Elit Sporcularda Fizyoloji

Hafta 4

Oksijenin Yolculuğu

Dayanıklılık I, VO₂max ve oksijen taşıma: kalp debisi ve hemoglobin; Fick zinciri; elit ile hareketsiz arasındaki farkın kaynağı; sporcu kalbi; hemoglobin kütlesi; “yanıt vermeyen” efsanesi; akciğer sınırı

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Bir laboratuvar raporu

“Kalp hızın çok yüksek değil. Demek ki kondisyonun kötü.”

Kürekçi A'nın maksimal kalp hızı 186, B'ninki 201 atım/dk. Ama A'nın VO₂max'ı daha yüksek.
Bu nasıl olabilir?

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1VO₂max'ı Fick denklemiyle halkalarına ayırıp iki profil arasındaki farkın kaynağını bulmak.
2VO₂max'ı sınırlayan merkezî ve çevresel etkenleri açıklamak.
3Hemoglobin kütlesi ile konsantrasyonu ayırt etmek.
4Egzersizle gelen arteriyel hipoksemiyi (EIAH) tanımlamak.
5“Yanıt vermeyen” kavramını doz kanıtıyla değerlendirmek.

Önce temel · motorun tam gazda dakikada yaktığı yakıt

VO₂max, atım hacmi, kalp debisi

VO₂max

Maksimal eforda dakikada kullanılan en çok oksijen.

Bantta maskeyle.

Mutlak, göreli

L/dk ya da kiloya bölünmüş mL/kg/dk.

4200 ÷ 70 = 60.

Kalp hızı, atım hacmi

Dakikada atım sayısı; her atımda atılan kan.

Büyük kalp, büyük kova.

Kalp debisi

Kalp hızı × atım hacmi.

190 × 180 mL = 34,2 L/dk.

Önce temel · oksijen kamyonları

Hemoglobin, doygunluk, a-vO₂ farkı

Kelime	Anlamı	Örnek
Hemoglobin	Kırmızı hücrede oksijen bağlayan protein; 1 g ≈ 1,34 mL O₂	15 g/dL
SaO₂, SvO₂	Atardamarda / kastan dönen kanda doluluk yüzdesi	%97 / %25
a-vO₂ farkı	Kasın kandan çektiği oksijen	≈ 140 mL/L
Kütle / konsantrasyon	Toplam hemoglobin (g) / 100 mL'deki (g/dL)	750 g ÷ 50 dL = 15

Oksijen–hemoglobin eğrisi · hesap örneği

Kamyonlar kasta boşalıyor

Önce temel · restoran zinciri: mutfaktan masaya

Fick, merkezî ve çevresel sınır, EIAH

Fick denklemi

VO₂ = kalp debisi × a-vO₂ farkı.

21,5 × 140 ≈ 3,0 L/dk.

Merkezî sınır

Oksijeni getiren kalp ve kan yetmiyor.

Garson az.

Çevresel sınır

Kas oksijeni kullanamıyor: mitokondri, kılcal.

Masa yemeği alamıyor.

EIAH

Maksimal eforda atardamar doygunluğunun düşmesi.

≤ %93 orta düzey.

Akciğerden mitokondriye · beş halka

VO₂max tek sayı değil, bir zincir

BÖLÜM 1

Oksijen Zinciri

Elit ile hareketsiz halka halka.

Tipik değerlerle hesap örneği · VO₂ = KH × AH × 13,4 × Hb × (SaO₂ − SvO₂)

Hareketsiz ve elit, halka halka

Halka	Hareketsiz genç erkek	Elit dayanıklılık	Fark
Maks. kalp hızı	195 atım/dk	190 atım/dk	−%3
Atım hacmi	110 mL	180 mL	+%64
Kalp debisi	21,5 L/dk	34,2 L/dk	+%59
Hemoglobin	14,5 g/dL	15,0 g/dL	+%3
SaO₂ − SvO₂	97 − 25 = 72	93 − 15 = 78	+%8
VO₂max	3,00 L/dk · 40,0	5,36 L/dk · 82,5	+%79

Farkın kaynağı · ln oranlarıyla ayrıştırma

Farkın ≈ %85'i atım hacminden

Hızlı yoklama · 1 dakika

Kürekçi A'nın maksimal kalp hızı 186, B'ninki 201. A'nın VO₂max'ı daha yüksek. En olası açıklama?

Doğru: A. Farkı çoğunlukla atım hacmi ve hemoglobin kütlesi açıklar.

Hızlı yoklama · 1 dakika

KH 180, AH 160 mL, Hb 15 g/dL, SaO₂ %96, SvO₂ %20. VO₂max yaklaşık kaçtır?

Doğru: B. 28,8 L/dk × 13,4 × 15 × 0,76 ÷ 1000 ≈ 4,4 L/dk.

Bassett ve Howley (2000) · koşula göre değişen sınır

VO₂max'ı ne sınırlar?

Kalp debisi

Tüm vücut egzersizinde antrenmanlıda başlıca sınır.

Atım hacmi belirleyici.

Taşıma kapasitesi

Hemoglobin kütlesi.

Kan nakli, irtifa.

Akciğer

Çok yüksek debide kan akciğerde kısa kalır.

Elitte EIAH.

Kas

Küçük kas grubunda ya da antrenmansızda.

Mitokondri, kılcal.

BÖLÜM 2

Kalp ve Kan

Atım hacmi ve hemoglobin kütlesi.

Önce temel · kalbi ultrasonla ölçmek

Ekokardiyografi, LVMi, EF, β

Kelime	Anlamı	Örnek
Ekokardiyografi	Kalbin ultrasonu; boyut ve kasılma	Sol ventrikül: ana oda
LVMi	Sol ventrikül kütlesi ÷ vücut yüzey alanı	180 g ÷ 1,9 m² ≈ 95
Ejeksiyon fraksiyonu	Dolan kanın atılan yüzdesi	84 ÷ 140 = %60
β, bağımsız	Diğerleri sabitken katkı; yaş, cinsiyet, cüsse hesaba katıldıktan sonra	β 0,19: olumlu

Tahmin yoklaması · 1 dakika

1033 olimpik sporcu: hangi kalp ölçüsü VO₂max ile ilişkili çıkmadı?

Doğru: C. Kasılma yüzdesi değil, boyut ve dolum önemli.

Gerçek bir araştırma · 2026

Kalbin yapısı VO₂max'ı açıklıyor mu?

Soru: Elit sporcularda hangi ekokardiyografi ölçüleri VO₂max'ı öngörür?
Ne yapıldı: 42 branştan 1033 olimpik düzey sporcu (%46,8 kadın); eko ve egzersiz testi.

β 0,19

sol ventrikül kütlesi (LVMi): VO₂max'ın bağımsız, olumlu belirleyicisi.

Oksijen nabzında sol kulakçık ve sağ ventrikül ölçüleri de katkı verdi.

Ferrera A, Di Gioia G, Daniello CD, Paoletti G, et al. Echocardiographic morpho-functional parameters predictors of maximal oxygen uptake and oxygen pulse in a large cohort of elite athletes practicing different sporting disciplines. Int J Cardiol. 2026;450:134233.

Aynı EF, farklı atım · hesap örneği

EF tek başına performansı anlatmaz

Gerçek bir araştırma · 2026

Hangi spor daha çok kan taşıyor?

Soru: Elit dayanıklılık branşları arasında hemoglobin kütlesi farklı mı?
Ne yapıldı: 99 erkek, 75 kadın elit sporcu; optimize CO geri soluma yöntemi.

+%9,5

uzun mesafe koşucularında yüzücülere göre (%95 GA 3,8–15,4).

Ölçüm hatası 23 g: küçük değişim tek ölçümle yorumlanmaz.

Green DJ, Lobb C, Scott BE, Turner G. Comparison of haemoglobin mass across elite endurance sports and within-subject reliability using the optimised CO re-breathing method. J Sci Med Sport. 2026;29(9):963–968.

Green ve ark. (2026) özetinden

Uzun mesafe ve triatlon önde

Gerçek bir araştırma · 2026

Genç kürekçilerde kan ve kas

Soru: Kan hacmi ve hemoglobin kütlesi yağsız kütle ve VO₂max ile nasıl ilişkili?
Ne yapıldı: 25 erkek, 14 kadın genç elit kürekçi.

1083 / 720 g

hemoglobin kütlesi, erkek / kadın; VO₂max 6,28 / 4,48 L/dk.

Yağsız kütleye bölününce VO₂max benzer: 79,4 / 81,1.

Maconytė V, Stasiulė L, Stasiulis A. Blood volume and haemoglobin mass in relation to fat-free mass and aerobic capacity in elite junior rowers. Sports (Basel). 2026;14(5):192.

Maconytė ve ark. (2026) özetinden

Neye böldüğün farkı değiştirir

Gerçek bir araştırma · 2017

Doz artınca “yanıtsız” kalmadı

Soru: Antrenmana “yanıt vermeyenler” gerçekten yanıtsız mı, yoksa doz mu yetersiz?
Ne yapıldı: 78 yetişkin, 6 hafta, haftada 1–5 seans (60 dk); yanıtsızlara ikinci dönemde ek seans.

%69 → %0

yanıtsız oranı: haftada 1 seansta %69, 4–5 seansta hiç.

İkinci dönemde herkes yanıt verdi; Hb kütlesi VO₂max ile ilişkiliydi (kısmi r 0,49).

Montero D, Lundby C. Refuting the myth of non-response to exercise training: "non-responders" do respond to higher dose of training. J Physiol. 2017;595(11):3377–3387.

Montero ve Lundby (2017) özetinden

Yanıtsızlık doza bağlı

Tahmin yoklaması · 1 dakika

Haftada tek 60 dakikalık seansla 6 hafta çalışanların yüzde kaçı VO₂max'ta yanıt vermedi?

Doğru: D. 3 seansta %29, 4–5 seansta %0.

Branşa göre · hangi halka öne çıkıyor?

Dayanıklılık branşları ve oksijen

Branş	Öne çıkan	İzleme
Uzun mesafe koşu	Hb kütlesi yüksek, EIAH sık	Hb kütlesi, kulak oksimetresi
Triatlon	Hb kütlesi uzun mesafeye benzer	Hb kütlesi, ferritin
Yüzme	Hb kütlesi daha düşük	Konsantrasyonu kütleyle birlikte
Kürek	Büyük mutlak VO₂max; yağsız kütle	L/dk ve yağsız kütleye göre
Bisiklet	EIAH koşudan seyrek	Atım hacmi, Hb kütlesi

BÖLÜM 3

Akciğer: Elitin Sınırı

Antrenmanla büyümeyen organ.

Gerçek bir araştırma · 2017

En iyi kalp akciğeri geride bırakınca

Soru: Deniz seviyesinde çok antrenmanlı koşucularda EIAH ne sıklıkta?
Ne yapıldı: 124 erkek uzun mesafe koşucusu; kulak oksimetresiyle maksimal test.

%70

VO₂max'ı 68'in üstündekilerde (55 / 79) SaO₂ ≤ %91.

Tüm grubun %84'ünde en az orta düzey EIAH (SaO₂ ≤ %93).

Constantini K, Tanner DA, Gavin TP, Harms CA, et al. Prevalence of exercise-induced arterial hypoxemia in distance runners at sea level. Med Sci Sports Exerc. 2017;49(5):948–954.

Akciğerin bedeli · hesap örneği

Dört puan doygunluk, ≈ %5 VO₂max

Hızlı yoklama · 1 dakika

Bisikletçinin Hb konsantrasyonu hazırlıkta 15,2'den 14,3 g/dL'ye indi; performans iyileşiyor, ferritin normal.

Doğru: C. Konsantrasyon düşerken kütle korunabilir ya da artabilir.

Yoklamanın hesabı · başlangıç Hb kütlesi 900 g varsayıldı

Kütle artarken konsantrasyon düşebilir

SON BÖLÜM

Kendinizi Sınayın

Yedi soru · her biri bir dakika

Soru 1 / 7

Ali 70 kg, VO₂max 4,2 L/dk. Göreli VO₂max kaçtır?

Doğru: A. 4200 ÷ 70 = 60.

Soru 2 / 7

Maksimal kalp hızı 190, atım hacmi 180 mL. Kalp debisi?

Doğru: B. 190 × 180 = 34 200 mL/dk.

Soru 3 / 7

Ferrera ve ark. (2026): VO₂max'ın bağımsız, olumlu belirleyicisi hangi ölçüydü?

Doğru: D. β 0,19; EF ilişkisizdi.

Soru 4 / 7

Green ve ark. (2026): uzun mesafe koşucularında Hb kütlesi yüzücülere göre ne kadar fazla?

Doğru: A. %95 GA 3,8–15,4.

Soru 5 / 7

Montero ve Lundby (2017): haftada 4–5 seansta “yanıt vermeyen” oranı?

Doğru: B. Yanıtsızlık doza bağlı.

Soru 6 / 7

Constantini ve ark. (2017): tüm koşucuların yüzde kaçında en az orta düzey EIAH görüldü?

Doğru: D. SaO₂ ≤ %93; en antrenmanlılarda ≤ %91 oranı %70.

Soru 7 / 7

Kalp 200 mL kanla doluyor, EF %60. Atım hacmi kaç mL?

Doğru: C. 200 × 0,60 = 120 mL.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1VO₂ = kalp debisi × a-vO₂ farkı; zincirin en zayıf halkası tavanı belirler.
2Elit ile hareketsiz farkının ≈ %85'i atım hacminden; kalp hızı artmaz.
3Kalbin boyutu VO₂max'ı açıklar, EF açıklamaz.
4Hb kütlesi ile konsantrasyon farklıdır; seyrelme anemi değildir.
5Yanıtsızlık doza bağlı; elitte akciğer sınırlayıcı olabilir (EIAH).

Derslikten çıkmadan

VO₂max'ı aynı iki koşucudan biri neden daha hızlı? Laktat eşiği ve ekonomi bu farkı nasıl açar?

Gelecek hafta · Hafta 5: Dayanıklılık II: Eşikler, Ekonomi, Dayanıklılık

Ayrıntılı okuma: Hafta 4 hoca sunumu · VO₂max ve oksijen taşıma.