Bilimsel Araştırma Yöntemleri

Hafta 10

Sporcunun Deneyimini Anlamak

Sayıların cevaplayamadığı sorular: görüşme, kod ve tema

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Bir sayı ve bir cümle

“Havaya kalkınca dizim yine kayacak gibi hissediyorum. Kimseye söylemedim.”

Ön çapraz bağ ameliyatından 8 ay sonra bu basketbolcunun bütün testleri “hazır” diyor. Sıçraması ameliyat öncesinin %98'i. Ama ilk maçta ribaunda hiç girmiyor.

Vaka öğretim amaçlıdır.

Ön çapraz bağ: diz ekleminin içinde uyluk kemiğini kaval kemiğine bağlayan, dizin öne kaymasını önleyen bağ.

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Bir sorunun nicel mi nitel mi araştırma gerektirdiğine karar vermek.
2Açık uçlu, nötr ve somut görüşme sorusu yazmak.
3Alıntılara kod verip kodlardan tema çıkarmak.
4Sayıyı ve sözü aynı araştırmada birleştirmek.
5Nitel bir çalışmanın güvenilirliğini dört ölçütle değerlendirmek.

BÖLÜM 1

“Nasıl?” ve “Neden?”

Sayının değil; anlamın, deneyimin ve bağlamın peşinde olmak

Kavram

Nitel araştırma

qualitative research

İnsanların bir deneyimi nasıl yaşadığını ve anlamlandırdığını kendi sözlerinden anlamaya çalışan araştırma.

Örnek: “Dizim kayacak gibi” cümlesi nitel bir veridir: bir sayı değil, oyuncunun kendi sözü.

İki soru türü

Ne kadar? ile Nasıl, neden?

Nicel

Sayılar; çok kişi; ortalama, yüzde, fark.

Soru: Ameliyat olan oyuncuların yüzde kaçı aynı düzeye dönüyor?

Nitel

Sözler; az kişi, derinlemesine; temalar ve alıntılar.

Soru: Oyuncular sahaya dönüşte neler yaşıyor?

Hangi soruya hangisi?

Sorunun kelimesi yöntemi söyler

Araştırma sorusu	Yaklaşım	Nasıl toplanır?
Ameliyat olanların yüzde kaçı aynı düzeye dönüyor?	Nicel	Kayıt ya da anket: tarama
Kuvvet antrenmanı sprinti kısaltır mı?	Nicel	Kura ile kontrol gruplu deney
Uyku süresi sıçramayla ilişkili mi?	Nicel	İki ölçüm ve korelasyon
Oyuncular sahaya dönüşte neler yaşıyor?	Nitel	Birebir görüşme
Bir boks kulübünde günlük hayat nasıl işliyor?	Nitel	Kulübün içinde bulunup gözlemek
Gençlerin kaçı sporu bırakıyor ve neden?	Karma	Önce anket, sonra görüşme

“Yüzde kaç, ne kadar, etkiler mi, ilişkili mi?” → nicel. “Nasıl, neden, ne anlama geliyor?” → nitel. İkisi birden → karma yöntem (Bölüm 3).

Felsefi zemin

Gerçek nedir, onu nasıl biliriz?

Postpozitivist zemin

Gerçek dışarıda vardır ve ölçülebilir; araştırmacı mesafeli durur.

Amaç: açıklamak, genellemek. Ameliyattan sonra spora dönüş oranı kaç?

Yorumlayıcı zemin

Gerçek, yaşayanın anlamlandırmasıyla kurulur; araştırmacı veriyi toplayan araçtır.

Amaç: anlamak. Dönüş, bu oyuncu için ne demek?

Yoklama · 1 dakika

Dört soru da kadın futbolu hakkında. Hangisinin cevabı nitel bir araştırma gerektirir?

Doğru: C. “Nasıl yaşıyor” sorusunun cevabı bir sayı değil, oyuncuların anlattıklarıdır. A ve D tarama, B deney sorusudur.

Nitel desenler

Her desen farklı bir “nasıl” sorar

Olgubilim

Bir deneyimin anlamı.

Ameliyattan sonra spora dönmeyi yaşamak.

Temellendirilmiş kuram

Veriden süreç modeli.

Şampiyonlar baskıyla nasıl başa çıkıyor?

Etnografi

Bir grubun kültürü, içeriden.

Bir boks kulübünde bir sezon geçirmek.

Anlatı

Bir kişinin yaşam öyküsü.

Milli güreşçinin spordan sonraki hayatı.

Kavram · beşinci desen

Durum çalışması

case study

Sınırları belli tek bir durumun (bir kulüp, bir program, bir sezon) görüşme, gözlem ve belgeyle derinlemesine incelenmesi.

Örnek: Bir belediyenin okul sonrası spor programının ilk yılı: yönetici ve antrenör görüşmeleri, antrenman gözlemi, katılım kayıtları.

Nitel desenler · tek tek

Beş desen, beş ayrı “nasıl?”

Desen	Sorduğu soru	Günlük örnek	Sporda örnek
Olgubilim	Bu deneyimi yaşamak ne demek?	Deprem yaşamış insanların korkusu	Ameliyattan sonra spora dönmek
Temellendirilmiş kuram	Süreç nasıl işliyor? Veriden model	Yeni bir şehre alışmanın aşamaları	Şampiyonlar baskıyla nasıl başa çıkıyor?
Etnografi	Bu grubun kültürü nasıl?	Bir köyde bir yıl yaşayıp gelenekleri öğrenmek	Bir boks kulübünde bir sezon
Anlatı	Bu kişinin öyküsü ne?	Dedenin anlattığı hayat hikâyesi	Milli güreşçinin spordan sonraki hayatı
Durum çalışması	Sınırları belli bu durum nasıl işledi?	Bir okulda yeni kantin kuralının ilk yılı	Belediyenin okul sonrası spor programı

Kuram: olayların nasıl işlediğini açıklayan düzenli fikir. Kültür: bir grubun ortak alışkanlıkları, kuralları ve dili.

Gerçek bir araştırma

Spora dönüş kararını ne belirliyor?

Soru: Ön çapraz bağ ameliyatından en az bir yıl sonra dönüş kararını hangi psikososyal etkenler belirliyor?
Ne yapıldı: 12 sporcuyla (6 erkek, 6 kadın) yarı yapılandırılmış görüşme; olgubilim analizi.

6 tema

İlki: Tereddüt ve güven eksikliği, sporcuyu kendini sınırlamaya itti.

Testler “hazır” dese de dönüş kararını sporcunun yaşadıkları şekillendiriyor.

Yarı yapılandırılmış görüşme: hazır sorular + cevaba göre ek sorular. Psikososyal: ruhsal ve sosyal.

Burland JP, Toonstra J, Werner JL, ve ark. Decision to return to sport after ACL reconstruction, part I. J Athl Train. 2018;53(5):452–463.

BÖLÜM 2

Görüşme

İyi görüşmede araştırmacı değil, katılımcı konuşur

Görüşme sorusu

Kötü soru kapıyı kapatır

Kapalı → açık

“Dönüşte korktun mu?”

Yerine: “Sahaya ilk döndüğün günü anlatır mısın?”

Yönlendiren → nötr

“Fizyoterapistin çok destekledi, değil mi?”

Yerine: “Bu süreçte kimler yanındaydı?”

Soyut → somut

“Psikolojik hazır oluşun nasıldı?”

Yerine: “Ribaunda girmediğin o anı anlatır mısın?”

Kavram

Yarı yapılandırılmış görüşme

semi-structured interview · sonda: probe

Birkaç hazır ana soru ve cevaba göre eklenen sonda sorularıyla yapılan, sırası esnek görüşme.

Örnek: Ana soru: “Sahaya ilk döndüğün günü anlatır mısın?” Sonda: “O an ne düşündün?”

Derinleştirmek

Beş sonda türü

Ayrıntı“Biraz daha anlatır mısın?”

Örnek“O haftadan bir örnek verebilir misin?”

Açıklama“‘Takımdan kopmak’ derken neyi kastediyorsun?”

Yansıtma“Yani o maçta kendini yalnız hissettin.”

SessizlikBirkaç saniye beklemek; katılımcı çoğu zaman devam eder.

Tek kişi mi, grup mu?

Bireysel görüşme ve odak grup

Bireysel görüşme

Tek kişiyle, gizli ve derin.

Ne zaman? Kilo düşürme, doping, aile sorunları gibi hassas konular.

Odak grup · focus group

6–10 kişi birbirinin fikrine tepki verir.

Ne zaman? 8 lise öğrencisi kızla “beden eğitimi dersine katılmayı ne zorlaştırıyor?”

Görüşmenin dışında

Gözlem ve saha notu

Katılımcı gözlem

Araştırmacı grubun içinde yer alır.

Örnek: Bir sezon amatör kadın futbol takımında yardımcı antrenör olmak.

Katılımcı olmayan gözlem

Araştırmacı karışmadan, kenardan izler.

Örnek: Antrenörün antrenmanda verdiği geri bildirimleri türüne göre not etmek.

Saha notu iki sütun: ne oldu (“koç 3 kez bağırdı”) ve ne düşündüm (“koç gergindi”).

Nitel veri toplama · tek tek

Yedi yol: soru, gözlem ya da var olan kayıt

Yol	Nasıl?	Ne zaman?	Sporda örnek
Yapılandırılmış görüşme	Herkese aynı sorular, aynı sırayla	Cevaplar karşılaştırılacaksa	40 antrenöre aynı 10 soru
Yarı yapılandırılmış	Hazır ana sorular + sonda	Çoğu nitel çalışmada	Ameliyattan dönen oyuncuyla 45 dakika
Yapılandırılmamış	Tek açılış sorusu	Yaşam öyküsünde	“Güreşle geçen hayatını anlatır mısın?”
Odak grup	6–10 kişi birlikte konuşur	Fikirler birbirini tetiklesin	8 lise öğrencisi kız, beden eğitimi dersi
Katılımcı gözlem	Grubun içinde yer alarak	Kültürü içeriden görmek için	Bir sezon yardımcı antrenör olmak
Katılımcı olmayan gözlem	Karışmadan, kenardan	Davranışı yerinde görmek için	Antrenörün geri bildirimlerini saymak
Belge	Zaten var olan kayıtlar	Geçmişi görmek için	Kulüp kayıtları, maç videoları

Kimle, kaç kişiyle?

Kişileri bilerek seç; yeni bir şey çıkmayınca dur

Amaçlı örnekleme

Soruya en çok bilgi verecek kişiler seçilir.

Örnek: Son iki yılda ameliyat olup spora dönmüş basketbolcular.

Veri doygunluğu · saturation

Yeni görüşmeler artık yeni kod getirmiyor.

Örnek: 9., 10. ve 11. görüşmede hiç yeni fikir çıkmadı.

Kod: bir cevabın parçasına verilen kısa etiket; örneğin “kaçınma” (Bölüm 3).

Yoklama · 1 dakika

Amaç, genç sporcuların spor bırakma kararını anlamak. Görüşmeye en uygun ilk soru hangisi?

Doğru: D. Açık uçlu, nötr ve somut bir döneme odaklı. A yönlendiriyor ve kapalı; B suçluyor; C bir sayı istiyor.

BÖLÜM 3

Sözlerden Temaya

Tekrar eden fikirleri bulmak, ad vermek ve gruplamak

İki kavram

Kod ve tema

Kod · code

Bir alıntıya verilen kısa etiket.

Örnek: “Temas olacak pozisyonlardan kaçıyorum” → kaçınma

Tema · theme

Benzer kodların ortak fikri. Bulgu temalardır.

Örnek: kaçınma + diz güvensizliği → bedene güvensizlik

Döküm: ses kaydının kelimesi kelimesine yazıya geçirilmiş hâli; kodlama bunun üzerinde yapılır. Alıntı: dökümden alınan bir cümle ya da parça.

Kodlama

Altı alıntı, iki tema

Tematik analiz · Braun ve Clarke, 2006

Altı adım

1 · Veriyle tanışmakDökümleri tekrar tekrar okumak, not almak.

2 · İlk kodlarAnlamlı her parçaya kısa bir etiket.

3 · Tema aramakBenzer kodları ortak bir fikirde toplamak.

4 · Gözden geçirmekHer tema verinin tamamına uyuyor mu?

5 · Tanımlamak, adlandırmakHer temanın sınırı ve kısa adı.

6 · Raporu yazmakTemalar, canlı alıntılarla.

Altı adım · tek tek · çapraz bağ görüşmeleri

Her adımda ne yapılır?

Adım	Ne yaparsın?	Örnek
1 · Veriyle tanışmak	Dökümleri defalarca okur, kenara not alırsın	12 dökümde “korku” sözü sık geçiyor
2 · İlk kodlar	Anlamlı her parçaya kısa etiket verirsin	“Temas olacak pozisyonlardan kaçıyorum” → kaçınma
3 · Tema aramak	Benzer kodları bir fikirde toplarsın	kaçınma + diz güvensizliği → bedene güvensizlik
4 · Gözden geçirmek	Tema kodlara ve bütün veriye uyuyor mu?	“Kadroda yerimi kaybettim” buraya uymuyor: ayrı tema
5 · Tanımlamak, adlandırmak	Temanın sınırını ve kısa adını yazarsın	Takımdaki yeri yitirmek: koçun ve arkadaşların tutumu
6 · Raporu yazmak	Temaları gerçek alıntılarla anlatırsın	Her tema için 2–3 canlı alıntı

Tahmin · 1 dakika

Araştırmacı “bedene güvensizlik” temasının kodlarını tek tek okuyor ve “kadroda yerimi kaybettim” kodunun buraya uymadığını görüyor. Hangi adımda?

Doğru: C. Tema kurulmuş; şimdi içindeki kodların birbirine uyup uymadığına bakılıyor. Uymayan kod ya başka temaya gider ya yeni tema açar.

Kodlar nereden gelir?

Tümevarımsal ve tümdengelimsel kodlama

Tümevarımsal

Kodlar dökümden çıkar; önceden liste yoktur.

Örnek: Spora dönüşte “diz güvensizliği”, “kaçınma” kodları sporcunun sözlerinden doğar.

Tümdengelimsel

Kod listesi bir kuramdan gelir; veri bu başlıklara yerleştirilir.

Örnek: Öz belirleme kuramının özerklik, yeterlik, ilişkili olma başlıklarıyla kodlamak.

Öz belirleme kuramı: motivasyon üç ihtiyaca bağlıdır: özerklik (kendim seçiyorum), yeterlik (başarabiliyorum), ilişkili olma (bir gruba aitim).

Yoklama · 1 dakika

Araştırmacı genç yüzücülerin görüşme dökümlerini, öz belirleme kuramının özerklik, yeterlik ve ilişkili olma başlıklarıyla kodlamaya başlıyor. Bu hangi yaklaşım?

Doğru: A. Kod listesi veriden önce, bir kuramdan geldi. B yanlış: tümevarımsal kodlamada başlıklar önceden belli değildir.

Nitel araştırmaya nasıl güveniriz?

Dört güvence

Kayıt ve döküm

İzinle ses kaydı.

Kelimesi kelimesine yazıya geçirilir.

İki kodlayıcı

İki kişi ayrı kodlar.

Farklar tartışılıp karara bağlanır.

Katılımcı teyidi

Temalar katılımcıya gösterilir.

“Anlattığın bu mu?”

Düşünümsellik

Araştırmacı kendi etkisini yazar.

“10 yıl voleybol oynadım; bu yorumumu etkileyebilir.”

Güvenilirlik ölçütleri · Lincoln ve Guba, 1985

Nicel kavramların nitel karşılıkları

İnandırıcılıkiç geçerliğin karşılığıKatılımcı teyidi, uzun süre sahada kalmak, üçgenleme.

Aktarılabilirlikdış geçerliğin karşılığıKatılımcıların ve ortamın ayrıntılı betimlemesi; okur karar verir.

Tutarlılıkgüvenirliğin karşılığıHer analiz kararının tarihli kaydı: denetim izi.

Teyit edilebilirliknesnelliğin karşılığıHer tema gerçek alıntıyla desteklenir; araştırmacı kendi etkisini yazar.

Üçgenleme: aynı soruya görüşme, gözlem ve belgeyle bakmak. Denetim izi: başkasının analizi adım adım izleyebileceği karar kaydı.

Dört ölçüt · tek tek

Her ölçüt bir soru sorar, bir yolla sağlanır

Ölçüt	Sorduğu soru	Nasıl sağlanır?	Sporda örnek
İnandırıcılık≈ iç geçerlik	Bulgular katılımcıyı doğru anlatıyor mu?	Katılımcı teyidi, üçgenleme	Temaları oyunculara gösterip “anlattığın bu mu?”
Aktarılabilirlik≈ dış geçerlik	Başka bir takıma uyar mı?	Katılımcı ve ortamın ayrıntılı betimlemesi	Yaş, düzey, ameliyat tarihi, kulüp türü yazılır
Tutarlılık≈ güvenirlik	Kararlar izlenebilir mi?	Denetim izi: tarihli karar kaydı	“Kaçınma ile korku kodları birleştirildi; neden: …”
Teyit edilebilirlik≈ nesnellik	Bulgu veriden mi, araştırmacıdan mı?	Alıntıyla destek, düşünümsellik	Her tema için 2–3 gerçek alıntı

Günlük benzetme: bir gezi yazısı. Yerliler “evet, burası böyle” diyor mu (inandırıcılık)? Okur kendi gezisine uyarlayabiliyor mu (aktarılabilirlik)? Rota kaydı var mı (tutarlılık)? Fotoğraflar var mı (teyit)?

Kavram

Düşünümsellik

reflexivity

Araştırmacının geçmişinin, varsayımlarının ve konumunun veriyi toplamayı ve yorumlamayı nasıl etkilediğini sürekli sorgulayıp yazması.

Örnek: Kendisi de çapraz bağ ameliyatı geçirmiş araştırmacı “korkuyu” her görüşmede arayabilir. Bunu yöntem bölümüne yazar ve ikinci bir kodlayıcıyla çalışır.

Karma yöntem

Sayıyı ve sözü birleştirmenin üç yolu

Yakınsayan paralel

İkisi aynı anda; sonra karşılaştırılır.

300 üyeye anket, 12 üyeyle görüşme, aynı ay.

Açıklayıcı sıralı

Önce sayı, sonra nedeni.

Sıçraması en çok düşen üç oyuncuyla görüşmek.

Keşfedici sıralı

Önce görüşme, sonra ölçek.

Odak gruptan madde yazıp 400 oyuncuda sınamak.

Yoklama · 1 dakika

Önce 400 genç futbolcuya tükenmişlik ölçeği uygulandı; sonra en yüksek puanı alan 10 oyuncuyla görüşüldü. Bu hangi desen?

Doğru: B. Nicel sonuç önce geldi; görüşmeler o sonucun uç durumlarını açıklamak için yapıldı.

SON BÖLÜM

Kendinizi Sınayın

Sekiz soru. Her biri bir durum anlatıyor; bugünkü kavramla çözün.

Soru 1 / 8

Kronik ağrıyla yaşayan 10 ultramaraton koşucusunun “acıyla koşmak” deneyiminin onlar için ne anlama geldiği inceleniyor. Hangi desen?

Doğru: A. Ortak bir deneyimin, onu yaşayanlar için anlamı soruluyor. Süreç modeli ya da tek bir kişinin öyküsü aranmıyor.

Soru 2 / 8

Araştırmacı dökümdeki “Temas olacak pozisyonlardan kaçıyorum” cümlesinin yanına “kaçınma” yazdı. Bu yazdığı nedir?

Doğru: C. Tek bir alıntıya verilen etiket koddur. Tema, “kaçınma” gibi birkaç kodun buluştuğu ortak fikirdir: bedene güvensizlik.

Soru 3 / 8

Araştırmacı 9., 10. ve 11. görüşmelerde hiç yeni kod çıkmadığını görüyor. Planına göre en uygun adım hangisi?

Doğru: B. Yeni görüşmeler artık yeni bir şey getirmiyor: doygunluk. Nitelde amaç genellemek değil, derin anlamaktır.

Soru 4 / 8

Genç halterciler arasında hızlı kilo düşürme yöntemleri araştırılacak. Sporcular konuşmaktan çekiniyor. Hangi veri toplama yolu en uygun?

Doğru: D. Hassas konular grupta ve antrenörün yanında konuşulmaz. Gizlilik güvencesi verilen birebir görüşme açık cevabı kolaylaştırır.

Soru 5 / 8

Bir antrenör, kendi takımının oyuncularıyla “antrenörle ilişki” konusunda görüşme yapmak istiyor. Asıl sorun hangisi?

Doğru: A. Araştırmacı ile katılımcı arasında güç ilişkisi var. Bağımsız bir görüşmeci kullanılır; araştırmacı konumunu raporda yazar.

Soru 6 / 8

Araştırmacı çıkardığı temaları görüştüğü sporculara gösterip “Anlattığınız bu mu?” diye soruyor. Bu adım en çok neyi güçlendirir?

Doğru: C. Katılımcı teyidi inandırıcılığı güçlendirir: temalar araştırmacının değil, katılımcının deneyimini anlatıyor mu?

Soru 7 / 8

Olimpiyat şampiyonlarıyla yapılan bir nitel çalışmada 12 kişiyle görüşüldü. Bir eleştirmen “Bu kadar az kişiyle sonuç olmaz” diyor. En iyi cevap?

Doğru: B. Nitelde az kişiyle derinlemesine çalışılır. Şampiyonlar, dayanıklılığı en iyi anlatabilecekleri için amaçlı seçildi.

Soru 8 / 8

Araştırmacı her kodlama kararını tarihiyle ve gerekçesiyle bir günlüğe yazıyor; başka biri bu kayıttan analizi adım adım izleyebiliyor. Bu en çok hangi ölçütü güçlendirir?

Doğru: D. Bu bir denetim izidir: kararlar kayıtlı ve izlenebilir. A yanlış: aktarılabilirliği katılımcıların ve ortamın ayrıntılı betimlemesi güçlendirir.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1“Ne kadar?” nicel; “nasıl, neden?” nitel araştırma ister.
2Görüşme sorusu açık uçlu, nötr ve somut; sonda ile derinleşir.
3Alıntı → kod → tema; temalar katılımcının sözünden çıkar.
4Karma yöntem: sayı ve sözü belli bir sırayla birleştirmek.
5Güven: inandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık, teyit; araştırmacı kendini yazar.

Derslikten çıkmadan

Ameliyattan dönen basketbolcuya soracağınız ilk görüşme sorusunu ve bir sondayı yazın.

Gelecek hafta · Hafta 11: Bir Sonucu Doğru Okumak

Ayrıntılı okuma: Hafta 10 ders notu (lisans destesi) · durum çalışması, gözlem ve saha notu, Braun–Clarke'ın altı adımı, Lincoln–Guba ölçütleri.