Renkli panolar, grafikler, "veriye dayalı" antrenman söylemi.
Veri kendi başına bilgi değildir. İyi bir soru olmadan en zengin veri seti bile bir şey söylemez.
Sahadaki bir sorunu araştırılabilir, sınanabilir bir soruya nasıl dönüştürürüz?
Konusu değil yöntemi: sistematik, ölçülebilir, tekrarlanabilir, nesnel ve yanlışlanabilir olması.
Tümevarım gözlemlerden hipotez üretir; tümdengelim hipotezden tahmin çıkarıp onu sınar.
Bilim kesinlik değil, sınanmış en iyi açıklamayı sunar; yeni bir bulgu sonucu değiştirebilir.
Genel ilgi alanı: "sporcu yorgunluğu".
Bilinmeyeni ve neden önemli olduğunu anlatan durum.
Literatürde yanıtı olmayan ya da çelişkili nokta.
"Bu çalışmanın amacı…" diye başlayan tek cümle.
Veri toplanarak yanıtlanabilecek açık soru.
Sorunun beklenen, sınanabilir yanıtı (Hafta 3).
Soruyu kim, ne, neye karşı, hangi sonuç diye parçalama aracı.
Sorunun yapılabilir, ilginç, yeni, etik ve yararlı olup olmadığını sınayan ölçüt.
Fikrin kaynakları, altı aşama, huni, problem cümlesi, CARS ve önem.
Bir konuda yazılmış bilimsel makale, kitap ve tezlerin tamamı. Günlük dildeki "edebiyat" anlamında değildir.
Google Scholar ya da PubMed'de anahtar kelimelerle arama yapmak. Örnek: "U17 futbol sprint karbonhidrat". Başlıklara ve özetlere bakarak ilgili çalışmaları ayıklarsınız.
Üç türü vardır: konu hiç çalışılmamış, sonuçlar çelişkili ya da konu yalnız başka bir grupta çalışılmış. U17 kızlarda veri yoksa boşluk budur.
Ekolojik geçerlik sonucun gerçek saha koşullarına benzerliğidir: maç içi GPS ölçümünde yüksek, yapay laboratuvar testinde düşüktür. Öznel, kişiden kişiye değişen yorum demektir.
Antrenörlerin sahada karşılaştığı pratik sorunlar. Örn: "Neden bazı sporcular baskı altında daha iyi performans gösteriyor?"
Mevcut çalışmalardaki boşluk veya çelişkiler. Örn: Bir motivasyon kuramının bireysel sporlarda test edilmemiş olması.
Bir kulüp veya federasyonun somut sorunu. Örn: "Genç yüzücülerde omuz sakatlıklarını nasıl azaltırız?"
Yeni araçların yarattığı soru alanları. Örn: Giyilebilir GPS sensörleriyle koşu yükü takibi.
Gözlem ve deneyim yüksek ekolojik geçerlik sunar ama öznel yorum riski taşır; literatür kaynaklı fikirler teorik zemin sağlar ama tarama zaman alır (Creswell & Creswell, 2023).
Gözlem, literatür, ihtiyaç, trend
Huni yaklaşımıyla odaklanma
Bağlam + Boşluk + Önem cümlesi
"Bu çalışmanın amacı..."
Betimsel / İlişkisel / Karşılaştırmalı / Nedensel
Feasible • Interesting • Novel • Ethical • Relevant kontrolünden geçen soru, sınanabilir bir hipoteze dönüşür. Örn: "12 haftalık pliometrik antrenman dikey sıçramayı artırır" (H1)
Okuyucuyu konuya hazırlayan genel giriş. "Genç sporcularda erken uzmanlaşma, son yıllarda artan bir trend haline gelmiştir..."
Bilgideki eksikliği veya çelişkiyi işaret eder. "...ancak tükenmişlik üzerindeki uzun vadeli etkileri tam olarak anlaşılamamıştır."
Boşluğu doldurmanın değerini vurgular. "...antrenörlerin sürdürülebilir programlar geliştirmesine yardımcı olabilir."
Konunun genel önemini özetleyerek okuyucuyu ısındırır
Literatürdeki zayıflığı, çelişkiyi belirterek "boşluk" yaratır
Çalışmanın boşluğu nasıl dolduracağını belirtip amaç cümlesine geçer
Alan: "Sprint performansında start reaksiyon zamanı, yarışma sonucunu belirleyen kritik bir faktördür."
Boşluk: "Ancak, farklı start komut tiplerinin (görsel vs işitsel) reaksiyon zamanına etkisi genç sprinterlerde yeterince incelenmemiştir."
Doldurma: "Bu çalışmanın amacı, görsel ve işitsel start uyaranlarının genç sprinterlerin reaksiyon zamanı üzerindeki etkisini karşılaştırmaktır."
"Genç sporcularda erken yaşta tek bir branşa (futbol) odaklanarak uzmanlaşma, son yıllarda artan bir trend haline gelmiştir. Literatür, bu durumun bazı performans avantajları sağlayabileceğini gösterse de, erken uzmanlaşmanın adölesan dönemdeki tükenmişlik sendromu ve sporu bırakma oranları üzerindeki uzun vadeli etkileri tam olarak anlaşılamamıştır. Bu etkilerin aydınlatılması, genç sporcuların hem fiziksel hem de zihinsel sağlığını koruyacak sürdürülebilir antrenman programları geliştirmek için kritik öneme sahiptir. Dolayısıyla bu çalışma, erken yaşta futbola odaklanan ve çoklu branş deneyimi olan sporcuların tükenmişlik düzeylerini karşılaştırmayı amaçlamaktadır."
BağlamBoşlukÖnemAmaç Cümlesi
Mevcut bir kuramı destekliyor, çürütüyor ya da genişletiyor mu? Örn: Yorgunluk kuramının bireysel sporlarda geçerliğinin test edilmesi.
Sonuçlar antrenörlere, sporculara veya kliniklere doğrudan fayda sağlıyor mu? Örn: Sakatlık önleme protokolünün saha kullanımı için öneriler sunması.
Yeni bir ölçüm aracı, istatistiksel teknik veya tasarım mı sunuluyor? Örn: Saha koşullarında GPS tabanlı yeni bir yorgunluk indeksi.
A bir problem ifadesi, B bir konu, D bir dilek. C veri toplanarak yanıtlanabilir: kim (P), ne (I), hangi sonuç (O) ve süre açık. Karşılaştırma (C) eklenirse neden-sonuç sorusuna dönüşür.
Merak "takımım ikinci yarıda düşüyor" der; konu "yorgunluk", problem "U17'de sprint düşüşü ile beslenme arasındaki ilişki bilinmiyor". Her adım bir öncekinden dardır.
Konu çok çalışılmış olabilir; eksik olan belli bir grup ya da koşul olabilir. Boşluk ancak literatür taranarak gösterilir.
Bağlam (konu neden gündemde), boşluk (ne bilinmiyor), önem (neden bilinmeli). Üçü tek paragrafta akıcı birleşir.
Literatür: konudaki yayımlanmış çalışmalar. Boşluk: yanıtı olmayan yer. Ekolojik geçerlik: sonucun gerçek saha koşullarına benzerliği. CARS: giriş yazısını üç hamlede kurma modeli (alanı kur, niş aç, nişi doldur). Adölesan: ergenlik çağındaki genç. Tükenmişlik: sporu sürdürmeyi zorlaştıran yoğun yorgunluk ve isteksizlik.
Amaç türleri, dört soru türü, sorunun fiili ve istatistik, PICO.
U17 futbolcular gece kaç saat uyuyor? Yalnızca durumu anlatır; 40 oyuncuya anket yaparsınız. Anket ya da ölçekle çok kişiden bilgi toplamaya tarama denir.
Uyku süresi ile sprint süresi birlikte değişiyor mu? Ölçersiniz, kimseye müdahale etmezsiniz.
Gecede 7 saatten az uyuyanlarla fazla uyuyanların sprint süresi farklı mı? Zaten var olan iki grup kıyaslanır.
İki hafta erken yatırılan grubun sprinti düzelir mi? Kurayla iki grup ve kontrol grubu gerekir; bu deneysel çalışmadır, kısaca RKÇ (randomize kontrollü çalışma).
| Amaç Türü | Kullanılan Fiiller | Uygun Desen | Spor Bilimleri Örneği |
|---|---|---|---|
| Betimsel | betimlemek, tanımlamak | Tarama (survey) | Elit okçuların günlük antrenman saatlerinin betimlenmesi |
| İlişkisel | ilişkiyi incelemek | Korelasyonel | Uyku süresi ile reaksiyon zamanı ilişkisinin incelenmesi |
| Karşılaştırmalı | karşılaştırmak, farkı belirlemek | Nedensel-karşılaştırmalı | Halterci ve güreşçilerin patlayıcı kuvvetinin karşılaştırılması |
| Nedensel | etkisini belirlemek, sınamak | Deneysel / RKÇ | Pliometrik antrenmanın dikey sıçramaya etkisinin sınanması |
"Ne? Kim? Nerede?" Örn: "Elit basketbolcuların beslenme alışkanlıkları nasıldır?"
İki değişken arasındaki ilişki. Örn: "Antrenman yoğunluğu ile tükenmişlik arasında ilişki var mıdır?"
Gruplar arası farklılık. Örn: "Erkek ve kadın yüzücüler kaygı açısından farklılaşır mı?"
Sebep-sonuç, deneysel tasarım gerektirir. Örn: "Pliometrik antrenman dikey sıçramayı etkiler mi?"
Örnek: "Spor lisesi öğrencilerinin antrenman sıklığı ne kadardır?"
Gerektirdiği desen: Tarama / kesitsel
Amaç: Mevcut durumu betimlemek, müdahale içermez
Örnek: "Mental antrenman programı, sporcuların konsantrasyon düzeyini artırır mı?"
Gerektirdiği desen: Deneysel / RKÇ
Amaç: Bir müdahalenin etkisini sınamak, kontrol grubu gerektirir
Sporcuya uyguladığımız şey: bir antrenman programı, bir ek besin, bir ısınma. Gözlemsel çalışmada uygulanmaz, yalnız izlenir.
Girişimin kıyaslandığı durum: hiçbir şey yapmamak, plasebo ya da şimdiki antrenman. Kontrol grubu da arttıysa artışın kontrol grubundaki kadarı girişimden gelmiyor demektir; girişimin etkisi iki grubun artışı arasındaki farktır.
Kas yük altında uzarken (squatta inerken) eksantrik, kısalırken (kalkarken) konsantrik çalışır. Örnekteki iki antrenman bu iki biçimi karşılaştırır.
Kimler üzerinde çalışılıyor? 16-18 yaş arası genç basketbolcular
Hangi müdahale uygulanıyor? 8 haftalık eksantrik kuvvet antrenmanı
Neyle karşılaştırılıyor? Geleneksel konsantrik kuvvet antrenmanı
Hangi sonuç ölçülüyor? Dikey sıçrama yüksekliği (cm)
Ne kadar sürede? 8 hafta sonunda
"16-18 yaş arası genç basketbolcularda (P), 8 haftalık eksantrik kuvvet antrenmanının (I), geleneksel konsantrik kuvvet antrenmanına kıyasla (C), dikey sıçrama yüksekliği üzerindeki (O) etkisi 8 hafta sonunda (T) nedir?"
P · PopülasyonI · GirişimC · KarşılaştırmaO · SonuçT · Zaman
Eğer "C" (karşılaştırma) bileşenini dolduramıyorsanız, sorunuz muhtemelen betimsel bir soruya dönüşmüş demektir — bu bir sorun değildir, sadece hangi desen ve istatistiği kullanacağınızı netleştirir.
Türkiye'deki tüm U17 futbolcular bir popülasyondur. Gerçekte ölçtüğümüz küçük parçaya örneklem denir: üç kulüpteki 60 oyuncu gibi.
Kimlerin katıldığı (yaş, cinsiyet, düzey) sonucun kime uyacağını belirler. Yalnız 16 yaş erkekleri ölçtüyseniz bulgu onlara aittir.
Kişiden kişiye değişen her ölçü: boy, 30 m sprint süresi, haftalık antrenman saati. Soruda hangi değişkenin ölçüleceği yazılır.
Erkeklerle bulunan sonucu kadın sporcuya uygulamak kendiliğinden doğru değildir; kadınlarda ayrıca sınanması gerekir.
722 çalışmanın 600'ü yalnız erkek oyuncularla yapıldı; yalnız kadın çalışmalar %13.
Tüm katılımcıların yalnız %7'si kadındı; sakatlık ve toparlanmada yalnız kadınlarla tek bir çalışma vardı.
Kadın oyuncu içeren 104 çalışmanın %96'sı adet durumunu tanımlayacak bilgi vermedi.
Araçta "sprint" örneği hazır. Dört kutuyu okuyun; aşağıda oluşan soruyu yüksek sesle okuyun.
P'yi yalnızca "sporcular" yapın. Uyarı ne diyor? Neden geniş P kötü bir soru üretir?
C'yi silin. Soru nasıl değişti? Artık bir fark mı, ilişki mi soruyor?
Kendi sporunuzdan bir şikâyet yazın ve FINER kutularını işaretleyin. Kaç ölçüt karşılandı? (Beş ölçütü bir sonraki bölümde tek tek açacağız; şimdilik sözlükteki tanım yeter.)
"Betimlemek" tarama, "ilişkisini incelemek" korelasyonel çalışma, "karşılaştırmak" grup kıyası, "etkisini sınamak" deneysel çalışma gerektirir.
Kim (P), ne yapıldı (I), neyle kıyaslandı (C), ne ölçüldü (O), ne zaman (T). Gözlemsel soruda I yerine E (maruziyet) yazılır: PECO.
O sayıyla ve birimle yazılır: dikey sıçrama, cm. Sayıya dönmeyen bir sonuç soruyu yanıtsız bırakır.
Desen: araştırmanın planı (tarama, deneysel vb.). RKÇ: kurayla gruplanan kontrollü çalışma. ANOVA: gruplar arasında ortalama farkını sınayan istatistik testi; ANCOVA: ön ölçüm gibi bir değişkenin etkisini ayıklayarak aynı şeyi yapar. Girişim: uygulanan müdahale. Eksantrik: kasın uzayarak çalışması. Kesitsel: tek bir zamanda yapılan ölçüm.
FINER, genel mi sınanabilir mi, futbol ve halter vakaları.
Katılımcıların haklarını ve güvenliğini veri toplamadan önce inceleyen bağımsız kurul. Onay alınmadan ölçüm yapılmaz; 18 yaş altında ailenin de onamı istenir.
Sonuçtan yararlanacak kişi ve kurumlar: antrenör, kulüp, federasyon. "Yararlı mı?" sorusunu en iyi onlar yanıtlar.
Gözlemsel çalışmada sporcunun yaşadığı şey: programa uyum, bar sapması. Araştırmacı vermez, yalnız kaydeder. PECO'daki E harfidir.
Aynı kişileri zaman içinde takip etmek: 14–18 yaş futbolcuları bir sezon boyunca izlemek gibi. Uyum oranı, programın seanslarının yüzde kaçına katıldıklarıdır.
| Kriter | Anahtar Soru | Değerlendirme Yöntemi |
|---|---|---|
| F · Yapılabilir (Feasible) | Kaynaklar yeterli mi? | Bütçe/zaman/ekipman envanteri |
| I · İlgi çekici (Interesting) | Alan bu konuyla ilgileniyor mu? | Danışman ve uzman görüşü |
| N · Yeni (Novel) | Literatüre yeni katkı var mı? | Sistematik literatür taraması |
| E · Etik (Ethical) | Katılımcı riski en az mı? | Etik Kurul (IRB) ön başvurusu |
| R · Yararlı (Relevant) | "So what?" testini geçiyor mu? | Paydaş (antrenör/federasyon) geri bildirimi |
Güncel literatürde FINER'ın ötesine geçen genişletilmiş çerçeveler tartışılıyor — örn. FINERMAPS (+ Manageable, Appropriate, Potential value, Systematic; Ratan ve ark., 2019). Güncel bir iyi uygulama da soruyu ve analiz planını veri toplamadan önce kayıt altına almaktır (ön kayıt; Hafta 12).
Soru ilginç ve yararlı olabilir, ama bir dönemde, tek öğrencinin imkânıyla, tüm elit sporculara ve 10 yıllık kayda ulaşmak mümkün değil. Daraltın: tek kulüp, tek spor, son iki sezon.
"Kuvvet antrenmanının etkisi araştırılacak."
Yaş grubu yok, popülasyon yok, sonuç değişkeni yok — hiçbir FINER kriteriyle sınanamaz.
"16-20 yaş arası genç basketbolcularda, 8 haftalık eksantrik odaklı kuvvet antrenmanının dikey sıçrama performansı ve landing mekaniği üzerine etkileri bilinmemektedir."
Popülasyon, süre, müdahale ve sonuç değişkeni net — PICO bileşenleri tamamlanabilir.
Problem Cümlesi: "FIFA 11+ gibi nöromüsküler ısınma programlarının genç futbolcularda yaralanmaları azalttığı randomize çalışmalarla gösterilmiştir (Soligard ve ark., 2008). Ancak Türkiye'deki amatör kulüplerde programa uyum ve uygulanabilirlik yeterince bilinmemektedir."
Ana Araştırma Sorusu: "14–18 yaş amatör futbolcularda, bir sezon boyunca FIFA 11+ programına haftalık uyum oranı ile alt ekstremite yaralanma sıklığı arasındaki ilişki nedir?"
Önce literatür: "araştırılmamış" sanılan konu çok çalışılmış olabilirGözlemsel / kohortMaruziyet: programa uyumSonuç: yaralanma sıklığı
Problem Cümlesi: "Elit halterciler arasında bar yörüngesindeki yatay sapmanın kaldırış başarısına etkisi yeterince nicel olarak araştırılmamıştır."
Ana Araştırma Sorusu: "Elit halterci sporcularda (P), kopar hareketi sırasında bar yörüngesindeki yatay sapma miktarı (E) ile kaldırış başarısı (O) arasındaki ilişki nedir? Karşılaştırma (C) olarak düşük ve yüksek sapmalı kaldırışlar ele alınabilir."
Korelasyonel / Video AnalizAlt soru: Sıklet gruplarına göre farklılık var mı?
Yapılabilir, ilginç, yeni, etik, yararlı. Bir kapı kapalıysa soru düzeltilmeden sahaya çıkmaz.
"Kuvvet antrenmanının etkisi" sınanamaz; yaş grubu, süre, müdahale ve sonuç yazılınca sınanabilir olur.
11+ vakasında "araştırılmamış" sanılan konu aslında çok çalışılmıştı; eksik olan, Türkiye'deki amatör kulüplerde uyumdu.
Etik Kurul: katılımcı haklarını önceden inceleyen kurul. Paydaş: sonuçtan etkilenen ya da yararlanan kişi ve kurumlar. Maruziyet: sporcunun kendiliğinden yaşadığı durum. Kohort: aynı grubu zaman içinde izlemek. Alt ekstremite: bacaklar (kalça, diz, ayak bileği). FIFA 11+: genç futbolcular için hazırlanmış nöromüsküler ısınma programı. Ön kayıt: soruyu ve analiz planını veri toplamadan önce açıkça kaydetmek.
Güncel tartışma, mitler, Performans Merkezi, görev ve tartışma.
Geniş bir ilgi alanı doğrudan araştırılamaz; huni onu popülasyonu, değişkeni ve bağlamı belli bir soruya daraltır.
Boşluk iddiası literatür taranmadan yapılmaz; 11+ vakasında "araştırılmamış" sanılan konu çok çalışılmıştı.
Klinikte doğdu ama deneysel ve karşılaştırmalı spor sorularında güçlüdür; gözlemsel sorularda PECO kullanılır.
Soru FINER'in beş ölçütünden geçmelidir: yapılabilir, ilginç, yeni, etik ve ilgili.
Alt ekstremite gücü, cm.
Aç → O · SonuçMaksimal hız, saniye.
Aç → O · SonuçGenel kuvvet göstergesi, kg.
Aç → O · SonuçAnaerobik güç, W/kg.
Aç → O · SonuçEn yüksek kuvvet, kg.
Aç → RehberAdım adım pratik örnekler.
Aç →P'yi yazarken kimlerin dışarıda kaldığını da yazın. Yalnız erkeklerle çalışıyorsanız bunu sınırlılık olarak belirtin.
Sonucunuz Performans Merkezi'nde protokolü hazır bir testse ölçüm planınızın yarısı hazırdır.
"Altyapımız neden şampiyon çıkarmıyor?" bir şikâyettir. Huni, PICO ve FINER onu bir yılda yanıtlanabilir bir soruya çevirir.
Sınırlılık: sonucun kime uyacağını daraltan durum (ör. yalnız erkek katılımcı). Genelleme: sonucu ölçülmeyen gruba taşımak. Adet döngüsü: kadın sporcuda hormon düzeylerinin aylık değiştiği döngü. Huni: geniş ilgi alanını adım adım dar bir soruya indirme yöntemi.
Antrenörün cümlesi: "Oyuncularım ikinci yarıda düşüyor."
Konu → alan → problem: kim, ne zaman, hangi ölçüm?
Soru kurucuya girin; uyarılar yeşil olana kadar düzeltin.
Beş ölçütü birlikte işaretleyin; eksik olanı düzeltin.
| Ölçüt | 1 · Gelişiyor | 2 · Yetkin |
|---|---|---|
| Daraltma | Merak ve konu yazılmış, soru hâlâ geniş. | Huni ile üç adımda daraltılmış; popülasyon, değişken ve bağlam belli. |
| PICO / PECO | Bileşenler kısmen doldurulmuş. | Tüm bileşenler dolu; O, Performans Merkezi'ndeki bir testle ölçülebiliyor. |
| Problem paragrafı | Bağlam var, boşluk ya da önem eksik. | Bağlam, boşluk ve önem 3–4 cümlede; boşluk bir tarama ile gerekçelendirilmiş. |
| FINER | Ölçütler sayılmış ama sınanmamış. | F, N ve E somut kanıtla (ekipman, iki anahtar kelimeli arama, risk) sınanmış. |
Arkadaşınızın görevine bir güçlü yön ve bir somut geliştirme önerisi yazın. Puan, önerinin gerekçesini göstermek içindir.
Bu cümle bir araştırma sorusu mu? Hangi kavramlar belirsiz?
Huni yaklaşımıyla üç adımda daraltın; bir PICO ya da PECO sorusu yazın.
Sorunuz bir yılda, kulübün imkânlarıyla ve etik olarak yapılabilir mi?
"Karmaşık yapmaya gerek yok. Sebebi bulun, yeter."
Başkanın merakını ciddiye alan ama soruyu daraltmanın gerekçesini anlatan iki cümle.
1. PICO'daki "O" neyi anlatır?
O (outcome): ölçülecek sonuç; test adı ve birimiyle yazılır.
2. Elit futbol çalışmalarında katılımcıların yaklaşık yüzde kaçı kadındı (Clausen ve ark., 2026)?
722 çalışmada katılımcıların %7'si kadın; çalışmaların %83'ü yalnız erkek.
Ana akışta anlatılanların başka biçimde yinelenmesi; derste atlanabilir, evde okunabilir.
Her katman bir öncekinin alt kümesidir — huninin dibine ulaştığınızda popülasyon, değişkenler ve bağlam o kadar netleşmiş olur ki soru artık doğrudan test edilebilir hale gelir.
Soru cümlenizde "etkiler mi?" fiilini kullanıyorsanız, aslında zaten deneysel desen ve ANOVA/ANCOVA ailesini seçmiş oluyorsunuz — fiil seçimi, istatistik planınızı yazmadan önce onu size söyler. Bu testlerin ne sorduğunu 4. haftada (t-testi, ANOVA, korelasyon, regresyon), etki büyüklüğünü (Cohen's d) 7. haftada öğreneceksiniz; bugün yalnızca hangi soru türünün hangi test ailesine açıldığına bakıyoruz.
Tek bir kapıdaki "hayır" cevabı bile — örneğin Etik Kurulun onay vermeyeceği bir tasarım — sorunun tamamını geçersiz kılar. Beş kapı sırayla değil ama hepsi birlikte değerlendirilmelidir.
Kadın katılımcı oranı on yılda %39'dan %43,95'e çıktı; çalışma başına ortalama %40.
Yalnız erkeklerle yapılan çalışma, yalnız kadınlarla yapılandan iki buçuk kat fazla.
Çalışmaların yalnız %5,6'sı adet döngüsünü tasarımda hesaba katmış.
Kendi araştırma sorunuzun P'sini yazın. Yalnız erkekleri alıyorsanız bunu problem cümlesinde nasıl belirtirsiniz ve sonucunuzu kime genelleyebilirsiniz?