Bilimsel Araştırma Yöntemleri

Hafta 7

Kimi Araştırıyoruz?

Evren, örneklem ve bir sonucun kime genellenebileceği

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Bir haber

“Gençlerin %72'si haftada en az üç gün spor yapıyor.”

Bu sayıya inanmadan önce tek bir şey sorulur: Bu soruyu kime sordular?
Cevap: Bir spor sitesinin anketini dolduran 3.000 takipçiye.

Örnek öğretim amaçlıdır.

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Evren ile örneklemi ayırt etmek.
2Örnekleme yollarını tanımak ve araştırmaya uygun olanı seçmek.
3Yanlı bir örneklemi fark etmek.
4Kaç kişi gerektiğine neyin karar verdiğini açıklamak.
5Bir sonucun kime genellenebileceğini tartışmak.

BÖLÜM 1

Evren ve Örneklem

Kimi anlatmak istiyoruz, kimi gerçekten ölçebiliyoruz?

Kavram

Evren

population

Araştırmanın sonucunu söylemek istediğimiz bütün grup.

Örnek: Türkiye'de lisanslı bütün 13–14 yaş yüzücüler. Bu yaklaşık birkaç bin çocuktur; hepsini ölçmek çoğu zaman mümkün değildir.

Evrenden örnekleme dört basamak

Hedef evren, ulaşılabilir evren, liste

Hedef evrenSonucu söylemek istediğimiz grup: Türkiye'deki bütün 13–14 yaş lisanslı yüzücüler.

Ulaşılabilir evrenGerçekten ulaşabildiğimiz kısım: Ankara, İzmir ve İstanbul kulüpleri.

Örnekleme çerçevesiKuranın çekildiği liste: bu kulüplerin lisanslı sporcu listesi.

ÖrneklemListeden seçilip gerçekten ölçülen 240 yüzücü.

Kavram

Örneklem

sample

Evrenden seçip gerçekten ölçtüğümüz kişiler. Sonucu bu kişilerden evrene taşırız.

Örnek: Üç ilin 12 kulübünden seçilen 240 yüzücünün 100 m serbest stil derecesi ölçülür; sonuç “Türkiye'deki 13–14 yaş yüzücüler” için söylenir.

Temel fikir

İyi örneklem, evrenin küçük bir kopyasıdır

● kız ● erkek · Örneklemin sayısı aynı; evrene benzerliği farklı.

Yoklama · 1 dakika

Bir antrenör kendi takımındaki 18 basketbolcunun sıçramasını ölçüyor ve “Türk genç basketbolcularının ortalaması 45 cm” diyor. Asıl sorun ne?

Doğru: C. Aynı takımın oyuncuları aynı antrenmanı yapar, aynı bölgeden ve benzer düzeydendir. Sonuç yalnız bu takım için söylenebilir.

BÖLÜM 2

Örneklemi Nasıl Seçeriz?

Kimin seçileceğine şans mı karar veriyor, biz mi?

İki aile

Seçim yolları iki aileye ayrılır

Olasılıklı örnekleme

Evrendeki herkesin seçilme şansı bellidir ve sıfırdan büyüktür. Kimin seçileceğine şans karar verir.

Ne zaman? Sonucu evrene genellemek istediğimizde. En sağlam yol.

Olasılıksız örnekleme

Kimin seçileceğine ulaşılabilirlik ya da araştırmacının kararı belirler.

Ne zaman? Liste yoksa, zaman ve bütçe azsa ya da belirli kişiler aranıyorsa. Genellemeye dikkat.

Olasılıklı örnekleme

Şansla seçmenin dört yolu

Basit seçkisiz

Listeden kura ile seçmek.

Kulübün 600 sporcusundan bilgisayarla 60 kişi.

Sistematik

Listede belli aralıkla seçmek.

Lisans listesinde her 10. sporcu.

Tabakalı

Gruplara ayırıp her gruptan oranında seçmek.

Evrende kızlar %40 ise örneklemde de %40.

Küme

Kişileri değil grupları seçip içindeki herkesi ölçmek.

Kurayla 8 okul; o okullardaki bütün 6. sınıflar.

Seçkisiz: rastgele; kimin seçileceğine araştırmacı değil kura karar verir.

Olasılıksız örnekleme

Ulaşılabilirlik ya da karar ile seçmenin üç yolu

Uygun (kolay ulaşılan)

Ulaşabildiğimiz kişileri almak.

Derste oturan öğrenciler, salondaki sporcular.

Amaçlı

Soruya bilgi verecek kişileri bilinçli seçmek.

Milli takım judocuları; ameliyattan dönen voleybolcular.

Kartopu

Her katılımcı bir sonrakini getirir.

Tükenmişlik yaşayıp bırakan antrenörler.

Nitel araştırmada amaçlı örnekleme hata değil, doğru seçimdir (Hafta 10).

Kavram

Kota örneklemesi

quota sampling

Evrendeki oranlara göre kotalar konur; kotalar kolay ulaşılan kişilerle doldurulur. Tabakalı örneklemenin şanssız kardeşi.

Örnek: Federasyonda kadınlar %40 ise 100 kişilik ankette 40 kadın, 60 erkek. Kotalar salona gelen ilk sporcularla doldurulur.

Örnekleme yolları · tek tek · olasılıklı

Dört yol: kimin gireceğine şans karar verir

Yöntem	Nasıl seçilir?	Günlük örnek	Sporda örnek
Basit seçkisiz	Listeden kura	Torbadan isim çekmek	Kulübün 600 sporcusundan 60 kişi
Sistematik	Listede eşit aralıkla	Kuyrukta her 10. kişiye anket	Lisans listesinde her 10. sporcu
Tabakalı	Gruplara ayır, her gruptan kura	Her sınıftan ayrı kura	Kız ve erkek yüzücülerden ayrı kura
Küme	Grupları kurayla seç, içindekilerin hepsi	Kurayla 3 apartman, bütün daireler	Kurayla 8 okul, bütün 6. sınıflar

Dördünde de önce bir liste gerekir: kişilerin, okulların ya da kulüplerin listesi.

Örnekleme yolları · tek tek · olasılıksız

Dört yol: kimin gireceğine biz karar veririz

Yöntem	Nasıl seçilir?	Günlük örnek	Sporda örnek
Uygunkolay ulaşılan	Ulaşabildiklerin	Kantindeki arkadaşlara sormak	Salondaki sporcular
Amaçlı	Bilgi verecek kişileri bilerek	Yemeği en iyi bilen aşçıya sormak	Ameliyattan dönen voleybolcular
Kartopu	Her katılımcı bir sonrakini getirir	Arkadaşın arkadaşı	Sporu bırakmış tükenmiş antrenörler
Kota	Oran konur, kolay ulaşılanla dolar	20 kadın, 30 erkek; ilk gelenler	%40 kadın kotası salona gelenlerle

Liste gerekmez; bu yüzden hızlıdır. Bedeli: sonuç evrene ancak temkinle taşınır.

Hangi durumda hangisi?

Elindeki listeye ve sorduğun soruya göre seç

Durum	Yöntem	Neden?
Tam liste var, sonuç evrene söylenecek	Basit seçkisiz	Herkesin şansı eşit
Küçük bir grup kurada az çıkabilir	Tabakalı	Her gruptan yeterli kişi gelir
Liste kişilerin değil, okulların	Küme	Bütün öğrencilerin listesi gerekmez
Liste yok; zaman ve bütçe az	Uygun	Hızlı; sınırı raporda yazılır
Belli bir deneyimi yaşamış az kişi	Amaçlı	Soruya en çok bilgi verenler
Listesi olmayan, saklı bir grup	Kartopu	Katılımcılar birbirini tanır
Liste yok, ama cinsiyet oranı tutsun	Kota	Bilinen oran korunur

Yoklama · 1 dakika

Araştırmacı Ankara'daki ortaokulların listesinden kurayla 10 okul seçiyor ve bu okullardaki bütün 6. sınıfları ölçüyor. Bu hangi yöntem?

Doğru: D. Kura öğrencilere değil okullara çekildi; seçilen okullardaki herkes ölçüldü. Okul, kulüp ve takım küme olarak kullanılabilir.

Tahmin · 1 dakika

Sakatlık yüzünden genç yaşta sporu bırakmış halterciler araştırılacak. Bu kişilerin hiçbir listesi yok; ama çoğu birbirini tanıyor. Hangi yol?

Doğru: B. Liste yok, kişiler birbirini tanıyor: ilk ulaşılan sporcu bir sonrakini getirir. A ve D bir liste ister; C bir grup listesi ister.

BÖLÜM 3

Yanlılık ve Kaç Kişi?

Örneklemi bozan şey nedir ve kaç kişi yeterlidir?

Kavram

Örnekleme yanlılığı

sampling bias

Seçme biçimi yüzünden örneklemin evrenden sistematik olarak farklı olması.

Örnek: Fitness merkezinde “Haftada kaç gün egzersiz yaparsınız?” diye sormak. Merkeze gelenler zaten düzenli egzersiz yapanlardır; bırakanlar orada değildir.

Yanlılığın dört yüzü

Sporda sık görülen dört yanlılık

Gönüllü yanlılığıİlana ya da ankete kendiliğinden gelenler konuyla daha ilgilidir.

Hayatta kalan yanlılığıYalnız kadroda kalanları incelemek; bırakanları ve elenenleri görmemek.

Yanıt vermeme yanlılığı500 kişiden 90'ı cevapladıysa, susan 410 kişi farklı olabilir.

Katılımcı kaybıÇalışmadan ayrılanlar çoğu zaman zorlananlardır; kalanlar etkiyi şişirir.

Temel fikir

Hata şanstan gelir; yanlılık seçimden gelir

Yanlılığı düzeltmenin yolu daha çok kişi değil, doğru seçim.

Gerçek bir araştırma

Spor bilimi araştırmalarında kadınlar nerede?

Soru: Spor ve egzersiz bilimi araştırmalarına kimler katılıyor?
Ne yapıldı: Altı dergide 2014–2020 arasında yayımlanan yaklaşık 5.261 araştırmanın katılımcıları sayıldı.

%34

Katılımcıların yalnızca %34'ü kadın. Araştırmaların %6'sı yalnız kadınlarla yapılmış.

Erkeklerle yapılmış bir araştırmanın önerisini kadın sporcuya taşımadan önce örneklemin kimlerden oluştuğuna bakın.

Cowley ES, Olenick AA, McNulty KL, Ross EZ. “Invisible sportswomen”: the sex data gap in sport and exercise science research. Women Sport Phys Act J. 2021;29(2):146–151.

Kavram

Dış geçerlik

external validity · generalizability

Bir sonucun örneklemin dışındaki kişilere, ortamlara ve zamanlara taşınabilmesi.

Örnek: Erkek öğrencilerle laboratuvarda bulunan ısınma etkisi, kadın milli takımın maç öncesi ısınmasında aynı çıkmayabilir: kişi de ortam da farklı.

Önce temel · kişi sayısı hesabının sözlüğü

Dört terim, bir yangın alarmı

Terim	Ne demek?	Alarm benzetmesi	Sporda örnek
Etki büyüklüğüCohen d	Farkın, kişiler arası doğal farka göre büyüklüğü	Yangın büyük mü, küçük mü?	Acemide 8 haftalık kuvvet artışı büyük; germenin sıçramaya etkisi küçük
Birinci tür hataalfa · yanılma payı	Fark yokken “var” demek	Yangın yokken alarm çalar	İşe yaramayan takviyeye “işe yarıyor” demek
İkinci tür hatabeta	Fark varken onu görememek	Yangın varken alarm susar	İşe yarayan programa “etkisiz” demek
Güç1 − beta	Gerçek farkı yakalama şansı	Gerçek yangında alarmın çalma şansı	%80 güç: 10 gerçek etkiden 8'ini yakalamak

%5 yanılma payı: fark yokken “var” deme riskine 100'de 5 izin vermek (Hafta 3). G*Power: kişi sayısını bu dört terimle hesaplayan ücretsiz bilgisayar programı.

Önce temel · Cohen d ne kadar büyük?

Küçük, orta, büyük: iki grup birbirine ne kadar benziyor?

d	Adı	İki grubun örtüşmesi	Programdan biri kontrolden birini geçer mi?
0	fark yok	%100	%50: yazı-tura
0,2	küçük	≈ %92	≈ %56
0,5	orta	≈ %80	≈ %64
0,8	büyük	≈ %69	≈ %71

Hesap tarifi: d = iki grubun ortalama farkı ÷ standart sapma. Fark 3 cm, standart sapma 6 cm ise d = 0,5. Sınırlar: Cohen (1988).

Tahmin · 1 dakika

İki grubun sıçrama ortalaması 3 cm farklı; kişiler arası standart sapma 6 cm. Etki büyüklüğü d kaç?

Doğru: B. 3 ÷ 6 = 0,5. C ters bölmedir (6 ÷ 3); D farkı standart sapmaya bölmeyi unutur.

Kaç kişi?

Gereken kişi sayısını, aradığımız farkın büyüklüğü belirler

Büyük fark · d = 0,8

26 kişi / grup

Orta fark · d = 0,5

64 kişi / grup

Küçük fark · d = 0,2

393

d: iki grup arasındaki farkın, kişiler arasındaki doğal farka göre büyüklüğü.

İki grup karşılaştırması, %5 yanılma payı, %80 güç (G*Power ile hesaplanır).

Güç analizi · araştırmadan önce

Kişi sayısı hesabının dört parçası

Etki büyüklüğüCohen d değeriAranan fark ne kadar büyük? Küçüldükçe kişi sayısı artar.

Yanılma payıalfa, çoğu zaman %5Olmayan bir farka “var” deme riski (birinci tür hata).

Güççoğu zaman %80Gerçek bir farkı yakalama şansı; kaçırma riski %20 (ikinci tür hata).

Kişi sayısıÖtekiler seçilince hesaplanır. Önce hesap, sonra veri toplama.

KENDİNİZİ SINAYIN

Sekiz Soru

Her soruda bir durum var. Önce kendi cevabınızı verin, sonra şıkka bakın.

Kendinizi sınayın · Soru 3

Federasyon listesinde 900 ağır, 100 hafif sıklet güreşçi var; araştırma asıl hafif sıkletleri merak ediyor. Basit kurayla 100 kişi seçilirse sorun ne?

Doğru: A. Kurada hafif sıkletler ortalama 10 kişi çıkar, şansla daha da az; tabakalı seçim bunu önler. B yanlış: kura yanlılık üretmez.

Kendinizi sınayın · Soru 4

Bir koşu uygulaması 50.000 kullanıcısının ortalamasına bakıp “Türkiye'de koşanlar haftada 22 km koşuyor” diyor. Kullanıcı 500.000 olsa ne değişir?

Doğru: B. Uygulamayı kullananlar en istekli koşuculardır; seçimden gelen kayma kişiyle kapanmaz. A yanlış: kişi artınca yalnız şans hatası küçülür.

Kendinizi sınayın · Soru 5

İlanla gelen 40 gönüllü yaşlıda 12 haftalık denge programı düşme korkusunu azaltıyor. Sonucu ilçedeki bütün yaşlılara taşımanın asıl engeli ne?

Doğru: B. İlana başvuranlar konuya ilgili, daha hareketli yaşlılardır (gönüllü yanlılığı). A yanlış: kimsenin bıraktığı söylenmiyor; sorun seçimde.

Kendinizi sınayın · Soru 6

Bir kulüp, altyapıda üç sezonu tamamlayan 60 futbolcunun sakatlık kaydına bakıp “Yoğun programımız sakatlık yapmıyor” diyor. Asıl sorun ne?

Doğru: A. Sakatlanıp bırakanlar görünmüyor (hayatta kalan yanlılığı). B yanlış: 600 oyuncu da yalnız kalanlardan oluşsa sorun sürerdi.

Kendinizi sınayın · Soru 7

Tükenmişlik anketi kayıtlı 800 antrenörün hepsine gidiyor; 120'si cevaplıyor ve tükenmişlik düşük çıkıyor. Bu sonucu okurken en çok neye dikkat edilmeli?

Doğru: C. Tükenmiş antrenör anket doldurmaya da vakit ayırmaz (yanıt vermeme yanlılığı). A yanlış: herkese gönderilen ankette kura gerekmez.

Kendinizi sınayın · Soru 8

Ayşe, kuvvet antrenmanının acemilerdeki büyük etkisini; Can, kafeinin 100 m süresindeki çok küçük etkisini araştıracak. Hangisi doğru?

Doğru: D. Küçük fark için çok kişi gerekir: d = 0,8'de grup başına 26, d = 0,2'de 393 kişi. C yanlış: bütçe sınır koyar, gereken sayıyı fark belirler.

Kendinizi sınayın · Soru 9

24 erkek spor bilimleri öğrencisiyle laboratuvarda yapılan çalışmada yeni bir ısınma 20 m sprinti iyileştiriyor. Sonuç en az güvenle kime taşınır?

Doğru: A. Yaş, cinsiyet ve etkinlik düzeyi örneklemden en uzak grup bu (dış geçerlik). C yanlış: başka üniversitenin erkek öğrencileri örnekleme çok benzer.

Kendinizi sınayın · Soru 10

Koşu programına 40 kişi başlıyor, 29 kişi bitiriyor; ayrılanlar çoğunlukla sakatlanan ve zorlananlar. Bitirenlerde artış büyük. Nasıl okunmalı?

Doğru: B. Zorlananlar gidince kalanların ortalaması şişer (katılımcı kaybı). D yanlış: kişi 40'tan 29'a inince güç azalır, artmaz.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1Evren sonucu söylemek istediğimiz grup; örneklem ölçtüğümüz kişiler.
2Genelleme için en sağlam yol olasılıklı örnekleme; olasılıksız yollar hızlıdır ama sınırlıdır.
3Yanlılık seçimden gelir; örneklemi büyütmek onu düzeltmez.
4Kaç kişi gerektiğini aranan farkın büyüklüğü belirler.
5Dış geçerlik: sonuç örnekleme benzeyen kişilere ve ortamlara taşınır.

Derslikten çıkmadan

Kendi araştırma sorunuz için iki cümle yazın: Evreniniz kim? Örneklemi nasıl seçeceksiniz?

Gelecek hafta · Hafta 8: Betimlemek ve ilişki aramak

Ayrıntılı okuma: Hafta 7 ders notu (lisans destesi) · örnekleme türleri, yanlılık türleri, katılımcı kaybı.