Önce cevabı aklınızdan söyleyin, sonra kartı tıklayın.
Kim, ne yapılıyor, neyle karşılaştırılıyor, ne ölçülüyor.
Betimleme, ilişki ve etki soruları. Etki sorusu için araştırmacının bir şeyi kendisinin değiştirmesi, yani deney gerekir.
Yapılabilirlik ve etik.
Ece ve Mert sorularını Kaan Hoca'ya okuyor. Hoca bir soru daha soruyor. Bu haftanın konusu o sorunun cevabı.
Amaç: ne yapmak istiyoruz?
Hipotez: ne bulmayı bekliyoruz?
Varsayım: neyi doğru kabul ediyoruz?
Sınırlılık: sonucu nereye kadar genelleyebiliriz?
Araştırmanın ne yapmak istediğini söyleyen düz cümle.
Önceki bilgiye dayanan, veriyle sınanabilir tahmin.
"Fark yok" ya da "ilişki yok" diyen cümle.
Araştırmacının beklediği farkı ya da ilişkiyi söyleyen cümle.
Farkın yönünü söyler: artırır, azaltır.
Sınanmadan doğru kabul edilen durum.
Sonucun genellenmesini kısıtlayan durum.
Bir grupta bulunan sonucu başka gruplara taşımak.
Beklentinin evren değerleriyle yazılmış hâli: H₀: μ₁ = μ₂; H₁: μ₁ ≠ μ₂.
Bütün evren ölçülseydi bulunacak ortalama; örneklemde bulunana x̄ denir.
Yalnız fark ya da ilişki olduğunu söyler, yönünü söylemez: "farklıdır".
Yanlış alarmı göze aldığımız sınır; genellikle 0,05.
Etki yokken "var" demek: yanlış alarm.
Etki varken onu gösterememek: kaçırılan etki.
Gerçek bir etki varken onu yakalama olasılığı (1 − β); genellikle %80 hedeflenir.
Sonuçları gördükten sonra hipotezi onlara göre yazmak; bilimsel hata.
Amaç, sorunun düz cümle hâlidir. Kalıbı neredeyse hep aynıdır; değişen yalnız parçalardır.
"Germenin önemini göstermek."
Sonucu baştan söylüyor; araştırma göstermek için değil, öğrenmek için yapılır.
"Germe ve sporcuları araştırmak."
Kim, ne, neye göre belli değil.
Ece ve Mert'in beklentisi: germe gününde sıçrama düşük olacak. Bu cümle nereden geliyor, nasıl sınanacak?
İngilizcesi: hypothesis
Ece ve Mert'in beklentisi üç adımda kuruldu: bir derlemenin sayısı, bir açıklama, bir tahmin.
İngilizcesi: null hypothesis
Ece ve Mert'in iki cümlesi yan yana. Soldaki sınanacak olan, sağdaki onların beklentisi.
Aynı beklenti iki dilde yazılır: okuyucu için sözcüklerle, analiz için simgelerle. İkisi aynı şeyi söyler.
Önceki çalışmalar ya da kuram açık bir yön gösteriyorsa yönlü hipotez yazılır. Yön belli değilse ya da bulgular çelişkiliyse yönsüz hipotez daha dürüsttür.
| Alan | Yönlü (tek yönlü) | Yönsüz (çift yönlü) | Hangisi, neden? |
|---|---|---|---|
| Antrenman bilimi | 6 hafta pliometri voleybolcuların blok sıçramasını artırır. | ... blok sıçramasını değiştirir. | Yönlü: pliometrinin sıçramayı artırdığını gösteren çok sayıda çalışma var. |
| Spor psikolojisi | Seyircili maçta genç tenisçilerin ilk servis isabeti düşer. | Seyircili ve seyircisiz maçta ilk servis isabeti farklıdır. | Yönsüz: seyirci bazı sporcuları rahatlatır, bazılarını zorlar; iki yön de mümkün. |
| Sporcu beslenmesi | Oruç tutan futbolcuların akşam sprint süresi uzar. | ... sprint süresi değişir. | Yönsüz: Ramazan orucu ve performans çalışmalarının sonuçları tutarlı değil. |
| Spor yönetimi | Aidat indirimi alan üyelerin yenileme oranı daha yüksektir. | ... yenileme oranı farklıdır. | Yönlü olabilir (ekonomik beklenti), ama önceki bulgu yoksa yönsüz yazmak daha temkinlidir. |
Her özellik için sorunlu bir hipotez ve onun düzeltilmiş hâli. Örnekler farklı alanlardan.
Beklentinizin yönünü seçin. Araç H₁'i ve ona eşlik eden H₀'ı yazar. Yönü ne zaman söyleyebileceğinizi tartışın.
"Faydalı" kelimesi ölçülemez. "Bazılarında yarar, bazılarında yaramaz" her sonuca uyar, bu yüzden hiçbir veri onu çürütemez. "Mutlaka yararlı olacaktır" araştırmanın kendisi hakkında bir umut. Doğru cevapta karşılaştırma (kafeinsiz kahve) ve ölçülen sonuç (30 m süresi) belli: veri onu destekleyebilir ya da desteklemeyebilir.
Dört cümlenin her biri bir özelliği taşımıyor. Hangi özellik eksik? Onarılmış bir hipotez yazın, sonra kartı açın.
Sınanamaz, değer yargısı. Onarım: "12 hafta yüzme antrenmanı yapan 8–10 yaş çocukların 20 m mekik koşusu skoru, yalnız okul beden eğitimine katılanlardan yüksektir."
"Olabilir" her sonuca uyar; sınanamaz. Onarım: "Amatör boksörlerin sezon sonundaki bilişsel test puanı, yaşça eşleştirilmiş koşuculardan düşüktür."
Birden çok ilişki, belirsiz sonuçlar. Onarım: "3 haftalık yüksek irtifa kampı, bisikletçilerin hemoglobin kütlesini artırır." Dayanıklılık için ayrı bir hipotez yazılır.
Tek değişken; betimsel. Ya araştırma sorusu yazılır: "Ortaokul öğrencilerinin derse yönelik tutum puanı ne düzeyde?" Ya da ilişki kurulur: "Seçim hakkı verilen sınıfların derse yönelik tutum puanı, verilmeyenlerden yüksektir."
Hipotez kuramdan nasıl türetilir, veriyle nasıl sınanır ve karar verirken hangi iki hata yapılabilir?
Hipotez çoğu zaman bir kuramdan mantıkla türetilir: kuram genel bir açıklama verir, ondan bir öngörü çıkar, öngörü ölçülebilir bir hipoteze çevrilir.
"Sessiz göz" (quiet eye), hareketten hemen önce hedefe yapılan son sabit bakıştır. Elit sporcularda daha uzun olduğu biliniyordu. Buradan bir hipotez doğdu: bu bakış öğretilebilir ve baskı altında performansı korur.
İstatistiksel sınama bir mahkeme gibi işler: sanık suçsuz kabul edilir; kanıt yeterince güçlüyse bu kabul bırakılır. Örnek: beta-alanin ve 400 m.
| Mahkemede | Araştırmada | Beta-alanin örneği |
|---|---|---|
| Masumiyet karinesi: sanık suçu kanıtlanana kadar suçsuzdur. | H₀ doğru kabul edilerek başlanır: "fark yoktur." | "Beta-alanin ile plasebo arasında 400 m süresi farkı yoktur." |
| Deliller, tanıklar | Veri: ölçülen değerler | İki grubun 400 m süreleri (sn) |
| Makul şüphenin ötesi | Anlamlılık düzeyi (α, alfa), genellikle 0,05: H₀ doğru olsaydı bu kadar büyük bir fark 100 denemede 5'ten az görülürdü. | Fark şansla açıklanamayacak kadar büyük mü? |
| "Suçlu" kararı | H₀ reddedilir, H₁ desteklenir. | "Beta-alanin grubu daha hızlı; H₁ desteklendi." |
| "Beraat", "masumdur" değil | H₀ reddedilemez. | "Fark gösterilemedi"; farkın yokluğu kanıtlanmadı. |
Karar veriyle verilir ama veri hiçbir zaman kusursuz değildir. Bu yüzden iki tür hata hep mümkündür; amaç ikisini de küçük tutmaktır.
| Karar ↓ · Gerçekte → | Etki yok (H₀ doğru) | Etki var (H₀ yanlış) |
|---|---|---|
| H₀ reddedildi "etki var" dedik | Tip I hata yanlış alarm · olasılığı α | Doğru karar etkiyi yakaladık · güç |
| H₀ reddedilemedi "gösterilemedi" dedik | Doğru karar | Tip II hata kaçırılan etki · olasılığı β |
Dört karar, dört olası hata. Hangi hata yapılmış ya da hangisinin riski artmış? Bedelini kim öder?
Tip I hata (yanlış alarm). Bedel: para, boşa umut, olası yan etki. Az kişi ve tek ölçüm şans payını büyütür.
Tip II hata (kaçırılan etki). Sakatlık seyrek bir olaydır; 12 kişide farkı görmek çok zordur. Bedel: önlenebilecek sakatlıkları sporcular öder.
Tip I riski büyüdü. Her sınamada %5 yanlış alarm şansı vardır; 15 sınamada en az birinin şansla anlamlı çıkması oldukça olasıdır (çoklu karşılaştırma, Hafta 11).
Olası Tip II + yanlış dil. 6 kişiyle küçük bir etki kolayca kaçırılır. Doğru cümle: "Bu örneklemde fark gösterilemedi; H₀ reddedilemedi."
Gerçekte etki vardı ama ilk çalışma onu gösteremedi: bu Tip II hatadır. Nedeni büyük olasılıkla 10 kişinin azlığıdır. A yanlış: ilk çalışma bir etki rapor etmedi. D yanlış: çok kişiyle küçük farkların anlamlı çıkması Tip II değil, olsa olsa pratik önemi sorgulanacak bir durumdur.
Norveç'te genç kadın futbolcularda, sakatlık riskini azaltmak için tasarlanmış kapsamlı bir ısınma programı (sonradan FIFA 11+ adıyla yaygınlaşan program) bir sezon boyunca denendi.
Sahada yaygın inanç: antrenmandan sonra soğuk suya girmek toparlanmayı hızlandırır, gelişimi destekler. Bu inançtan yazılacak yönlü hipotez "soğuk su kuvvet kazanımını artırır" olurdu.
Her araştırma hipotez kurmaz. Beklenti için yeterli bilgi yoksa ya da amaç bir deneyimi anlamaksa araştırma sorusu yazılır.
Her soru için H₁ ve H₀ yazın. Yönlü mü yönsüz mü olacağına gerekçeyle karar verin; sonra kartı açın.
H₁: "Yorgunluk sonrası adım uzunluğu, yorgunluk öncesinden farklıdır." H₀: "Fark yoktur." Okuduğunuz çalışmalar net bir yön göstermiyorsa yönsüz yazılır; açıkça "kısalır" diyorsa yönlü yazılabilir.
H₁ (yönlü): "Nitratlı pancar suyu, nitratı çıkarılmış pancar suyuna (plasebo) göre 5 km süresini kısaltır." H₀: "Fark yoktur." Gerekçe: nitratın egzersizin oksijen maliyetini azaltabildiğini gösteren önceki çalışmalar.
H₁ (yönlü, ilişkisel): "Algılanan özerklik desteği arttıkça ders dışı spor katılımı artar." H₀: ρ = 0, "ilişki yoktur." Gerekçe: öz-belirleme kuramı.
H₁ (yönlü): "Kuvvet antrenmanı yapanların 30 sn'deki kalkma sayısı daha yüksektir." H₀: "Fark yoktur." Not: gruplar kendiliğinden oluştuğu için fark çıkarsa nedeni yalnız antrenman olmayabilir.
Her araştırma bazı şeyleri doğru kabul eder ve her araştırmanın sonucu belli bir yere kadar geçerlidir.
İngilizcesi: assumption
İngilizcesi: limitation
Ece ve Mert'in önerisine girecek altı cümle. Okuyan kişi sonuca ne kadar güveneceğini buradan anlar.
Oyuncular her iki günde de ellerinden gelenin en iyisiyle sıçradı.
Oyuncular ölçümden önceki gece benzer uyudu.
Sıçrama halısı her iki günde aynı doğrulukta ölçtü.
Yalnız 14 oyuncu, tek takım.
Yalnız erkek, U17: kadınlara, yetişkinlere söylenemez.
Sıçrama ölçüldü; maç performansı ölçülmedi.
Ece ve Mert'in sonucu "germe sıçramayı düşürdü" çıktı diyelim. Bu sonuç aşağıdaki gruplara ne kadar taşınabilir? Grubu seçin.
Bu bir kabul değil, bir gerçek: katılımcılar az ve tek tip. Sonuç erkeklere, gençlere ya da profesyonellere doğrudan taşınamaz. Bu yüzden sınırlılıktır.
Bir sayfalık önerinin ilk yarısı hazır. Gelecek hafta neyin nasıl ölçüleceğini yazacaklar.
Kaan Hoca'nın 14 oyuncusu ikiye bölünsün: 7'si germe (deney), 7'si ısınma (kontrol). Behm'in %4,6'sı 42 cm'lik bir sıçramada yaklaşık 1,9 cm eder: 42,0 → 40,1 cm. İki grupta da SS 2,8 cm.
Fark −1,90 cm, etki orta (d = −0,68), ama araç p = 0,228 diyor: H₀ reddedilemez. Anlamı: düşüş gerçekten varken bile 7'şer kişiyle "fark gösterilemedi" yazılır. Ölçüt: p 0,05'in altına inerse H₀ reddedilir; p'yi Hafta 11'de açacağız.
Alttaki kaydırıcıyı 20'ye getirin: p = 0,038, H₀ reddedilir. 40'ta p = 0,003. Fark ve d hiç değişmedi; değişen yalnız kişi sayısı.
Akılda kalsın: "H₀ reddedilemedi, fark yok demek değildir. Ece ve Mert bunu hipotezlerini yazarken bilir; sonuç ne çıkarsa çıksın hangi cümleyi kuracakları hazırdır."
Geçen hafta yazdığınız soruyu alın. Dört kutuyu doldurun ve yanınızdakiyle değiştirin.
Hipotezin desteklenmemesi de bilgidir. Bilim, yanlış tahminleri eleyerek ilerler.
"H₀ reddedilemedi" denir. Az kişiyle ölçülen küçük bir fark görünmeyebilir.
Sınırlılık yazmak dürüstlüktür; okuyucu sonuca ne kadar güveneceğini buradan anlar.
Önceki çalışmalar yönü söylüyorsa yönlü yazılır; çelişkiliyse yönsüz hipotez daha doğrudur.
Bir araştırmanın iskeleti dört parçadan oluşur.
Dört fikir daha: hipotezin iki dili, kuramdan türetilmesi, sınanma mantığı ve iki tür hata.
Fark bulamamak, fark olmadığını kanıtlamaz; belki az kişiyle ölçtük.
"Ne kadar faydalı olduğunu göstermek" sonucu baştan söylüyor; "genel bir araştırma" neyin araştırılacağını söylemiyor.
Aynı fark, farklı kişi sayısı: H₀ ne zaman reddedilir?
Aç → HesaplayıcıHafta 2'deki soru: amaç cümlesinin dört boşluğu buradan dolar.
Aç → HesaplayıcıH₀'ın neden gerekli olduğu: kontrolsüz bir "bana iyi geldi" ne kadar yanıltır?
Aç → TestHipotezdeki "sıçrama"nın ölçüleceği test; Hafta 4'te tanıma çevrilecek.
Aç →