Bilimsel Araştırma Yöntemleri

Hafta 9

Bir Uygulamanın Etkisini Sınamak

Deney, kontrol grubu, kura ve plasebo: adil bir karşılaştırmanın dört şartı

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Bir koçun sevinci

“Altı haftalık pliometri programından sonra takımın sıçraması 41 cm'den 44 cm'ye çıktı.”

Koç emin: Program işe yaradı.
Bu 3 cm'yi başka ne açıklayabilir?

Örnek öğretim amaçlıdır.

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Tek grupta önce-sonra ölçümün neden zayıf olduğunu açıklamak.
2Kontrol grubu, kura, plasebo ve körlemenin neyi önlediğini söylemek.
3Bir soruya uygun deney desenini seçmek.
4Sonucu bozan başka açıklamaları adlandırmak.
5Bir deneyin akış şemasını ve etki büyüklüğünü okumak.

BÖLÜM 1

Adil Bir Karşılaştırma

Araştırmacı değiştirir, karşılaştırır ve grupları şansa bırakır

Kavram

Deney

experiment

Araştırmacının bir şeyi kendisinin değiştirdiği, gerisini aynı tuttuğu ve sonucu ölçtüğü araştırma.

Örnek: Halterde bir gruba 6 hafta hız temelli antrenman, ötekine klasik program verilir. Programı araştırmacı seçer.

Kontrol grubu

Programı almayan grup da gelişirse?

Kontrol grubu sezonu, büyümeyi ve testi öğrenmeyi iki gruba da yaşatır.

Dört şart

Her şart bir başka açıklamayı kapatır

Kontrol grubu

Sezonu, büyümeyi, öğrenmeyi ayırır.

Aynı dönemde programsız ölçülen grup.

Kura

Grupları başta benzer yapar.

Koç hevesli oyuncuları seçemez.

Plasebo

Beklentinin etkisini ayırır.

Aynı görünüşte kafeinsiz kapsül.

Körleme

Bilmeden yönlendirmeyi önler.

Ölçen kişi kimin hangi grupta olduğunu bilmez.

Kura nasıl çekilir?

Rastgeleleştirmenin üç yolu

Basit kuraBilgisayar ya da yazı-tura. 20 kişide gruplar şansla 13'e 7 kalabilir.

Blok kuraHer 4 kişilik blokta 2 program, 2 kontrol: gruplar hep eşit sayıda.

Tabakalı kuraÖnce düzeye ya da cinsiyete ayır; her tabakada ayrı kura çek.

Rastgeleleştirme: çalışmaya girenleri gruplara kurayla dağıtmak. Öteki adı: seçkisiz atama.

Kavram

Gizli atama

allocation concealment

Kura listesinin, katılımcı çalışmaya alınana kadar onu alan kişiden saklanması.

Örnek: Koç sıradaki zarfın “program” olduğunu bilirse hevesli oyuncuyu o sıraya koyar. Çare: kapalı, sıra numaralı zarf ya da başka birinin tuttuğu bilgisayar listesi.

Kim kör?

Körleme dört kişiye uygulanabilir

KatılımcıHangi kapsülü aldığını bilmez. Egzersiz programında çoğu zaman imkânsız.

UygulayıcıAntrenör ya da fizyoterapist hangi grubun hangisi olduğunu bilmez.

ÖlçenSprinti ölçen kişi grupları bilmez. Sporda en kolay uygulanan körleme.

Analiz edenVeriyi “Grup 1, Grup 2” diye alır; hangisinin program olduğunu bilmez.

Körleme türleri · tek tek

Tek kör, çift kör, üçlü kör: kim bilmiyor?

Tür	Kim bilmiyor?	Günlük örnek	Sporda örnek
Açıkkörleme yok	Herkes biliyor	Kola tadımında markayı görmek	Kuvvet programı: oyuncu da antrenör de bilir
Tek kör	Katılımcı	Gözü bağlı tadım	Sporcu kapsülün kafein mi plasebo mu olduğunu bilmez
Çift kör	Katılımcı ve uygulayan	Bardağı sunan da içindekini bilmez	Kapsülü dağıtan antrenör de bilmez
Üçlü kör	Bunlara ek olarak analiz eden	Sonucu sayan da hangi bardak olduğunu bilmez	İstatistikçi veriyi “Grup 1, Grup 2” diye alır
Değerlendirici körölçen kör	Yalnız ölçen	Jüri yarışmacının okulunu bilmez	Sprinti ölçen kişi grupları bilmez

Adlar makaleden makaleye değişir; bu yüzden raporda kimin kör tutulduğu tek tek yazılır.

Yoklama · 1 dakika

Kurayla ayrılan 12 oyuncuya kafeinli içecek verildi, 12 oyuncuya hiçbir şey verilmedi. Sprinti ölçen kişi kimin ne içtiğini bilmiyor. Hangi şart eksik?

Doğru: B. Kafein grubunda “bir şey içtim, hızlanmalıyım” beklentisi var, öteki grupta yok. Görünüşü ve tadı aynı kafeinsiz içecek bunu kapatır.

BÖLÜM 2

Deneyin Üç Şekli

İki ayrı grup mu, aynı kişiler iki kez mi, hazır gruplar mı?

Desenler

Üç şekil, üç ödünleşim

İki grup, kurayla

Etkisi uzun süren uygulamalar için.

8 haftalık kuvvet programı. En güçlü desen; çok kişi ister.

Çapraz desen

Aynı kişiler iki koşulu sırayla alır.

Kafein ya da germe. Az kişiyle güçlü.

Yarı deneysel

Kura yok; hazır gruplar kullanılır.

6-A sınıfı yeni program, 6-B olağan ders. Ön test şart.

Desen gösterimi

Desenleri üç harfle yazmak: R, O, X

Her satır bir grup; soldan sağa zaman akar. Boş kutu: uygulama yok.

Zayıftan güçlüye

Deney desenlerinin basamakları

Tek grup, yalnız son testX OKarşılaştırma yok; en zayıf.

Tek grup, ön ve son testO X OAçılıştaki koç. Olgunlaşma, test etkisi açık.

Yarı deney, kontrol grupluO X O / O OHazır gruplar; ön test başlangıç farkını gösterir.

Gerçek deney, kontrol grupluR O X O / R O OKura ve kontrol; en sık önerilen.

Solomon dört grupdört satırÖn testin kendi etkisini de ölçer.

Kavram

Arınma süresi

washout period

Çapraz desende ilk koşulun etkisinin tamamen geçmesi için iki koşul arasına bırakılan ara.

Örnek: Kafeinde birkaç gün yeter. Beta-alanin bırakılınca kastaki karnozin haftada yalnız %2–4 azalır; çapraz desen uygun değildir.

Beta-alanin: kasta karnozin yapımını artıran takviye. Karnozin: kastaki asidi tamponlayan madde.

Kavram

Tek denekli desen

single-subject design · A-B-A

Bir sporcu tekrar tekrar ölçülür: başlangıç (A), uygulama (B), uygulamanın geri çekilmesi (A). Kişi kendi kontrolüdür.

Örnek: Basketbolcunun serbest atış isabeti 3 hafta izlenir; 3 hafta kendi kendine konuşma çalışır; 3 hafta çalışmaz. İsabet B'de yükselip A'da düşerse etki güçlenir.

Deney desenleri · tek tek

Yedi desen: gösterimi, örneği, zayıf yanı

Desen	Gösterim	Sporda örnek	Zayıf yanı
Tek grup, ön-son test	O X O	Koçun pliometri programı	Olgunlaşma, test etkisi karışır
Yarı deneysel	O X O / O O	6-A yeni program, 6-B olağan ders	Gruplar başta farklı olabilir
Ön-son test, kontrol gruplu	R O X O / R O O	8 haftalık kuvvet programı	Çok kişi ister
Yalnız son test, kontrol gruplu	R X O / R O	Ön testin sporcuyu etkileyeceği kaygı anketi	Başlangıç farkı görülmez
Çapraz geçişli	R: A → B / B → A	Kafein ve plasebo, bir hafta arayla	Arınma süresi gerekir
Solomon dört grup	dört satır	Ön testin kendi etkisi merak ediliyor	Çok kişi ister; nadir
Tek denekli	A – B – A	Tek basketbolcunun serbest atışı	Genellemek zor

R: kura · O: ölçüm · X: uygulama · A ve B: iki koşul ya da iki aşama.

Hangi durumda hangisi?

Soruna ve elindeki sporculara göre desen seç

Durum	Desen	Neden?
Etkisi kalıcı, kura yapılabiliyor	Ön-son test, kontrol gruplu	Kuvvet kazancı geri alınamaz
Etkisi birkaç saatte geçiyor, az kişi	Çapraz geçişli	Kişi kendi kontrolü olur
Sınıflar ya da takımlar hazır, kura yok	Yarı deneysel	Başlangıç farkı ön testle görülür
Tek elit sporcu ya da nadir durum	Tek denekli	Grup kurulamaz
Ön testin kendisi sonucu etkileyebilir	Yalnız son test ya da Solomon	Ön testin izi ayrılır
Kontrol grubu hiç kurulamıyor	Tek grup, ön-son test	Zayıf: “sonrasında daha iyiydi” yazılır

Yoklama · 1 dakika

8 haftalık kuvvet programının 15 yaş altı (U15) futbolcularda sprint süresine etkisi incelenecek. 40 oyuncu var ve kura yapılabiliyor. Hangi desen?

Doğru: D. Kuvvet kazancı 8 hafta sonra kaybolmaz; çapraz desen olmaz. Tek grup büyümeyi ve sezonu ayıramaz. 40 oyuncu ve kura varsa iki grup en güçlü seçim.

BÖLÜM 3

Sonucu Başka Ne Açıklar?

Farkın uygulamadan değil, başka bir şeyden gelmiş olma olasılıkları

İki geçerlik

Sonuca güvenmek ve sonucu taşımak

İç geçerlik · internal validity

Fark gerçekten uygulamadan mı geldi?

Korur: kontrol grubu, kura, plasebo, körleme.

Dış geçerlik · external validity

Sonuç başka kişilere ve ortamlara taşınır mı?

Örnek: Laboratuvarda erkek öğrencilerle bulunan sonuç maçtaki kadın hentbolculara uyar mı?

İç geçerlik tehditleri

Uygulama dışında sonucu değiştirenler

Olgunlaşma

Zamanla kendiliğinden değişim.

13–15 yaş futbolcu 6 ayda büyür; sıçrama programsız da artar.

Test etkisi

İlk ölçüm ikinciyi etkiler.

Çeviklik parkurunu öğrenen ikinci denemede hızlı koşar.

Ortalamaya dönüş

Uç puanlar ortalamaya yaklaşır.

En kötü günündeki oyuncu sonra kendiliğinden düzelir.

Kayıp

Bırakanlar gruplara göre farklı.

Zor programı yalnız en dayanıklılar bitirir.

Beş tehdit daha

Tarih, araç, seçim, gözlenme, yayılma

TarihAynı dönemde dış bir olay: lig başladı, herkes daha çok koştu.

Ölçme aracıÖn testte el kronometresi, son testte fotosel.

SeçimGruplar başta farklı: koç hevesli oyuncuları seçti.

Gözlenme etkisiGözlendiğini bilen daha çok çabalar (Hawthorne etkisi).

YayılmaUygulama kontrol grubuna sızar; gruplar benzeşir.

Tehditler ve çareleri · 1

Zamanla, ölçümle ve beklentiyle gelen değişim

Tehdit	Günlük örnek	Çaresi
Olgunlaşma	Çocuk yazın boy atar; vitaminden değil	Kontrol grubu
Test etkisi	İkinci kez çözülen bulmaca daha hızlı biter	Kontrol grubu; önce alıştırma denemesi
Ortalamaya dönüş	Çok kötü bir sınavın ardından not çoğu zaman yükselir	Kontrol grubu; birden çok ön ölçüm
Kayıp	Zor kursu yalnız en inatçılar bitirir	Bırakanları ve nedenini yazmak; herkesi analizde tutmak
Beklentiplasebo etkisi	“İlaç aldım” diyen kendini daha iyi hisseder	Plasebo; katılımcıyı kör tutmak

İlk üçünü kontrol grubu kapatır, çünkü iki grupta da aynı ölçüde olur.

Tehditler ve çareleri · 2

Dışarıdan, cihazdan, seçimden ve gruplar arasından

Tehdit	Günlük örnek	Çaresi
Tarih	Sınav haftası herkesin uykusunu bozar	Kontrol grubu: aynı olay iki grupta da olur
Ölçme aracı	Önce ev tartısı, sonra hastane tartısı	Aynı cihaz, aynı ölçümcü (Hafta 6)
Seçim	Kursa gönüllü gelenler zaten istekli	Kura ve gizli atama
GözlenmeHawthorne etkisi	Müdür sınıfa girince herkes çalışır	Kontrol grubuna da aynı ilgi
Yayılma	Sınıf arkadaşı ders notunu öbür şubeye verir	Grupları ayrı yerlerden seçmek

Kontrol grubu varken bile seçim ve yayılma kalabilir; onları kura ve gruplar arası mesafe kapatır.

Gerçek bir araştırma

Kafein almadan kafein etkisi

Soru: “Kafein aldım” inancı, kafein almadan performansı değiştirir mi?
Ne yapıldı: 6 antrenmanlı bisikletçiye farklı dozda kafein alacakları söylendi; hepsine plasebo verildi. 10 km zaman denemesi.

+%3,1

“Yüksek doz aldım” sanılan denemede güç, başlangıca göre arttı.

Takviye deneyinde kontrol grubu “hiçbir şey almayan” grup olamaz.

Beedie CJ, Stuart EM, Coleman DA, Foad AJ. Placebo effects of caffeine on cycling performance. Med Sci Sports Exerc. 2006;38(12):2159–2164.

Yoklama · 1 dakika

Yo-Yo testinde en düşük puanı alan 8 oyuncuya ek koşu verildi; son testte hepsi takım ortalamasına yaklaştı. Kontrol grubu yok. Uygulama dışında en güçlü açıklama hangisi?

Doğru: C. En kötü günündeki oyuncu ikinci ölçümde kendiliğinden düzelir. Ek koşu almayan düşük puanlı bir kontrol grubu gerekir.

BÖLÜM 4

Etkiyi Raporlamak

Kaç kişi başladı, kaç kişi bitirdi, etki ne kadar büyük?

Önce temel · kavram

Rastgele kontrollü deneme

randomized controlled trial · kısaltması RCT

Katılımcıların kurayla deney ve kontrol grubuna ayrıldığı deney. Neden-sonuç için en güçlü tek çalışma türü.

Örnek: 48 futbolcu kurayla ikiye ayrılır; 24'ü yeni ısınma programını, 24'ü olağan ısınmayı yapar. Sezon sonunda iki grubun sakatlıkları karşılaştırılır.

Önce temel · kavram

CONSORT

Consolidated Standards of Reporting Trials · raporlama standardı

Rastgele kontrollü denemede makaleye neyin yazılacağını madde madde sayan kontrol listesi. Bir parçası katılımcı akış şemasıdır.

Örnek: Yemek tarifi eksiksiz yazılır ki başkası aynı yemeği yapabilsin. CONSORT da kurayı, körlemeyi ve bırakanları yazdırır.

Uygunluk: kişinin çalışmanın şartlarına uyması. Dışlanan: şarta uymadığı için alınmayan kişi.

Akış şeması · raporlama standardı (CONSORT) · öğretim amaçlı

Kim girdi, kim çıktı? Akış şeması

Kavram

Niyet-tedavi analizi

intention-to-treat analysis

Herkes, programı bitirsin ya da bırakmasın, kurayla atandığı grupta analiz edilir.

Örnek: Program grubundan sakatlanan 3 oyuncu analizden çıkarılırsa geriye en dayanıklılar kalır; program olduğundan etkili görünür.

Önce temel · kavram

p değeri

p value · ayrıntısı Hafta 11

Gerçekte hiç fark yokken, yalnız şansla bu kadar ya da daha büyük bir fark görme olasılığı. Çoğu zaman 0,05'ten küçükse fark “şansla zor açıklanır” denir.

Örnek: Hilesiz bir parayı 10 kez atıp 9 ya da 10 yazı görme olasılığı yaklaşık %1 (p ≈ 0,01). Bu kadar nadir bir sonuç, “bu parada bir şey var” diye düşündürür.

Kavram

Etki büyüklüğü

effect size · Cohen d

Gruplar arası farkın, kişiler arası doğal farka (standart sapma) bölünmesi. Kabaca 0,2 küçük, 0,5 orta, 0,8 büyük.

Örnek: Açılıştaki koç: program 3 cm, kontrol 2,5 cm gelişti; fark 0,5 cm. Standart sapma 5 cm olsun: d = 0,5 ÷ 5 = 0,1, yani önemsiz bir etki.

Yoklama · 1 dakika

Deney grubu sıçramada 4,0 cm, kontrol grubu 2,0 cm gelişti; iki grupta standart sapma 5 cm. Etki büyüklüğü (Cohen d) ve yorumu?

Doğru: B. d = (4,0 − 2,0) ÷ 5 = 0,4. A yanlış: kontrol grubunun 2 cm’lik gelişmesi çıkarılmamış; o pay sezon ve büyümeden geliyor.

Hangi istatistik testi? · 1 · grupları karşılaştırmak

Gruplar farklı mı? Soruya ve veriye göre test

Soru	Veri	Test	Sporda örnek
İki ayrı grup farklı mı?	Sayısal, simetrik	Bağımsız gruplar t testi	Program ve kontrolün son test sıçraması
Aynı kişiler iki koşulda farklı mı?	Sayısal, simetrik	Eşleştirilmiş t testi	Çapraz desende kafein ve plasebo sprinti
Üç ya da daha çok grup farklı mı?	Sayısal, simetrik	ANOVAvaryans analizi	Üç ısınma türünün sıçramaya etkisi
İki ayrı grup farklı mı?	Sıralı ya da çarpık	Mann-Whitney U	İki grubun 0–10 ağrı puanı
Aynı kişiler iki koşulda farklı mı?	Sıralı ya da çarpık	Wilcoxon işaretli sıralar	Bant öncesi ve sonrası ağrı puanı

İstatistik testi: farkın şansla açıklanıp açıklanamayacağını hesaplayan yöntem; sonucu bir p değeridir. Bağımsız: gruplarda başka kişiler. Eşleştirilmiş: aynı kişiler.

Hangi istatistik testi? · 2 · ilişki aramak

Birlikte mi değişiyor, birlikte mi görülüyor?

Soru	Veri	Test	Sporda örnek
İki ölçüm birlikte mi değişiyor?	Sayısal, düz çizgi	Pearson korelasyonu	Sıçrama ile 20 m sprint süresi
İki ölçüm birlikte mi değişiyor?	Sıralı ya da uç değerli	Spearman korelasyonu	Lig sırası ile bütçe sırası
Biri ötekini tahmin ediyor mu?	Sayısal	Regresyon	Sıçramadan 20 m süresini tahmin
İki kategori birlikte mi görülüyor?	Sınıflama	Ki-kare	Mevkiye göre sakatlanan ve sakatlanmayan sayısı

Bu dört test de ilişki gösterir; neden-sonuç göstermez (Hafta 8). Neden-sonuç için kura ile kurulmuş bir deney gerekir.

Tahmin · 1 dakika

Aynı 12 bisikletçi bir gün kafein, bir hafta sonra plasebo alıp 10 km zaman denemesi yaptı. Süreler simetrik dağılıyor. Hangi test?

Doğru: B. İki koşul aynı kişilerde (çapraz desen) ve veri sayısal, simetrik. A yanlış: gruplarda başka kişiler olsaydı uygun olurdu. C sınıflama verisi içindir.

SON BÖLÜM

Kendinizi Sınayın

Sekiz soru. Her biri bir durum anlatıyor; bugünkü kavramla çözün.

Soru 1 / 8

11 üniversite basketbolcusu 5–7 hafta boyunca uykusunu uzattı; kontrol grubu yoktu. Sonunda zamanlı sprint 0,7 sn kısaldı. Hangi cümle bu desene uygun?

Doğru: B. Tek grup öntest-sontest desenidir; sezon içi gelişme ve testi öğrenme dışlanamaz. “Sonrasında daha iyiydi” denir, “hızlandırdı” denmez.

Soru 2 / 8

Aşağıdaki araştırma sorularından hangisi çapraz desenle (aynı kişiler iki koşulda) incelenmeye uygun değildir?

Doğru: C. Beta-alanin kastaki karnozini haftalarca yüksek tutar; ikinci koşula taşınır. Kafein, germe ve müziğin etkisi kısa sürer.

Soru 3 / 8

Koç, yeni programı en hevesli 10 oyuncuya verdi; kalan 10 oyuncu kontrol grubu oldu. Program grubu 3 cm daha çok gelişti. Sonucu en çok ne bozar?

Doğru: A. Hevesli oyuncular programsız da daha çok gelişebilir. Test etkisi ve olgunlaşma iki grupta da olur; kontrol grubu onları dengeler.

Soru 4 / 8

Kinesio bant çalışmasında ağrıyı sporcunun kendisi puanlıyor. Bantlı grubun ağrısı daha az çıktı. Beklenti etkisini ayırmanın en uygun yolu ne?

Doğru: D. Gerilimsiz yapıştırılan bant, bant takılmış hissini verir ama etkili değildir: plasebo. İki grupta da beklenti olur.

Soru 5 / 8

6-A sınıfı 8 hafta oyun temelli beden eğitimi dersi alıyor, 6-B olağan derse devam ediyor. Öğrenciler kurayla dağıtılamıyor. En önemli adım hangisi?

Doğru: A. Bu yarı deneysel bir desendir; sınıflar başta farklı olabilir. Ön test bu farkı gösterir ve analizde hesaba katılır.

Soru 6 / 8

Laboratuvarda erkek üniversite öğrencileriyle yapılmış, kurası ve plasebosu kusursuz bir kafein deneyi maçtaki kadın hentbolculara uygulanmak isteniyor. Hangi sorun öne çıkar?

Doğru: C. Deney içinde sonuç güvenilir (iç geçerlik iyi). Soru, sonucun başka kişilere ve maç ortamına taşınıp taşınamayacağı.

Soru 7 / 8

12 haftalık yürüyüş programında kontrol grubundaki yaşlılar, deney grubundaki arkadaşlarıyla birlikte yürümeye başladı. Bu sonucu nasıl etkiler?

Doğru: A. Bu yayılmadır: uygulama kontrol grubuna sızdı. İki grup birbirine benzer ve gerçek etki küçük görünür.

Soru 8 / 8

Kura listesini önceden gören koç, sıradaki oyuncunun hangi gruba düşeceğini biliyor ve oyuncuları çalışmaya kendisi alıyor. Asıl risk ne?

Doğru: D. Gizli atama bozulmuş: kura var, ama koç kimin nereye gideceğini bildiği için seçim yanlılığı geri gelir. B yanlış: soru ölçeni değil, oyuncuyu alan kişiyi anlatıyor.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1Tek grupta önce-sonra farkını sezon, büyüme, öğrenme ve beklenti de yaratır.
2Kontrol grubu, kura, plasebo, körleme: her biri bir açıklamayı kapatır.
3Kısa etkide çapraz desen; uzun etkide iki grup; kura yoksa ön testli yarı deneysel.
4İç geçerlik sonuca güven, dış geçerlik sonucu taşıyabilmektir.
5Herkes atandığı grupta analiz edilir; etki Cohen d ile raporlanır.

Derslikten çıkmadan

Koçun pliometri programını adil sınayan bir deneyi R, O, X harfleriyle tek satırda yazın.

Gelecek hafta · Hafta 10: Sporcunun Deneyimini Anlamak

Ayrıntılı okuma: Hafta 9 ders notu (lisans destesi) · Solomon dört grup, tek denekli A-B-A deseni, rastgele kontrollü deneme ve akış şeması.