analiziMaddeler beklenen alt boyutlarda toplanıyor mu? Kaygıda bilişsel ve bedensel.

Beklenen ilişkiKaygı puanı maçtan hemen önce yükseliyor mu?

Bilinen gruplarZihinsel dayanıklılık puanı elit ile amatörü ayırıyor mu?

Faktör analizi: hangi maddelerin birlikte cevaplandığına bakıp maddeleri kümelere ayıran istatistik yöntemi. Alt boyut: bu kümelerden her biri.

Geçerliğin türleri · tek tek

Her tür “doğru şeyi mi ölçüyorum?” sorusunun bir parçası

Tür	Sorduğu soru	Günlük örnek	Sporda örnek
Kapsam	Ölçülmesi gereken her parça testte var mı?	Matematik sınavında yalnız toplama sorusu	Basketbol beceri testinde yalnız serbest atış
Eşzamanlıölçüt geçerliği	Altın standartla aynı anda aynı sonucu veriyor mu?	Ev tartısı ile hastane tartısı	Sıçrama matı ile kuvvet platformu
Yordayıcıölçüt geçerliği	Bugünkü puan gelecekteki sonucu öngörüyor mu?	Deneme sınavı ile gerçek sınav puanı	U14 testleri ile yıllar sonraki kadro
Yapı	Görülemeyen kavramı ölçtüğü kanıtlanıyor mu?	Yorgunluk anketi, uykusuz gecenin ertesi yükseliyor mu?	Kaygı puanı maçtan hemen önce yükseliyor mu?
Ekolojik	Test gerçek ortama benziyor mu?	Sürüş simülatörü ile trafikte araba kullanmak	Ekranda ışığa basmak ile penaltı kurtarmak

Ölçüt: yeni testin karşılaştırıldığı güvenilir sonuç: altın standart ya da gelecekteki gerçek başarı.

Tahmin · 1 dakika

Bir kulüp, yeni çeviklik testinde yüksek puan alan 13 yaş oyuncuların iki sezon sonra A takıma çıkıp çıkmadığına bakıyor. Bu hangi geçerlik?

Doğru: B. Ölçüt iki sezon sonraki bir sonuç: bugünkü puan geleceği öngörüyor mu? C yanlış: eşzamanlıda ölçüt aynı anda ölçülür.

Gerçek bir araştırma

Sıçrama matı platformun yerini tutar mı?

Soru: Fotoselli sıçrama sistemi, kuvvet platformu kadar doğru ve tutarlı ölçer mi?
Ne yapıldı: 20 kişi iki cihazla aynı anda ölçüldü; başka 20 kişi bir hafta arayla iki kez sıçradı.

−1,06 cm

Sınıf içi korelasyon 0,997–0,998; ama fotosel her sıçramayı sistematik olarak düşük ölçtü.

Ön test bir cihazla, son test başka cihazla yapılmaz.

Glatthorn JF, Gouge S, Nussbaumer S, Stauffacher S, Impellizzeri FM, Maffiuletti NA. Validity and reliability of Optojump photoelectric cells for estimating vertical jump height. J Strength Cond Res. 2011;25(2):556–560.

Uyum analizi · Bland ve Altman, 1986

Korelasyon yetmez: farkın kendisine bakılır

1 · ÖlçümSaha cihazı ve altın standart aynı sıçramayı ölçer.

2 · HesapHer kişi için fark (mat − platform) ve iki ölçümün ortalaması.

3 · GrafikYatay eksende ortalama, dikey eksende fark; her kişi bir nokta.

4 · Üç çizgiOrtalama fark: sistematik hata. Üst ve alt uyum sınırları: kişilerin %95’i bu bantta.

Bland–Altman grafiği · öğretim amaçlı

Mat, platformdan ortalama 1 cm düşük ölçüyor

Tek bir kişide fark −3 ile +1 cm arasında olabilir. Bu bant sorunuz için yeterince dar mı?

Yoklama · 1 dakika

Hız sensörü ile kuvvet platformunun Bland–Altman grafiği: ortalama fark +0,10 m/sn, uyum sınırları +0,02 ile +0,18 m/sn. Ne söylenir?

Doğru: D. Bütün bant sıfırın üstünde: sensör hep fazla ölçüyor. Ön ve son test aynı sensörle yapılırsa değişim okunur. B yanlış: sapma tek yönlü, rastgele değil.

Hata ve değişim · hepsi bir arada

Altı terim, aynı sıçrama halısı üzerinde

Terim	Bir cümlede	Halı ve platform örneği
Sistematik hata	Her ölçümde aynı yöne kayma	Mat her sıçramayı ≈ 1 cm düşük ölçer
Rastgele hata	Yönü her seferinde değişen oynama	Basış noktası, dikkat, kol hareketi
Tipik hata	Tek kişinin tipik oynaması, testin biriminde	0,93 cm
En küçük saptanabilir değişim	Hatayı aşan en küçük fark	≈ 2,77 × 0,93 ≈ 2,6 cm
En küçük anlamlı değişim	Antrenör için önemli en küçük fark	0,2 × 5 cm = 1 cm
Uyum sınırlarıBland–Altman	İki cihazın farkı tek kişide nereye kadar gider?	−3 ile +1 cm

Okuma sırası: önce sistematik fark var mı, sonra rastgele oynama ne kadar, en son fark önemli mi? Varyasyon katsayısının öteki adı: değişim katsayısı.

Anket ve ölçekler

Yabancı bir ölçeği Türkçeye uyarlamanın altı adımı

1 · İzinÖlçeği geliştirenden yazılı izin.

2 · ÇeviriEn az iki çevirmen, birbirinden bağımsız.

3 · Geri çeviriBaşka çevirmen Türkçeyi İngilizceye çevirir; özgünle karşılaştırılır.

4 · Uzman paneliMaddelerin anlamı ve kültüre uygunluğu.

5 · Dil eşdeğerliğiİki dili bilen grup iki formu da doldurur.

6 · SınamaDoğrulayıcı faktör analizi, Cronbach α, test-tekrar test.

Yoklama · 1 dakika

Bir makalede “yarışma kaygısı ölçeğinin Cronbach α değeri 0,84” yazıyor. Bu sayı neyi gösterir?

Doğru: D. α iç tutarlılığı gösterir; 0,84, 0,70 sınırının üstünde. A yanlış: bu geçerliktir ve α onu kanıtlamaz.

KENDİNİZİ SINAYIN

Sekiz Soru

Her soruda bir durum var. Önce kendi cevabınızı verin, sonra şıkka bakın.

Kendinizi sınayın · Soru 5

Ev tartısı her gün aynı kişiye 72,0 kg gösteriyor; hastanedeki ayarlı tartı aynı kişiyi 70,0 kg ölçüyor. Ev tartısında sorun ne?

Doğru: B. Her gün aynı sonucu veriyor: güvenilir. Ama doğru değeri vermiyor. A yanlış: soruda tartı her gün aynı değeri gösteriyor.

Kendinizi sınayın · Soru 6

Bisikletçinin 20 dk testteki gücü 250 W'tan 262 W'a çıktı. Testin tipik hatası 6 W; gerçek değişim eşiği yaklaşık 16,6 W. Ne dersiniz?

Doğru: A. 12 W, 16,6 W'lık eşiğin altında. C yanlış: iki ölçümün farkında iki hata birleşir; eşik tipik hatanın değil, yaklaşık 2,8 katıdır.

Kendinizi sınayın · Soru 7

İki hakem aynı 20 yer hareketi serisini videodan puanlıyor. Puanların ne kadar uyuştuğunu göstermek için hangi güvenirliğe bakılır?

Doğru: C. İki ayrı kişinin aynı performansa verdiği puanların uyumu. A yanlış: test-tekrar testte aynı kişiler iki ayrı günde ölçülür.

Kendinizi sınayın · Soru 8

Hentbol kalecisinin tepkisi, laboratuvarda ekranda yanan ışığa parmakla basma süresiyle ölçülüyor. Asıl zayıflık hangisi?

Doğru: A. Sahadaki şut, ışığa parmakla basmaya benzemez. B yanlış: test tutarlı ölçebilir; sorun neyi ölçtüğünde.

Kendinizi sınayın · Soru 9

Bir çalışmada 1 Hz küresel konum (GPS) cihazıyla ölçülen 10 m sprint mesafesinin tekrar ölçümlerinde değişim katsayısı %77 çıktı. Bir kulüp ne yapmalı?

Doğru: D. Bu cihaz kısa sprintte tutarsız. A yanlış: aynı çalışmada maç benzetiminin toplam mesafesinde değişim katsayısı %3,6: orada kullanılabilir.

Kendinizi sınayın · Soru 10

Ön test fotoselli matla, son test kuvvet platformuyla yapıldı; sıçrama ortalama 1 cm arttı. Bu artışa neden temkinli bakılır?

Doğru: A. Mat platformdan yaklaşık 1 cm düşük ölçüyor; cihaz değişince bu fark “gelişme” gibi görünür. B yanlış: yüksek sınıf içi korelasyon sistematik farkı gizleyebilir.

Kendinizi sınayın · Soru 11

Yeni bir çeviklik testinin test-tekrar test sınıf içi korelasyon katsayısı 0,45 bulundu. Bu test için ne söylenir?

Doğru: B. 0,50'nin altı zayıf kabul edilir. A yanlış: bu katsayı tutarlılık hakkında bilgi verir, geçerlik hakkında değil.

Kendinizi sınayın · Soru 12

Elle tutulan 100 m serbest testinde tipik hata 0,8 sn, yüzücü için en küçük anlamlı değişim 0,4 sn. Bu test için ne söylenir?

Doğru: C. Tipik hata önemli farkın iki katı: 0,4 sn’lik gerçek gelişme ölçüm oynamasının içinde kaybolur. B yanlış: durum tam tersi.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1Ölçülen = gerçek + hata; hata sistematik ya da rastgele olur.
2Geçerlik doğru şeyi, güvenirlik tutarlı ölçmektir.
3Sınıf içi korelasyon 0,90 üstü mükemmel; yine de tipik hataya bakılır.
4Fark hata bandından büyükse gerçek değişimdir.
5Geçerlik kanıtı: kapsam, ölçüt, yapı; uyum için Bland–Altman.

Derslikten çıkmadan

Kendi ölçümünüz için iki satır yazın: Hatanın en büyük kaynağı ne? Onu nasıl sabitleyeceksiniz?

Gelecek hafta · Hafta 7: Kimi Araştırıyoruz?

Ayrıntılı okuma: Hafta 6 ders notu (lisans destesi) · tipik hata, en küçük saptanabilir ve en küçük anlamlı değişim, Bland–Altman grafiği, ölçek uyarlama.