Saygı, yararlılık, adalet — Belmont Raporu'nun üçlüsü
Tuskegee, Nazi deneyleri, Hwang Woo-suk, Wakefield
Doğu Almanya doping, Lance Armstrong, Wansink
Fabrikasyon, falsifikasyon, intihal — tanım ve tespit
Doğrudan, mozaik, paraphrase, öz intihal
Salami slicing, çoklu yayın, doğru atıf yapma
P-hacking, cherry picking, HARKing, yazarlık ihlalleri
Elit sporcu, çocuk sporcu, doping, endüstri sponsorluğu
Özerkliğe saygı, bilgilendirilmiş onam, savunmasız grupların (çocuklar, engelliler) özel korunması
Potansiyel faydanın risklerden ağır basması, zarar vermekten kaçınma (non-maleficence)
Faydaların ve yüklerin adil dağılımı, hiçbir grubun haksız hedef alınmaması
Amaç, yöntem, riskler ve faydaları içeren detaylı plan
Bilim insanı, etik uzmanı, hukukçu ve toplum temsilcisinden oluşan komite
Amaç, riskler, gizlilik, çekilme hakkı katılımcıya açıkça anlatılır
Bilgilendirilmiş onam bir iletişim sürecidir — amaç, prosedürler, riskler/faydalar, gizlilik, gönüllülük ve çekilme hakkı, araştırmacı iletişim bilgileri her katılımcıya net biçimde aktarılmalıdır.
Var olmayan veriyi uydurmak veya raporlamak
Materyal, süreç veya veriyi manipüle etmek/değiştirmek
Başkasının fikrini, kelimesini atıfsız sahiplenmek
1947'de penisilin bulunmasına rağmen tedavi verilmedi; katılımcılar bilgilendirilmedi, onam alınmadı. 128 kişi öldü.
Etki: 1979'da Belmont Raporu'nun doğmasına yol açtı — artık etik kurul onayı ve bilgilendirilmiş onam zorunlu.
Toplama kamplarındaki mahkumlar üzerinde hipotermi, yüksek irtifa ve zorla sterilizasyon deneyleri. Etki: Nuremberg Kodu (1947) ve Helsinki Bildirgesi (1964) — "İnsan onuru her şeyin üstündedir."
Verilerin tamamı uydurma, fotoğraflar manipüle edilmişti; kadın araştırmacılardan yumurta hücresi zorla alınmıştı. Makaleler geri çekildi, kök hücre araştırmaları 10 yıl geriye gitti.
Sadece 12 çocukla yapılan, seçici raporlanan ve gizli çıkar çatışması taşıyan makale KKK aşısını otizmle ilişkilendirdi. 2010'da geri çekildi; sonuç: milyonlarca aile aşılatmadı, kızamık salgınları arttı.
"Vitamin" denilerek verildi; onam yoktu. Sonuç: kanser, kısırlık, erken ölüm. Etki: WADA 1999'da kuruldu.
7 kez Tour de France şampiyonu, yıllarca EPO/kan transfüzyonu kullandığını 2013'te kabul etti; dopingi ifşa edenlere dava açtı. Performans baskısı altında dürüstlüğün ne kadar kırılgan olabileceğinin göstergesi.
E-postalarında "P<.05 bulana kadar analizlere devam et" yazdığı ortaya çıktı. Sonuç: 18 makale geri çekildi, istifa etti.
Dünya Tabipler Birliği — Nazi deneyleri ve Nuremberg sonrası.
Katılımcı refahı bilimsel çıkarlardan önce gelir; onam zorunlu; savunmasız gruplar özel korunur.
ABD — Tuskegee skandalı sonrası.
Üç ilke: kişilere saygı, iyilikseverlik (zarar vermeme), adalet (yüklerin/faydaların adil dağılımı).
Çocukların sağlığı önceliklidir; veli ve çocuktan onam alınır; etik kurul onayı zorunludur
Çocuklar katılımdan her an çekilebilir (asent)
Aşırı yüklenme riski minimize edilir, gelişim faydası maksimize edilir
Sadece elit değil, tüm seviye gruplarından katılımcı alınır
"Pliometrik antrenman, kasların kısa sürede maksimal güç üretmesini sağlayan egzersiz yöntemidir." (kaynak verilmemiş)
"...egzersiz yöntemidir" (Smith, 2020, s. 45) — tırnak içinde, kaynak belirtilmiş
Farklı kaynaklardan alınan cümleleri az değiştirerek bir araya getirmek. Çözüm: her fikir için ayrı ayrı atıf — "Sporcuların beslenmesi performansı doğrudan etkiler (Jones, 2019). Karbonhidratlar birincil enerji kaynağıdır (Williams, 2021)."
Orijinal: "Maksimal kuvvet antrenmanı, nöromüsküler adaptasyonları artırarak sprint performansını geliştirir."
Yanlış: "Maksimum güç çalışmaları, sinir-kas uyumunu geliştirerek koşu hızını artırır." (fikir aynı, kaynak yok!)
Tamamen yeniden ifade edilmiş VE kaynak gösterilmiş: "...sprint yeteneğini pozitif etkilediğini göstermektedir (Kaynak A, 2020)."
Kendi yayınlanmış çalışmanızı yeni bir çalışma gibi sunmak. Doğru yaklaşım: önceki çalışmanıza mutlaka atıf yapın ve çalışmalar arası ilişkiyi açıkça belirtin.
Tespit yöntemi: Tüm sporcuların boy-kilo oranı gerçekçi olamayacak kadar dar bir aralıktaydı; aynı gün 100 kişiyi ölçmek fiziksel olarak imkansızdı.
Genel tespit araçları: ham veri talebi, Benford Yasası (ilk rakam dağılımı), meta-veri analizi (dosya oluşturma tarihleri), çalışmayı tekrarlama.
Makale 1: dikey sıçrama · Makale 2: sprint hızı · Makale 3: çeviklik · Makale 4: vücut kompozisyonu — hepsi aynı çalışmanın parçaları.
Neden problemli? Literatürü şişirir, okuyucuyu çalışmanın büyüklüğü hakkında yanıltır, hakemlik kaynağını israf eder.
Tüm bulguları tek kapsamlı makalede sunun; ayrı makale gerekiyorsa aralarında çapraz atıf verin ve ilişkiyi açıklayın.
Başkasının bulgusunu aktarırken, teori/model açıklarken, istatistik verirken, paraphrase yaparken, görsel/tablo kullanırken
Genel bilgi ("futbol 11 kişiyle oynanır"), kendi orijinal fikriniz, kendi topladığınız veriler
Tek yazar: (Smith, 2020) · İki yazar: (Smith & Jones, 2021) · 3+ yazar: (Smith et al., 2022). Spor bilimlerine özgü: test protokollerine atıf ("Bosco protokolü ile ölçüldü, Bosco et al., 1983"), cihaz modeli belirtme.
1) 2 "aykırı" katılımcı çıkarılıyor → p=.06. 2) Sprint hızı analize ekleniyor → p=.049 ✓. 3) Makalede sadece sprint hızı raporlanıyor, dikey sıçrama gizleniyor.
Doğru yaklaşım: Analiz planını önceden belirleyin (preregistration), tüm analizleri raporlayın, aykırı değer kriterini objektif tanımlayın, örneklem büyüklüğünü baştan güç analiziyle belirleyin.
10 değişken ölçülür, 3'ünde anlamlı sonuç var; sadece o 3'ü raporlanır. Doğrusu: tüm sonuçları raporlamak — "3/10 değişkende anlamlı iyileşme" demek.
Sonuç görüldükten sonra hipotez uydurup baştan öyle planlanmış gibi sunmak. Doğrusu: keşifsel (exploratory) ile önceden planlanan (confirmatory) hipotezleri ayırt etmek.
Katkı sağlayan biri (örn. istatistik analizini yapan doktora öğrencisi) listede yer almıyor
Katkısı olmayan biri (örn. bölüm başkanı) "isim değer katar" diye eklenir
Karşılıklı anlaşmayla yazarlık değiş tokuşu yapılır
1) Tasarım/veri toplama/analiz/yorumlama katkısı · 2) Yazım veya kritik revizyon · 3) Son versiyonu onaylama · 4) Tüm süreçten sorumlu olma.
Sorun: Performans baskısı altında özgür onam mümkün mü? Antrenör/araştırmacı çıkar çatışması yaratır mı?
Çözüm: Çaprazlanmış (crossover) desen kullanma, onam sürecini bağımsız kişiye yaptırma, anonimlik garantisi, geciktirilmiş müdahale (kontrol grubu sonra alır).
Çift onam gerekir: veli onayı (consent) + çocuk onayı (assent). Her seansta "devam etmek istiyor musun?" sorusu sorulmalı, ret hakkı garanti edilmeli, yaşa uygun güvenlik protokolleri uygulanmalı.
Onam formunda önceden netleştirin: "bildirim yapacağım" ya da "veriler tamamen gizli, raporlama yok". Mümkünse anonim veri toplayın.
"Sonuç ne olursa olsun yayınlama hakkı" sözleşmede garanti edilmeli; firma analize erişememeli; fonlama kaynağı makalede şeffaf belirtilmeli.