Elit Sporcularda Fizyoloji

Hafta 1

Elit Kime Denir?

Elit performansın belirleyicileri: katılımcı sınıflama çerçevesi; sınıflamanın güvenirliği; düzey ve VO₂max; Joyner–Coyle modeli; iki saatlik maraton temposunun fizyolojisi; dördüncü boyut; spordan spora belirleyiciler

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

İki makale, bir sözcük

“Elit futbolcularda yapılan bu çalışma…”

Birinde katılımcılar bölgesel amatör ligde oynayan üniversite öğrencileri, ötekinde Dünya Kupası oyuncuları.
İkisi de “elit” mi?

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Bir sporcu grubunun düzeyini katılımcı sınıflama çerçevesiyle belirlemek.
2Dayanıklılık performansını VO₂max, sürdürülebilir oran ve ekonomiye ayırmak.
3Aynı performansa farklı fizyolojik bileşimlerle ulaşılabildiğini sayıyla göstermek.
4Dayanıklılığı (durability) dördüncü boyut olarak açıklamak.
5Farklı sporlarda belirleyicileri karşılaştırmak.

Önce temel · motor, yakıt kuyruğu, iki tür lif

VO₂max, Fick, laktat eşiği, lif tipi

VO₂max

Dakikada kullanılabilen en çok oksijen.

4200 ÷ 70 kg = 60 mL/kg/dk.

Fick

Kalbin pompaladığı kan × kasın o kandan aldığı oksijen.

25 L × 0,168 = 4,2 L/dk.

Laktat eşiği

Kan laktatının birikmeye başladığı hız.

Kasada kuyruğun uzaması.

Lif tipi

Tip I yavaş, yorulmaz; Tip II hızlı, çabuk yorulur.

Maraton / 100 m.

Önce temel · sezon tablosu tek maçtan çok şey söyler

Meta-regresyon, R², kappa, Tier

Kelime	Anlamı	Örnek
Meta-regresyon	Çalışmaları birleştirip bir değişkenin sonucu nasıl değiştirdiğine bakmak	Düzey ↔ VO₂max
R²	Farkın ne kadarı açıklanıyor; 0–1	0,80: farkın %80'i
Kappa (κ)	Tesadüfü çıkarılmış uyum	(0,80 − 0,50) ÷ 0,50 = 0,60
Tier, PCF	Altı basamaklı katılımcı sınıflama çerçevesi	Tier 0 → Tier 5

BÖLÜM 1

Elit Kime Denir?

Bir sözcüğün bilimsel tanımı.

McKay ve ark. (2022) · katılımcı sınıflama çerçevesi

Altı basamak

Düzey	Tanım	Örnek
Tier 0	Hareketsiz	Önerilen etkinliğin altında
Tier 1	Rekreasyonel etkin	Düzenli egzersiz, yarışma yok
Tier 2	Antrenmanlı / gelişim	Yerel yarışma
Tier 3	Çok antrenmanlı / ulusal	Ulusal şampiyona
Tier 4	Elit / uluslararası	Milli takım
Tier 5	Dünya klası	Olimpiyat madalyası, dünya rekoru

McKay AKA, Stellingwerff T, Smith ES, Martin DT, Mujika I, Goosey-Tolfrey VL, et al. Defining training and performance caliber: a participant classification framework. Int J Sports Physiol Perform. 2022;17(2):317–331.

Merdiven · basamak sıralamayı gösterir, ölçek değildir

“Elit” bir basamaktır

Hızlı yoklama · 1 dakika

Katılımcılar haftada 4 gün antrenman yapan, bölgesel ligde oynayan üniversite futbolcuları. Hangi düzey?

Doğru: A. Düzenli antrenman ve yerel yarışma: Tier 2.

Gerçek bir araştırma · 2025

Aynı makale, dört uzman

Soru: Uzmanlar McKay çerçevesiyle makaleleri ne kadar tutarlı sınıflıyor?
Ne yapıldı: Dört deneyimli akademisyen 130 makaleyi sınıfladı.

κ 0,34–0,74

uzmanlar arası uyum; aynı uzman iki kez sınıflayınca 0,54–0,90.

Sorun sınıflayanda değil, makalelerin katılımcıları eksik anlatmasında.

Wilkins L, Broadbent D, Bruce L, Champion L, Kittel A, MacMahon C, et al. Reliability of participant classification in sport and exercise science: application of McKay et al.'s (2022) framework. J Sports Sci. 2025;43(23):2914–2926.

Wilkins ve ark. (2025) özetinden

Kendileriyle tutarlı, birbirleriyle daha az

Tahmin yoklaması · 1 dakika

Kros kayağında erkeklerde mutlak VO₂max farklarının ne kadarı düzeyle açıklanıyor?

Doğru: C. R² 0,80 (Morton 2026); göreli değerde %41.

Gerçek bir araştırma · 2026

Düzey yükseldikçe VO₂max artıyor

Soru: Kros kayağında katılımcı düzeyi VO₂max'ı ne kadar ayırıyor?
Ne yapıldı: 78 çalışma çerçeveyle yeniden sınıflandı; meta-regresyon.

R² 0,80

erkeklerde mutlak VO₂max; kadınlarda 0,66.

Göreli değerde erkeklerde yalnız 0,41, kadınlarda 0,69.

Morton SE, Forrest LJ, Kavaliauskas M, Easton C, Rumley K, Macpherson TW. Running assessed maximal oxygen uptake increases with participant classification framework tier in overall cross-country skiing performance: a systematic review with meta-regressions. Sports Med Open. 2026;12(1):66.

Morton ve ark. (2026) özetinden

Mutlakta güçlü, göreli erkekte zayıf

Gerçek bir araştırma · 2026

Kadın futbolunda düzey ölçütleri

Soru: Kadın futbolunda fiziksel performans düzeyler arasında nasıl değişiyor?
Ne yapıldı: 288 çalışma, 982 grup, Tier 2'den Tier 5'e; en az 16 yaş.

288

çalışma: sprint, sıçrama ve aralıklı dayanıklılık düzeyleri ayırıyor.

Ör. 30 m sprintte düzeyler arası fark −0,32 ile −0,47 sn.

Compton HR, Lovell R, Scott D, Clubb J, Shushan T. Benchmarking the physical performance qualities in women's football: a systematic review and meta-analysis across the performance scale. Sports Med. 2026;56(Suppl 1):127–155.

BÖLÜM 2

Performansın Belirleyicileri

Üç değişken, bir model.

Önce temel · motor gücü, yakıt oranı, araç tüketimi

Oran, ekonomi, hız tarifi, ± SS

Kelime	Anlamı	Örnek
Sürdürülebilir oran	VO₂max'ın yarış boyunca kullanılabilen payı	Ali: 0,85
Ekonomi	Bir kilometrenin oksijen maliyeti; düşük iyi	200 ile 190 mL/kg/km
Hız tarifi	VO₂max × oran ÷ ekonomi × 60	60 × 0,85 ÷ 200 × 60 = 15,3 km/sa
Ortalama ± SS	Tipik kişi ortalamadan bu kadar sapar	71,0 ± 5,7: ≈ 65–77

Joyner–Coyle modeli · dört adım

Motor, oran, maliyet, hız

Hızlı yoklama · 1 dakika

VO₂max 70, oran %90, ekonomi 200 mL/kg/km. Sürdürülebilir hız kaçtır?

Doğru: B. 70 × 0,90 ÷ 200 × 60 = 18,9 km/sa.

Gerçek bir araştırma · 2021

İki saatlik maraton temposu

Soru: Dünya klası koşucular 2 saatlik maraton temposunda fizyolojik olarak nerede?
Ne yapıldı: 16 dünya klası erkek; laboratuvar ve pistte 21,1 km/sa.

%94

VO₂peak'in; tempo ≈ 4,0 L/dk oksijen istiyor. Yalnız 7 koşucu kararlı duruma ulaştı.

Fark tek bir “süper” değişkende değil, üçünün birleşiminde.

Jones AM, Kirby BS, Clark IE, Rice HM, Fulkerson E, Wylie LJ, et al. Physiological demands of running at 2-hour marathon race pace. J Appl Physiol. 2021;130(2):369–379.

Jones ve ark. (2021) özetinden · 16 koşucu

Dünyanın en iyileri laboratuvarda

Değişken	Ortalama ± SS	Yorum
Vücut kütlesi	58,9 ± 3,3 kg	Hafif gövde
VO₂peak	71,0 ± 5,7 mL/kg/dk	Yüksek, ama olağanüstü değil
Laktat eşiği	18,9 km/sa (%83)	Çok yüksek oran
Laktat dönüm noktası	20,2 km/sa (%92)	Tempoya yakın
21,1 km/sa'te maliyet	191 ± 19 mL/kg/km	Olağanüstü ekonomi

Jones ve ark. (2021) · hız şeridi

Tempo dönüm noktasının üstünde

Modelden hesap · oran 0,94

Aynı süreye iki yol

Modelden hesap · hangi kaldıraç daha güçlü?

%5'lik her iyileşme ≈ 6 dakika

Tahmin yoklaması · 1 dakika

A'nın VO₂max'ı 78, B'nin 68. İkisi de maratonu 2:10'da koşuyor. Nasıl?

Doğru: D. Düşük VO₂max, oran ve ekonomiyle dengelenebilir.

Yoklamanın hesabı · modelden

68 ile 78 aynı maratonu koşar

Önce temel · taze araba ile 200. kilometredeki araba aynı değildir

Ön yükleme, ekonomi kaybı, yavaş bileşen

Ön yükleme

Önce uzun koşuyla yor, sonra eşik testini yinele.

Yarış sonu profili.

Ekonomi kaybı

Aynı hız zamanla daha pahalı.

200 → 210 mL/kg/km.

Yavaş bileşen

Sabit hızda oksijen tüketiminin yavaşça artması.

Aynı iş, daha çok yakıt.

Dayanıklılık

Durability: profilin yorgunlukta bozulmaya direnci.

Dördüncü boyut.

Dördüncü boyutun bedeli · Ali (öğretim verisi)

Taze 2:45, yorgun 2:54

Hızlı yoklama · 1 dakika

Ali: 60 × 0,85 = 51. Ekonomisi yarış sonunda 210 mL/kg/km olursa hızı?

Doğru: A. 51 ÷ 210 × 60 = 14,57 km/sa.

BÖLÜM 3

Spordan Spora

Her sporun kendi belirleyici profili.

Önce temel · Fatma'nın 100 metresi ve Ali'nin halteri

Fosfokreatin, kuvvet–hız, kesit, tekrarlı sprint

Kelime	Anlamı	Örnek
Fosfokreatin	Kasta hazır bekleyen yedek enerji	Sprintin ilk saniyeleri
Kuvvet–hız profili	Ağır yük yavaş, hafif yük hızlı	Zayıf ucu gösterir
Sinirsel uyum, kesit	Lifleri daha çok çağırmak; kasın kalınlığı	Halatta ip sayısı
Tekrarlı sprint	Kısa koşuları kısa dinlenmeyle yinelemek	Basketbolda 30 m

Branşa göre · başlıca belirleyiciler

Her sporun kendi profili

Spor grubu	Başlıca belirleyiciler	Hafta
Maraton, bisiklet, kayak	VO₂max, eşik, ekonomi, dayanıklılık	4–5
Sprint ve güç	Tip II lif, kuvvet–hız profili, fosfokreatin	6
Kuvvet ve halter	Sinirsel uyum, kas kesiti, teknik	7
Takım sporları	Tekrarlı sprint, aralıklı dayanıklılık, mevki	8
Dövüş sporları	Anaerobik güç, kavrama, kilo kategorisi	9

Dersin haritası · 14 hafta, altı katman

Nereden nereye?

SON BÖLÜM

Kendinizi Sınayın

Yedi soru · her biri bir dakika

Soru 1 / 7

McKay ve ark. (2022) çerçevesinde “elit / uluslararası düzey” hangisidir?

Doğru: B. Tier 4 elit, Tier 5 dünya klası.

Soru 2 / 7

Wilkins ve ark. (2025): uzmanlar arası uyumun düşük kalmasının asıl nedeni?

Doğru: C. Uzmanlar kendileriyle tutarlıydı (0,54–0,90).

Soru 3 / 7

Morton ve ark. (2026): erkeklerde göreli (mL/kg/dk) VO₂max'ta R² kaçtı?

Doğru: D. 0,80 erkek mutlak; 0,66 ve 0,69 kadınlar.

Soru 4 / 7

Jones ve ark. (2021): 21,1 km/sa tempo VO₂peak'in yüzde kaçını gerektirdi?

Doğru: A. %83 laktat eşiği, %92 dönüm noktası.

Soru 5 / 7

Jones ve ark. (2021): 16 koşucudan kaçı tempoda kararlı duruma ulaştı?

Doğru: B. Ekonomi değeri bu 7 koşucudan hesaplandı.

Soru 6 / 7

VO₂max 65, oran 0,85, ekonomi 195 mL/kg/km. Sürdürülebilir hız?

Doğru: C. 65 × 0,85 = 55,25; ÷ 195 × 60 = 17,0 km/sa.

Soru 7 / 7

Jones (2024) “dördüncü boyut” derken neyi kastediyor?

Doğru: D. Fizyolojik dayanıklılık (durability, resilience).

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1“Elit” bir basamaktır: Tier 4–5; makalede katılımcıyı yeniden sınıflayın.
2Sınıflama uyumu orta; sorun eksik raporlamada.
3Hız = VO₂max × oran ÷ ekonomi × 60.
4Dünya klası: tek süper değişken değil, üçünün birleşimi.
5Dinlenik profil yarışın sonunu açıklamaz: dördüncü boyut.

Derslikten çıkmadan

Aynı antrenmanı yapan iki kardeşten biri çok gelişiyor, öbürü az. Fark genlerde mi, antrenmanda mı?

Gelecek hafta · Hafta 2: Genetik, Kalıtılabilirlik ve Antrenabilite

Ayrıntılı okuma: Hafta 1 hoca sunumu · elit performansın belirleyicileri.