Bilimsel Araştırma Yöntemleri

Hafta 12

Dürüstlük ve Katılımcıya Saygı

Gönüllülük, gizlilik, risk, kaynak gösterme ve yapay zekâ

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Ölçüm sabahı

“Çocuklar, hepiniz bugün bu teste gireceksiniz.”

Bir 17 yaş altı (U17) takımının antrenörü, bir öğrencinin tez çalışması için bütün takımı salona çağırıyor.
Bu cümlede ne yanlış?

Vaka öğretim amaçlıdır.

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Gönüllülük, bilgilendirme, risk ve gizlilik ilkelerini bir spor araştırmasına uygulamak.
218 yaş altında onam almak ve doğru etik kurulu seçmek.
3Nürnberg, Helsinki ve Belmont ilkelerini sahaya uygulamak.
4Yayın etiği ihlallerini ve yazarlık ölçütlerini ayırt etmek.
5Yapay zekânın uygun ve uygun olmayan kullanımını söylemek.

BÖLÜM 1

Katılımcıya Saygı

Ölçtüğümüz kişiye karşı dört görev

Önce temel · kavram

Araştırma etiği

research ethics · etik: doğru ile yanlışı ayıran ilkeler

İnsanla ve veriyle çalışırken neyin doğru, neyin yanlış olduğunu belirleyen kurallar. Yasa olmasa da uyulur.

Örnek: Futbolda kural kitabı hakemi bağlar; rakip yerde yatarken topu dışarı atmak ise fair play'dir. Etik, araştırmanın fair play'idir.

Dört görev

Gönüllülük, bilgilendirme, risk, gizlilik

Gönüllülük

İstemeyen katılmaz, istediği an çıkar.

Takımdaki yerini etkilemez.

Bilgilendirme

Amaç, işlem, süre ve risk anlatılır.

Sonra yazılı onam alınır.

Risk

Risk en aza indirilir, yarardan küçük tutulur.

Maksimal testte sağlık taraması.

Gizlilik

Veriden kişiye ulaşılamaz.

İsim yerine K01, K02 kodu.

Onam: katılmayı kabul ettiğini bildirmek; yazılı onam imzalı formdur (sonraki slayt). Maksimal test: sporcunun son gücüne kadar zorlandığı test.

Kavram

Bilgilendirilmiş onam

informed consent · aydınlatılmış onam

Katılımcının araştırmayı anladıktan sonra, baskı olmadan yazılı olarak kabul etmesi.

Örnek: Yüzücülere iki ölçüm günü, 45'er dakika, olası kas ağrısı ve çekilme hakkı anlatılır; sonra form imzalanır.

Onam formu

Formun sekiz öğesi

1 · Amaç“Isınma türünün sıçramaya etkisini inceliyoruz.”

2 · İşlem ve süre2 ölçüm günü, her biri 45 dakika.

3 · RiskKas ağrısı, yorgunluk; alınan önlem.

4 · YararKişisel sonuç raporu; yarar yoksa açıkça yazılır.

5 · Çekilme hakkıİstediği an, gerekçesiz, kayıpsız.

6 · GizlilikKodlama, saklama yeri ve süresi.

7 · ÜcretVarsa miktarı; yoksa “yoktur”.

8 · İletişimAraştırmacı, danışman, kurul bilgisi.

18 yaş altı

İki imza, iki dil

Veli onamı

Tam bilgi: risk, gizlilik, iletişim.

Neden? Çocuk yasal olarak onam veremez.

Çocuğun rızası

Kısa cümle, yaşına uygun dil.

“Sana 3 kez zıplama testi yaptıracağız. İstemezsen hiç sorun değil.”

Veli “evet” dese de çocuğun “hayır”ı kazanır.

Gönüllülük ve güç ilişkisi

Hocasına, koçuna “hayır” diyebilir mi?

Koç kendi takımını

Oyuncu “katılmazsam oynamam” diye düşünür.

Onamı başka bir araştırmacı alır; liste koça verilmez.

Öğretmen kendi sınıfını

Öğrenci notundan korkar.

Anket isimsiz, kapalı kutuya; ders notundan ayrı.

Hoca kendi öğrencisini

“Katılana +5 puan” katılmayanı cezalandırır.

Eşdeğer bir alternatif ödev sunulur.

Önce temel · kırılgan gruplar

Kim daha kolay zarar görür, nasıl korunur?

Grup	Neden kırılgan?	Ek koruma	Sporda örnek
Çocuk18 yaş altı	Yasal onam veremez; büyüklerine hayır demesi zor	Veli onamı + çocuğun rızası	U12 cimnastikçide esneklik ölçümü
Antrenörün sporcusu	“Katılmazsam oynamam” korkusu	Onamı başkası alır; liste koça verilmez	Koç kendi U17 takımını ölçüyor
Hocanın öğrencisi	Not korkusu	İsimsiz anket; eşdeğer alternatif ödev	Ders saatinde dağıtılan anket
Sakat sporcu	Sahaya dönme baskısı; tedaviyle karışabilir	Hekim onayı; tedavi katılıma bağlanmaz	Diz ameliyatı sonrası sıçrama testi
Engelli sporcu	Bilgiye erişim ve iletişim farkı	Uygun biçimde form: büyük punto, sesli, işaret dili	Görme engelli goalbol oyuncusu
Yaşlı, hasta, gebe	Sağlık riski daha yüksek	Sağlık taraması, hekim gözetimi	65 yaş üstü kuvvet programı

Kırılgan grup: kendi çıkarını koruması zor ya da zarar görme olasılığı yüksek grup. Etik kurul bu grupları ayrıca sorar.

Önce temel · kavram

Etik kurul

ethics committee · Türkiye'de “etik kurulu”

İnsanla yapılacak araştırmayı başlamadan önce inceleyen bağımsız uzman grubu. Riskleri, onam formunu ve gizliliği denetler; izin verir ya da düzeltme ister.

Örnek: Bina yapmadan önce belediyeden ruhsat alınır. Sporcuları ölçmeden önce de etik kuruldan izin alınır.

Etik kurul

Önce izin, sonra ölçüm

1 · Yaz

Öneri ve onam formu.

Riskler ve önlemler açıkça.

2 · Gönder

Danışman imzalar.

Dosya bağımsız kurula gider.

3 · Değerlendirme

Kurul inceler.

Düzeltme isteyebilir.

4 · İzin no

Ölçüm ancak şimdi başlar.

Kurul geriye dönük izin vermez.

Türkiye'de etik kurul türleri

Hangi kurul? Müdahalenin türüne bağlı

Klinik araştırmalar

İlaç, tıbbi cihaz, sağlık ürünü insanda denenir.

Yeni bir ağrı kesicinin sporcu sakatlığında denenmesi.

Girişimsel olmayan

İlaç ya da cihaz denemesi olmayan sağlık araştırması.

Futbolcularda sıçrama, sprint, egzersiz testi.

Sosyal ve beşeri

Sağlık müdahalesi yok: anket, ölçek, görüşme.

Beden eğitimi öğretmenleriyle görüşme.

Hangisinin yetkili olduğunu üniversite yönergesi belirler; karar danışmanla verilir.

Hangi durumda hangisi? · etik kurul

Hangi araştırmaya izin gerekir, hangi kurul?

Durum	Kurul izni	Hangi kurul?
Tez için futbolcularda sıçrama, sprint	Gerekir	Girişimsel olmayan araştırmalar
Basketbolcularda kan laktatı ölçümü	Gerekir	Çoğunlukla girişimsel olmayan; yönergeye bakılır
Beden eğitimi öğretmenlerine anket	Gerekir	Sosyal ve beşeri bilimler
Halterciye yeni bir takviye	Gerekir	Yönergeye göre: girişimsel olmayan ya da klinik
Sakat sporcuda yeni bir ilaç ya da cihaz	Gerekir	Klinik araştırmalar
Kulübün eski GPS kayıtları tezde	Kurula sorulur	Çoğu zaman girişimsel olmayan; kulüp izni de gerekir
Herkese açık, isimsiz maç istatistiği	Kurula sorulur	Çoğu üniversitede gerekmez; karar kurulun

Laktat: yoğun egzersizde kanda artan madde; parmak ucundan bir damla kanla ölçülür.

Tahmin · 1 dakika

Bir öğrenci kendi kulübündeki 20 yüzücünün 50 m süresini tezi için ölçecek. Antrenör de izin verdi. Başka ne gerekir?

Doğru: B. Tez için insandan veri toplanıyor: önce kurul izni, sonra onam. Yüzücüler 18 yaş altıysa veli onamı ve çocuğun rızası birlikte.

Yoklama · 1 dakika

Bir öğrenci projesinde dört durum yaşandı. Hangisi etik değildir?

Doğru: B. Katılmamanın bir bedeli varsa gönüllülük yoktur. Kodlama, çekilme hakkını kullanmak ve izinle başlamak kuralların gereğidir.

BÖLÜM 2

Kurallar Nereden Geldi?

Bugünkü onam formu, insanların zarar gördüğü araştırmalardan sonra yazıldı

Zaman çizelgesi

Her belge bir ihlale cevap olarak yazıldı

Ortak ilke: İnsan, bilginin aracı değildir.

Kavram

Helsinki Bildirgesi

Declaration of Helsinki · Dünya Tabipler Birliği, 1964

İnsanla yapılan araştırmanın ilkeleri: katılımcının sağlığı ve hakları, bilginin ve toplumun çıkarından önce gelir. Bağımsız kurul incelemesi zorunludur.

Örnek: Yeni bir maksimal test daha çok veri verse bile, sporcuyu gereksiz riske sokuyorsa kurul onu reddeder.

Belmont Raporu · 1979

Üç ilke ve sahadaki karşılıkları

Kişilere saygırespect for personsOnam, çekilme hakkı; çocuğa veli onamı + kendi rızası.

YararlılıkbeneficenceZararı en aza indir: maksimal testten önce sağlık taraması.

AdaletjusticeRiskli testi hep alt lig oyuncusuna, yararlı programı yalnız A takımına verme.

Bölüm 1'deki dört görev bu üç ilkenin sahadaki uygulamasıdır.

Belmont ilkeleri · branşa göre

Aynı üç ilke, üç farklı saha

İlke	Basit anlamı	Çocuk cimnastikçi	Güreşçi, sıklet sporu	Futbol takımı
Kişilere saygı	Kararı kişi verir	Veli onamı + çocuğun “evet”i	Kilo verisi istemezse vermez	Katılmayan kadrodan düşmez
Yararlılık	Zararı en aza, yararı en çoğa	Ağrı sınırında germe yaptırılmaz	Araştırma için kilo düşürtülmez	Maksimal testten önce sağlık taraması
Adalet	Yük ve yarar adil dağılır	Kontrol grubuna program sonradan verilir	Riskli ölçüm hep aynı sıklete verilmez	Yararlı program yalnız A takımına değil

Sıklet: güreş, judo, boks gibi sporlarda sporcuların kiloya göre ayrıldığı sınıf.

Bir ihlal vakası · Tuskegee, 1932–1972

Üç ihlal, üç ilke

600 Siyahi erkek, 40 yıl izlendi; frengisi olanlara penisilin yaygınlaştıktan sonra bile tedavi verilmedi.

Kişilere saygı

Hastalık ve amaç anlatılmadı.

Onam yoktu.

Yararlılık

Tedavi bilerek esirgendi.

Zarar en aza indirilmedi.

Adalet

Yükü yoksul bir topluluk taşıdı.

Ayrımcılığa uğrayan bir grup seçildi.

Frengi: bakteriyle bulaşan, tedavi edilmezse kalbe ve sinir sistemine zarar veren hastalık. Penisilin: onu iyileştiren antibiyotik.

Yoklama · 1 dakika

Kas biyopsisi gerektiren bir çalışmada kurul, biyopsi sayısını ikiden bire indirmeyi şart koştu. Bu karar hangi Belmont ilkesine dayanır?

Doğru: B. Zarar verme, riski en aza indir: yararlılık. A çekici ama yanlış: onam metni değişmedi; değişen, katılımcının taşıdığı risk.

Risk–yarar

Risk sıfır olmaz; bilinir ve azaltılır

Düşük

Anket, görüşme, sıçrama.

Gizlilik, ısınma, yakın gözetim.

Orta

Maksimal koşu testi, 1 tekrar maksimum, takviye.

Sağlık taraması, ilk yardım, doz sınırı.

Yüksek

Kan alma, biyopsi, kilo düşürme.

Sağlık personeli; zararlı uygulamayı araştırmacı yaptırmaz.

Etik risk · branşa göre

Her branşın kendi tehlikesi var

Branş, grup	Başlıca etik risk	Önlem
Çocuk cimnastikçi	Hayır diyememe; esneklik ve kilo baskısı	Çocuğun rızası; tartı sonucunu çocuğa yüksek sesle söylememek
Güreş, judo, bokssıklet sporları	Hızlı kilo düşürme: susuz kalma, sıcak çarpması	Araştırma için kilo düşürtülmez; yalnız gözlem + sağlık izlemi
Sakat sporcu	Erken yüklenme; tedaviyle karışma	Hekim onayı; test ağrı sınırında durur
Maraton, triatlon	Sıcakta uzun test	Isı sınırı, sıvı, durdurma ölçütü önceden yazılır
Elit sporcutakviye çalışması	Ürüne yasaklı madde bulaşmış olabilir	Bağımsız laboratuvarda denetlenmiş ürün
Küçük branş, milli takım	Az kişi: kimliğin anlaşılması	Yaş ve mevki birleştirilir; tek kişilik satır yok

Gizlilik

Kodlamak ile anonimleştirmek aynı şey değil

Takma ad · kodlama

İsim yerine K01; isim–kod listesi ayrı ve kilitli.

Ne zaman? İkinci ölçüm günü kişiye geri dönmek gerekiyorsa.

Anonim

İsim hiç alınmaz; kimseye geri dönülemez.

Tuzak: “Kadın, 34 yaş, milli kaleci” bilgisi küçük branşta kişiyi tanıtır.

Kişisel Verilerin Korunması Kanunu · 6698 sayılı, 2016

Sporcu verisinin çoğu “özel nitelikli”

Özel nitelikli verisağlık, biyometrikSakatlık kaydı, kan değeri, kalp atım hızı.

Açık rızaBelirli konuda, bilgilendirilerek, özgür iradeyle verilir.

Güvenli saklamaŞifreli bilgisayar; mesajlaşma grubuyla gönderilmez.

Saklama süresiOnam formunda yazılır; süre dolunca silinir.

Biyometrik veri: parmak izi, yüz görüntüsü gibi bedenden alınan, kişiyi tanıtan veri. Açık rıza: kanunun onam için kullandığı ad.

Önce temel · verinin dört hâli

İsimden ortalamaya: veri ne kadar gizli?

Hâli	Nedir?	Kanun açısından	Sporda örnek
Kimlikli	İsim, numara, yüz görünüyor	Kişisel veri; en sıkı koruma	“Ali Yılmaz, 54 cm sıçrama”
Kodlanmıştakma ad	İsim yerine kod; isim–kod listesi ayrı yerde	Hâlâ kişisel veri	“K07, 54 cm”; liste kilitli dolapta
Anonim	İsim hiç alınmamış; kişiye kimse ulaşamaz	Kanunun belirli hükümleri dışında	İsimsiz kâğıt anket, kapalı kutu
Toplu	Yalnız grup sonucu: ortalama, yüzde	Grup küçük değilse kişiyi tanıtmaz	“22 oyuncunun ortalaması 48 cm”

Dikkat: kod ya da isimsizlik tek başına yetmez. “Kadın, 34 yaş, milli kaleci” bilgisi küçük bir branşta kişiyi tanıtır.

Yoklama · 1 dakika

15 yaş altı tenisçilerle 6 haftalık bir omuz kuvvet çalışması planlanıyor. Hangisi geçerli bir onam sürecidir?

Doğru: D. 18 yaş altında ikisi birlikte gerekir. Kulüp başkanı ya da antrenörün izni bunların yerine geçmez.

BÖLÜM 3

Kaynağa ve Veriye Dürüstlük

Katılımcıya saygı, veri toplanınca bitmez

Önce temel · kavram

Kaynak göstermek

citation · atıf

Bir bilgiyi kimden aldığını metinde yazmak: yazarın soyadı ve yayın yılı, parantez içinde. Tam bilgisi metnin sonundaki kaynakçada.

Örnek: “(Behm ve ark., 2016)” = Behm ve arkadaşlarının 2016'da yayımladığı çalışma. “ve ark.” = ve arkadaşları; üç ya da daha çok yazar varsa.

Kavram

İntihal

plagiarism

Başkasının cümlesini, fikrini ya da verisini kaynak göstermeden kullanmak. Kelimeleri değiştirmek intihali kaldırmaz.

Doğrusu: “Uzun statik germe, hemen ardından gelen performansı düşürebilir (Behm ve ark., 2016).”

En ağır üç ihlal

Uydurma, çarpıtma, intihal

Uydurma

Hiç ölçülmemiş veriyi yazmak.

Gelmeyen 3 yüzücünün süresini “tahminle” doldurmak.

Çarpıtma

Veriyi sonuca uydurmak.

Kötü sonuç veren 2 halterciyi gerekçesiz çıkarmak.

İntihal

Metni, fikri, veriyi kaynaksız kullanmak.

Bir tezin bölümünü çevirip kendi metni gibi sunmak.

Gerçek bir araştırma · Fanelli, 2009

Açık uydurma nadir, gri bölge yaygın

%1,97

araştırmacı en az bir kez veri uydurduğunu ya da çarpıttığını kabul etti.

Yaklaşık 50 kişide 1.

%33,7'ye kadar

öteki şüpheli uygulamaları kabul etti.

Uymayan sporcuyu çıkarmak, anlamsız testi yazmamak.

Anket çalışmalarının sistematik derlemesi ve meta-analizi; kendi beyanına dayandığı için gerçek oran daha yüksek olabilir.

Yükseköğretim Kurulu yönergesi · öteki ihlaller

Üçüyle bitmiyor: dört ihlal daha

Kendinden intihal

Kendi yayımlanmış metnini belirtmeden yeniden yayımlamak.

Aynı makaleyi iki dergiye göndermek.

Dilimleme

Tek çalışmayı gereksiz parçalara bölmek.

Aynı 30 futbolcudan üç ayrı makale.

Haksız yazarlık

Katkısızı eklemek, katkısı olanı çıkarmak.

Ölçen öğrenci yok, bölüm başkanı var.

Çıkar gizlemek

Sonuçtan çıkarı olan ilişkiyi beyan etmemek.

Takviye firmasının danışmanı.

Araştırma suistimali · yedi tür tek tabloda

Her ihlal ne demek, sahada neye benzer?

İhlal	Nedir?	Sporda örnek
Uydurma	Ölçülmemiş veriyi varmış gibi yazmak	Gelmeyen yüzücüye “tahmini” süre
Çarpıtma	Ölçülmüş veriyi sonuca göre değiştirmek, silmek	Kötüleşen 2 halterciyi gerekçesiz çıkarmak
İntihal	Başkasının metni, fikri, verisi kaynaksız	Yabancı tezin bölümünü çevirip kendininmiş gibi sunmak
Kendinden intihal	Kendi yayımlanmış metnini belirtmeden yeniden yayımlamak	Aynı sprint makalesini iki dergiye göndermek
Dilim salamıdilimleme	Tek çalışmayı gereksiz parçalara bölmek	Aynı 30 futbolcudan üç ayrı makale
Hediye yazarlıkhaksız yazarlık	Katkısı olmayanı yazar yapmak, olanı çıkarmak	Ölçen öğrenci yok, bölüm başkanı var
Çıkar gizlemek	Sonuçtan kazancı olan ilişkiyi beyan etmemek	Takviye firmasının danışmanı ürünü övüyor

İlk üçü en ağır ihlallerdir; İngilizce baş harfleriyle FFP. Kanıtlanırsa makale geri çekilir.

Tahmin · 1 dakika

Bir araştırmacı aynı 40 basketbolcunun aynı günlerde ölçülen ribaunt, sıçrama ve sprint sonuçlarını üç ayrı makalede yayımladı. Bu hangisi?

Doğru: C. Aynı kişilerden aynı günlerde toplanan veri tek makalede raporlanır. Bölmek yayın sayısını şişirir ve okuyucuya üç bağımsız kanıt varmış gibi görünür.

Yazarlık ölçütleri · Uluslararası Tıp Dergisi Editörleri Komitesi

Yazar olmak için dört ölçütün dördü birden

1. Önemli katkıtasarım, veri ya da analizÖlçümleri planlamak, yapmak ya da çözümlemek.

2. YazımMetni yazmak ya da önemli biçimde gözden geçirmek.

3. OnayYayımlanacak son hâli okuyup onaylamak.

4. SorumlulukÇalışmanın her yönünden hesap vermeyi kabul etmek.

Laboratuvarı açmak ya da sporcuları getirmek yazarlık değil, teşekkürdür.

Teşekkür: makalenin sonunda, yazar olmayan ama yardım edenlerin adının anıldığı kısa bölüm.

Yapay zekâ

Araç olarak kullanmak, yazar yapmamak

Uygun

Anahtar kelime önerisi; kendi metninin dil kontrolü.

Okuduğun makaleyi anlamak için soru sormak; kullandıysan beyan etmek.

Uygun değil

Ödevi baştan yazdırıp kendi adınla vermek.

Okumadığın kaynağı eklemek; isimli katılımcı verisini bota yüklemek.

Sohbet botu: yazılan soruya metinle cevap veren yapay zekâ programı, ör. ChatGPT. Künye: kaynağın yazar, yıl, başlık, dergi, cilt ve sayfa bilgisi.

Gerçek bir araştırma

Sohbet botunun verdiği kaynak gerçek mi?

Soru: ChatGPT'nin yazdığı literatür özetlerindeki kaynaklar gerçekten var mı?
Ne yapıldı: 42 konuda 84 kısa derleme yazdırıldı; 636 kaynağın her biri veri tabanlarında arandı.

%55

GPT-3.5'in kaynaklarının yarısından fazlası hiç yoktu. GPT-4'te bu oran %18.

Okumadığınız kaynağı göstermezsiniz.

Walters WH, Wilder EI. Fabrication and errors in the bibliographic citations generated by ChatGPT. Sci Rep. 2023;13(1):14045.

Yoklama · 1 dakika

14 oyuncudan biri ikinci ölçüm günü hastalandı ve gelemedi. Araştırmacı ne yapmalı?

Doğru: C. Eksik veriyi doldurmak uydurmadır. Oyuncu çıkarılabilir, ama açıkça ve gerekçesiyle yazılır.

SON BÖLÜM

Kendinizi Sınayın

Sekiz soru. Her biri bir durum anlatıyor; bugünkü kavramla çözün.

Soru 1 / 8

Kulübün kondisyoneri sabah antrenmanından önce uyku anketi doldurtuyor ve “Doldurmayan antrenmana çıkamaz” diyor. Veri onun tezinde kullanılacak. Temel sorun ne?

Doğru: A. Antrenmandan men edilmek bir yaptırımdır. Kulübün rutin takibi ile tez verisi ayrılmalı; tez için ayrı onam ve etik kurul izni alınmalı.

Soru 2 / 8

12 yaş altı cimnastik kulübünde bütün veliler onam formunu imzaladı. Bir çocuk esneklik ölçümü sırası gelince ağlamaya başladı. Ne yapılır?

Doğru: C. Veli onamı çocuğun o anki reddini geçersiz kılmaz. Çocuk rahatlatılır, başka bir etkinliğe alınır.

Soru 3 / 8

Bir öğrenci Behm ve arkadaşlarının (2016) bulgusunu kendi kelimeleriyle yazmış, kaynak göstermemiş; “%3,7” ve “60 sn” sayıları aynı. Bu nedir?

Doğru: D. Fikir başkasınınsa kaynak gösterilir. Kelime değiştirmek intihali gizler, kaldırmaz.

Soru 4 / 8

12 haltercinin 2'si programdan sonra kötüleşti. Danışman “Bu ikisi motivasyonsuzdu, çıkaralım; sonuç anlamlı olsun” diyor. Bu nedir?

Doğru: B. Dışlama ölçütü veri toplanmadan önce yazılır. Sonuca bakarak sporcu çıkarmak veriyi sonuca uydurmaktır.

Soru 5 / 8

22 kişilik bir kulübün sakatlık kayıtları kodlanarak teze konmuş. Ama tabloda “tek sol bek” ayrı bir satırda duruyor. Sorun ne?

Doğru: A. Takımda tek sol bek varsa kod onu gizlemez. “Savunma” gibi birleşik bir grup yazılır.

Soru 6 / 8

Bir sohbet botu, öğrencinin konusu için düzgün künyeli 10 kaynak önerdi. Bu kaynaklarla ilgili en doğru davranış hangisi?

Doğru: B. Botlar var olmayan kaynak uydurabilir; var olanların künyesi de yanlış olabilir. Okumadığınız kaynağı göstermezsiniz.

Soru 7 / 8

Bir öğrenci futbolcuların sıçrama ve sprint ölçümlerini yaptı; şimdi etik kurula başvurmak istiyor. Bu veriye ne olur?

Doğru: C. Önce izin, sonra ölçüm. İzinsiz toplanan veri tezde ya da yayında kullanılamaz.

Soru 8 / 8

Bir makalede ölçümleri yapan ve veriyi analiz eden yüksek lisans öğrencisi yazarlar arasında yok; makaleyi hiç okumamış bölüm başkanı ikinci yazar. Bu nedir?

Doğru: D. Bölüm başkanı dört ölçütün hiçbirini karşılamıyor; öğrenci ise önemli katkı yapmış. B çekici ama yanlış: fon ya da çıkar ilişkisinden söz edilmiyor; sorun yazar listesinin kendisi.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1Onam: anlaşılmış, gönüllü, istenince geri alınabilir; çocukta veli + rıza.
2Etik kurul izni olmadan ölçüm yok; geriye dönük izin yok.
3Belmont: kişilere saygı, yararlılık, adalet; sağlık verisi özel niteliklidir.
4Uydurma, çarpıtma, intihal yok; eksik veri açıkça yazılır; yazarlık hak edilir.
5Yapay zekâ araçtır; kaynağı okumadan kullanmayız, kullanımı beyan ederiz.

Derslikten çıkmadan

Açılıştaki antrenörün cümlesini etik kurallara uygun biçimde yeniden yazın.

Gelecek hafta · Hafta 13: Araştırmayı Anlaşılır Yazmak

Ayrıntılı okuma: Hafta 12 ders notu (lisans destesi) · kurul türleri, onam formunun sekiz öğesi, kişisel veri kanunu, yazarlık ölçütleri, ön kayıt.