Elit Sporcularda Fizyoloji

Hafta 8

En Yoğun Dakika

Takım sporlarının fizyolojisi: maç ortalaması ve tepe talep; kayan pencere; mevki ve bağlam; tekrarlı sprintte yorgunluk; fosfokreatin toparlanması; Sdec ve RSA; aerobik kapasitenin rolü; düzeyi ayıran saha testleri

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Bir maç raporu

“Maç ortalaması 10,5 km. Yeterince hazırız.”

Hazırlık ortalama koşu mesafesine göre planlanıyor. Ama son 15 dakikada art arda gelen yoğun bölümlerde sprint hızları düşüyor.
Ortalama neyi saklıyor?

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Maç talebini ortalama ve tepe değerlerle, mevkiye göre yorumlamak.
2Tekrarlı sprintte yorgunluğun mekanizmalarını açıklamak.
3Fosfokreatin toparlanmasını dinlenme süresine bağlamak.
4Sdec ve RSA ortalamasını doğru yorumlamak.
5Düzeyi ayıran saha testlerini seçmek.

Önce temel · doksan dakikanın ortalaması en yoğun dakikayı saklar

Ortalama, yüksek şiddet, kayan pencere

Maç ortalaması

Toplam ÷ süre.

10 800 ÷ 90 = 120 m/dk.

Yüksek şiddetli koşu

Bir hız eşiğinin üstünde koşulan mesafe.

Eşik çalışmaya göre değişir.

Kayan pencere

1, 3 ya da 5 dakikalık çerçeveyi dakika dakika kaydırıp en büyüğünü almak.

Kinematik

Yalnız konum, hız ve ivme; kuvvet değil.

GPS verisi.

Kayan pencere · bir oyuncunun 10 dakikası (öğretim verisi)

En yoğun üç dakika: 505 m

Önce temel · takım sporu aralıklı bir yapıdır

Aralıklı efor, tepe talep, RSA, PCr

Kelime	Anlamı
Aralıklı efor	Sprint, ivmelenme, yön değiştirme ve hafif bölümlerin düzensiz karışımı
Tepe talep	Maçın en yoğun 1–5 dakikası; ortalamanın çok üstünde
Tekrarlı sprint yeteneği (RSA)	Kısa dinlenmelerle sprinti tekrarlayıp hızı koruyabilmek
PCr toparlanması	Sprintte tükenen fosfokreatinin dinlenmede yenilenmesi; dakikalar sürer

BÖLÜM 1

Maçın Talebi

Ortalama yanıltır.

Kayan pencere yöntemi · hangi sayı neye yarar?

Ortalama ve tepe

Kavram	Açıklama	Uygulama
Maç ortalaması	90 dakikanın toplamı ÷ süre	Haftalık hacim
En yoğun 1 dk	Tek dakikadaki en yüksek koşu	Kısa, yüksek şiddetli oyunlar
En yoğun 3–5 dk	Uzun süreli tepe	Aralıklı koşu blokları
Mevki	Bek, stoper, orta saha, forvet farklı	Bireysel hedef
Maç bağlamı	Skor, rakip, turnuva aşaması	Değişkenliği hesaba katmak

90 dakikalık bir kayıt · öğretim amaçlı simülasyon

Ortalama 19, tepe 52 m/dk

Tahmin yoklaması · 1 dakika

Bir bekin maç ortalaması dakikada 110 m, en yoğun dakikası 190 m. Hazırlık neye göre planlanmalı?

Doğru: B. Ortalama hacmi, tepe şiddeti planlar.

Gerçek bir araştırma · 2026

Dünya Kupası'nın en yoğun anları

Soru: En yoğun 1, 3 ve 5 dakikalık bölümler mevkiye ve maç bağlamına göre nasıl değişiyor?
Ne yapıldı: 2022 FIFA Dünya Kupası; beş mevki, kayan pencere, maçtan maça değişkenlik.

d −0,79

bağlama göre en büyük fark: orta saha, 5 dk pencere; sprintte forvette d −0,58.

Değişkenlik tüm mevkilerde vardı; üst düzey takımlarda daha belirgindi.

Cortez A, Yousefian F, Folgado H, Brito J, et al. Performance profiles and match-to-match variability of the most demanding passages during the FIFA World Cup Qatar 2022: the effect of playing positions and match contextual factors. BMC Sports Sci Med Rehabil. 2026;18(1):184.

Branşa göre · tepe talep neye benziyor?

Takım sporlarında en zor an

Branş	Tepe talep	Antrenman
Futbol	3–5 dk yüksek şiddetli koşu, tekrarlı sprint	Mevkiye göre bloklar
Basketbol	Kısa ivmelenme, sıçrama, yön değiştirme	Kısa aralıklı, çok yön
Hentbol	Sprint ve temas	Sprint + kuvvet
Ragbi	Çarpışma ve koşu birlikte	Temaslı tekrar
Voleybol	Sıçrama sayısı ve sıklığı	Sıçrama yükü izlemi

BÖLÜM 2

Tekrarlı Sprint

Yorgunluğun mekanizmaları.

Önce temel · bozuk para biter, banka kartı geç çalışır

PCr, metabolit, oksidatif, yarı süre

Kelime	Anlamı	Örnek
PCr	ATP'yi saniyeler içinde yeniden kuran hazır depo	Sprintte hızla azalır
Metabolit	Kasta biriken yan ürün: H⁺, inorganik fosfat	Kasılmayı bozar
Oksidatif sistem	Mitokondride oksijenle yakma; yavaş ama uzun	VO₂ kinetiği
Yarı süre	Eksiğin yarısının kapandığı süre	80 → 40 → 20 birim

Girard ve ark. (2011) · tekrarlı sprintte yorgunluk

Sprintler neden yavaşlar?

Enerji arzı

PCr tükenmesi ve yavaş yenilenmesi; glikolizin azalması.

Metabolit

H⁺ ve inorganik fosfat birikimi.

Oksidatif katkı

Sprintler ilerledikçe aerobik pay artar.

Sinirsel

Kasın tam aktive edilememesi; strateji değişimi.

Girard O, Mendez-Villanueva A, Bishop D. Repeated-sprint ability – part I: factors contributing to fatigue. Sports Med. 2011;41(8):673–694.

Gerçek bir araştırma · 1995

Güç, fosfokreatinle birlikte döner

Soru: 30 sn maksimal sprintten sonra PCr ne hızla yenilenir, güç dönüşüyle ilişkili mi?
Ne yapıldı: 14 erkek; iki 30 sn bisiklet sprinti; 8 kişide kas biyopsisi.

%19,7

sprint sonunda PCr; 1,5 dk sonra %65, 6 dk sonra %85,5.

Güç dönüşü PCr yenilenmesiyle ilişkili (r 0,71–0,86), kas pH'sıyla değil.

Bogdanis GC, Nevill ME, Boobis LH, Lakomy HK, Nevill AM. Recovery of power output and muscle metabolites following 30 s of maximal sprint cycling in man. J Physiol. 1995;482(2):467–480.

Bogdanis ve ark. (1995) özetinden · eğri üç noktaya uydurulmuş

İlk dakika hızlı, son yüzde on beş yavaş

Hızlı yoklama · 1 dakika

PCr eksiği 80 birim, yarı süre 60 sn. 120 sn dinlenmeden sonra ne kadar eksik kalır?

Doğru: A. 80 → 40 (60 sn) → 20 (120 sn).

Önce temel · Ayşe'nin 6 sprinti: 4,20 / 4,25 / 4,30 / 4,35 / 4,40 / 4,50 sn

RSA ortalaması, Sdec, SMD

RSA ortalaması

Toplam ÷ sprint sayısı.

26,0 ÷ 6 = 4,33 sn.

Sdec

(toplam ÷ (sayı × en iyi) − 1) × 100.

26,0 ÷ 25,2 → %3,2.

SMD

İki ortalamanın farkı ÷ saçılma; 0,2 küçük, 0,8 büyük.

Sürede eksi: daha kısa.

Sdec'in tuzağı · öğretim verisi

Daha hızlı olan daha çok yavaşlıyor

Hızlı yoklama · 1 dakika

Sprint süreleri 4,0 · 4,2 · 4,4 sn. Sdec yüzde kaçtır?

Doğru: D. 12,6 ÷ (3 × 4,0) = 1,05.

Gerçek bir araştırma · 2026

Tekrarlı sprint antrenmanı neyi geliştirir?

Soru: Genç futbolcularda tekrarlı sprint antrenmanı RSA'yı ve kısa sprinti geliştirir mi?
Ne yapıldı: 7 çalışmanın meta-analizi; olağan antrenmanla karşılaştırma.

SMD −0,79

RSA ortalamasında; kısa sprintte −0,59. En iyi sprintte −0,08, anlamlı değil.

Ortalama hızlanıyor, en hızlı tek sprint değişmiyor.

Lin Z, Yang Q, Gao X, Cui X. Effects of repeated sprint training on repeated sprint ability and short-distance sprint performance in youth soccer players: a meta-analysis. BMC Sports Sci Med Rehabil. 2026;18(1):380.

Lin ve ark. (2026) özetinden

Ortalama hızlanıyor, en iyi aynı

Hızlı yoklama · 1 dakika

A'nın ilk sprinti 4,05 sn, Sdec %8; B'nin ilk sprinti 4,30 sn, Sdec %3. Hangisi daha iyi?

Doğru: C. A'nın ortalama süresi hâlâ B'den iyi olabilir.

BÖLÜM 3

Aerobik Kapasite ve Düzey

Aynı takımda farklı fizyoloji.

Glaister (2005) · çoklu sprint işi ve aerobik uygunluk

Takım sporcusu neden dayanıklı olmalı?

PCr yenilenmesi

Oksidatif bir süreç; mitokondri ve kan akımına bağlı.

Maç sonu

Son bölümde yoğun eforu korumak.

Saha testleri

Aralıklı dayanıklılık düzeyi en iyi ayırdı (Compton 2026).

Denge

Hız ve güç kaybetmeden aerobik gelişim (H03).

Glaister M. Multiple sprint work: physiological responses, mechanisms of fatigue and the influence of aerobic fitness. Sports Med. 2005;35(9):757–777.

Önce temel · saha testinin sonucu sayıya nasıl dönüşür?

Yo-Yo IR1, 30-15 IFT, CMJ, Tier

Test	Nasıl?	Sonuç
Yo-Yo IR1	20 m gidiş-dönüş, 10 sn aktif dinlenme, sinyal sıklaşır	Mesafe; bir mekik 40 m
30-15 IFT	30 sn koş, 15 sn dinlen; her kademe +0,5 km/sa	Son kademenin hızı
CMJ (kol serbest)	Çömelip hemen sıçrama, kollar sallanabilir	Yükseklik (cm)
Tier	Sporcu düzeyi (Hafta 1)	2 antrenmanlı, 4–5 elit

Compton ve ark. (2026) · kadın futbolu, 288 çalışma

Tier 2'den Tier 4–5'e ne değişiyor?

Tahmin yoklaması · 1 dakika

Kadın futbolunda düzeyi en güçlü ayıran saha özelliği hangisi çıktı?

Doğru: A. +170 ile +354 m; 30-15 IFT +2,5 km/sa.

SON BÖLÜM

Kendinizi Sınayın

Yedi soru · her biri bir dakika

Soru 1 / 7

Bogdanis ve ark. (1995): 30 sn sprintin sonunda PCr dinlenik düzeyin yüzde kaçıydı?

Doğru: B. Neredeyse tükenmiş.

Soru 2 / 7

Aynı çalışmada 6 dakika dinlenmeden sonra PCr ne kadar yenilenmişti?

Doğru: C. Tam yenilenme dakikalar sürer.

Soru 3 / 7

Lin ve ark. (2026): tekrarlı sprint antrenmanı en iyi sprinti nasıl etkiledi?

Doğru: D. SMD −0,08; ortalamada −0,79.

Soru 4 / 7

Aynı çalışmada RSA ortalamasındaki etki (SMD)?

Doğru: A. %95 GA −1,40 ile −0,18.

Soru 5 / 7

Bir oyuncunun 3 ardışık dakikası 150, 185 ve 170 m. Bu 3 dakikalık pencerenin toplamı?

Doğru: B. 150 + 185 + 170 = 505 m.

Soru 6 / 7

Bogdanis ve ark. (1995): güç dönüşü en çok neyle ilişkiliydi?

Doğru: C. r 0,71–0,86; pH ile ilişki yok.

Soru 7 / 7

Girard ve ark. (2011): ilk sprinti en hızlı olanlar sonraki sprintlerde genellikle ne yapar?

Doğru: D. Sdec'i yüksek çıkar; ortalaması yine iyi olabilir.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1Ortalama hacmi, tepe talep şiddeti planlar; tepe mevkiye ve maça göre değişir.
2Tekrarlı sprintte yorgunluk: PCr, metabolit, oksidatif katkı, sinir.
3PCr 1,5 dk'da %65, 6 dk'da %85,5; güç onunla döner.
4Sdec tek başına yanıltır; ortalama ile birlikte okunur.
5Düzeyi aralıklı aerobik kapasite, sprint ve güç birlikte ayırır.

Derslikten çıkmadan

Güreşçi tartıdan bir gün önce 4 kilo veriyor. Ertesi gün minderde bunu ödüyor mu?

Gelecek hafta · Hafta 9: Dövüş Sporları ve Kilo Kategorileri

Ayrıntılı okuma: Hafta 8 hoca sunumu · takım sporlarının fizyolojisi.