Elit Sporcularda Fizyoloji

Hafta 9

Tartıdan Önceki Gece

Dövüş sporları ve kilo kategorileri: judo, güreş ve taekwondonun fizyolojik profili; düzeyi ayıran ve ayırmayan testler; kilo kategorisinin mantığı; hızlı kilo kaybının bağışıklık ve uykuya bedeli; güvenli kilo planı

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Tartıdan bir gün önce

“Yarın tartıya kadar 3 kilo daha vermen lazım.”

70 kg'lık güreşçi 66 kg'da yarışacak. Tartı müsabakadan 2 saat önce. Plan: son iki gün sıvı kısıtlaması ve sauna. Sporcu son turnuvada sık hastalandığını ve uyuyamadığını söylüyor.
Bu planın bedeli ne?

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Judo, güreş ve taekwondonun fizyolojik profillerini karşılaştırmak.
2Düzeyi ayıran ve ayırmayan özellikleri kanıtla ayırt etmek.
3Kilo planını kademeli ve akut bileşenleriyle yüzde olarak kurmak.
4Hızlı kilo kaybının bağışıklık ve uyku risklerini açıklamak.
5Tartı sonrası toparlanmayı süreye göre planlamak.

Önce temel · tartıdaki sayı ve yüzde

Sıklet, tartı, yüzde kayıp

Sıklet

Kilo kategorisi; üst sınır tartıda aşılamaz.

66 kg: en çok 66,0.

Tartı

Müsabakadan önceki resmî tartı.

Arası 2 saatten 24 saate.

Yüzde tarifi

Kayıp ÷ başlangıç × 100.

4 ÷ 80 = %5,0.

Neden yüzde?

Aynı kilo, farklı yük.

3 kg: 60'ta %5, 90'da %3,3.

Kilogram değil yüzde · hesap örneği

Aynı 3 kilo, hafif sporcuda eşiğin üstünde

Önce temel · dövüş aralıklı, yoğun ve temaslıdır

Efor–dinlenme, kavrama, kademeli, akut

Efor–dinlenme

Kısa, çok yoğun eforlar ve kısa aralar.

Maç içinde ve maçlar arası.

Kuvvet dayanıklılığı

Kavrama ve gövdede tekrarlı izometrik kuvvet.

Yakayı bırakmamak.

Kademeli kayıp

Haftalar içinde, çoğunlukla yağdan.

Performansı korur.

Akut kayıp

Son günlerde sıvı ve bağırsak içeriğinden.

Geri kazanmak zaman ister.

BÖLÜM 1

Dövüşün Fizyolojisi

Üç spor, üç profil.

Önce temel · enerji oksijenli mi, oksijensiz mi?

Aerobik, anaerobik, güç, kapasite

Kelime	Anlamı	Örnek
Aerobik, VO₂max	Oksijenle uzun süre üretim; tavanı VO₂max	50 × 70 kg = 3500 mL/dk
Anaerobik	10–30 sn'lik patlamada oksijeni beklemeden	Bir judo atışı
Güç / kapasite	Anlık en yüksek / toplam iş	700 W × 30 sn = 21 kJ
Üst / alt ekstremite	Kollar / bacaklar	Kol ergometresiyle güç

Önce temel · “düzeyi ayırıyor” ne demek?

Kuvvet türleri, izometrik, ayırt edicilik

Kelime	Anlamı	Örnek
Maksimal / patlayıcı / dayanıklı	En çok yük / çok kısa sürede / yorulmadan tekrar	Squat 100 kg / sıçrama / tutuş
İzometrik / dinamik	Kas boyu değişmeden / eklem hareketiyle	Rakibi tutmak / atış
Ayırıyor	Elit ile elit olmayan arasında fark yaratıyor	Güç 10 ile 8 W/kg
Somatotip	Vücut yapısı tipi; doğrusal: ince, uzun	Taekwondocu

Üç derleme · uluslararası düzey sporcular

Judo, güreş, taekwondo

Özellik	Judo	Güreş	Taekwondo
Aerobik	VO₂max E 50–55, K 40–45; düzeyi ayırmıyor	Periyotlar arası toparlanma	Orta–yüksek
Anaerobik	Üst ekstremite gücü elitleri ayırıyor	Güç ve kapasite başarıyı ayırıyor	Alt ekstremite tepe gücü yüksek
Kuvvet	Alt ekstremite dinamik kuvvet	Dört türün hepsi	Orta–yüksek dinamik
Esneklik	—	Başarıyı ayırmıyor	Alt ekstremitede yüksek

Franchini E, Del Vecchio FB, Matsushigue KA, Artioli GG. Physiological profiles of elite judo athletes. Sports Med. 2011;41(2):147–166 · Chaabene H, et al. J Strength Cond Res. 2017;31(5):1411–1442 · Bridge CA, et al. Sports Med. 2014;44(6):713–733.

Ayırıyor mu, ayırmıyor mu? · örnek sayılar

Elitlerde yüksek olmak yetmez

Neyi ölçmeli?

Düzeyi ayıran ve ayırmayan

Ayırıyor

Judoda üst ekstremite anaerobik gücü; güreşte anaerobik güç ve kapasite.

Kısmen

Judoda alt ekstremite kuvveti: rekreasyonelden ayırıyor, milli takım adaylarını değil.

Ayırmıyor

Judoda aerobik güç; güreşte esneklik.

Özgül test

Spora özgü testler genel testlerden daha bilgilendirici olabilir.

Hızlı yoklama · 1 dakika

Bir kulüp judocularını ayırt etmek için tek bir laboratuvar testi seçecek. Hangisi?

Doğru: D. Aerobik güç düzeyleri ayırmıyor (Franchini 2011).

Branşa göre · dövüş sporlarında ayırt edici olan

Beş dövüş sporu

Branş	Öne çıkan	Kilo yönetimi notu
Judo	Üst ekstremite anaerobik güç, kavrama	Kategori seçimi kritik
Güreş	Anaerobik kapasite, her tür kuvvet	Akut kayıp yaygın
Taekwondo	Alt ekstremite gücü, esneklik	Düşük yağ, doğrusal yapı
Boks	Tekrarlı yumruk gücü, aerobik toparlanma	Tartı sonrası uzun süre
Karma dövüş (MMA)	Alma (takedown), kontrol, vuruş	Büyük akut kayıplar bildirilir

Gerçek bir araştırma · 2026

Karma dövüşte alma (takedown)

Soru: UFC'de dakika başına başarılı alma yıllar içinde ve sıkletlere göre nasıl değişti?
Ne yapıldı: 8461 maç, 16 922 sporcu-maç gözlemi, 1997–2025.

%50 / %20

alma başarı yüzdesi medyanı: kazanan / kaybeden.

Erkeklerde alma yoğunluğu zamanla azaldı (r −0,75); kadınlarda anlamlı eğilim yok.

Ma K, Li K, Zhu Z, Shao HT. Temporal trends and weight-class differences in takedown density in professional mixed martial arts: a retrospective analysis of 8,461 UFC bouts, 1997–2025. BMC Sports Sci Med Rehabil. 2026;18(1):385.

Ma ve ark. (2026) özetinden · medyanlar

Kazananlar daha sık ve daha uzun kontrol ediyor

BÖLÜM 2

Kilo Kategorisi

Tartının fizyolojisi.

Önce temel · tartıdan sonra ne geri yüklenir?

Glikojen, sodyum, rehidrasyon, böbrek

Kelime	Anlamı	Örnek
Glikojen	Kasta ve karaciğerde depolanan karbonhidrat	Yemek kısılınca depo boşalır
Sodyum	Terle kaybedilen, sıvıyı tutan tuz	Yalnız su yetmez
Rehidrasyon	Kayıp (kg) × 1,5 litre; sodyum ve karbonhidratla	3 kg → 4,5 L
Böbrek	Susuzlukta böbreğe giden kan azalır	Süzme işlevi bozulabilir

Reale ve ark. (2017) · akut kilo kaybı stratejileri

Neden daha düşük kategori?

Motivasyon

Daha hafif rakibe karşı daha büyük kas kütlesi.

Bağlam

Tartı–müsabaka süresi spordan spora değişir.

Bedel

Sıvı, glikojen ve enerji açığı; bağışıklık, uyku.

Karar

Miktar, süre ve toparlanma penceresine göre strateji.

Reale R, Slater G, Burke LM. Acute-weight-loss strategies for combat sports and applications to Olympic success. Int J Sports Physiol Perform. 2017;12(2):142–151.

Önce temel · bağışıklığı nasıl izlerler?

Kortizol, NK hücre, IgA, odds oranı

Kelime	Anlamı	Not
Kortizol	Stres hormonu	Uzun süre yüksekse savunmayı baskılar
Lenfosit, NK hücre	Akyuvar türleri; NK virüslü hücreyi ilk bulur	İşlevleri düşebilir
Tükürük IgA	Ağız ve solunum yolunu koruyan antikor	Düşerse nezle riski artar
Odds oranı (OR)	İki grubun odds'larının oranı; 1 = fark yok	2,70 “risk 2,7 kat” değil

Tahmin yoklaması · 1 dakika

Hızlı kilo kaybında bağışıklık bozulması vücut kütlesinin yüzde kaçını aşan kayıpta özellikle belirgin?

Doğru: B. Lee (2026); üst solunum yolu enfeksiyonu riski artıyor.

Gerçek bir araştırma · 2026

Hızlı kilo kaybı ve bağışıklık

Soru: Dövüş sporlarında hızlı kilo kaybı bağışıklık sistemini nasıl etkiler?
Ne yapıldı: Deneysel ve mekanizma çalışmalarının sistematik derlemesi.

> %5

vücut kütlesini aşan hızlı kayıpta bağışıklık etkileri özellikle ağır.

Kademeli kilo yönetimi ve biyobelirteç izlemi riski azaltabilir.

Lee HS. Effects of rapid weight loss on the immune system in combat sports athletes: a systematic review. Int J Mol Sci. 2026;27(1):508.

Gerçek bir araştırma · 2026

Kilo kaybı ve uyku

Soru: Dövüş sporcularında uyku kalitesi neyle ilişkili?
Ne yapıldı: Olimpik ve olimpik olmayan dövüş sporlarından 498 sporcu; kesitsel.

OR 2,70

%4'ü aşan hızlı kayıpta kötü uyku (%95 GA 1,80–4,00).

Sporcuların %65'i zaten kötü uyuyor.

Eroğlu Ş, Ceylan T, Türkmen M, Yılmaz T, et al. Sleep quality in Olympic and non-Olympic combat sports: associations with sex, rapid weight loss, and sport age (a PSQI-based analysis). Front Psychol. 2026;17:1847782.

Eroğlu ve ark. (2026) özetinden

Kötü uykuyla ilişkili etkenler

Hızlı yoklama · 1 dakika

Kayıp vermeyenlerin 100'de 50'si, verenlerin 73'ü kötü uyuyor. OR 2,70 ne demek?

Doğru: A. 73 ÷ 27 = 2,70; 50 ÷ 50 = 1,0; 73 ÷ 50 = 1,46.

Hızlı kilo kaybının bedeli · sistem sistem

Sağlık ekibinin izleme listesi

Sistem	Bulgu	Kaynak
Bağışıklık	%5'i aşan kayıpta belirgin bozulma	Lee 2026
Uyku	%4'ü aşan kayıpta OR 2,70	Eroğlu 2026
Enerji, adet döngüsü	Kadın güreşçilerde etkileşim	Jagim 2026
Performans	Toparlanma kısaysa güç ve dayanıklılık düşer	Reale 2017
Böbrek	Susuzlukta süzme işlevi bozulabilir	Genel fizyoloji

Hızlı yoklama · 1 dakika

70 kg'lık güreşçi, 2 saat sonraki müsabaka öncesi tartıya kadar son iki günde 3 kg vermeyi planlıyor.

Doğru: C. 2 saat yenilenme için çok kısa; kaybı erkene yay ya da kategoriyi düşün.

BÖLÜM 3

Güvenli Uygulama

Plan, izleme, toparlanma.

Dört adımda kiloya girmek · sezon başında, sağlık ekibi ve diyetisyenle

Tartı günü sürpriz olmamalı

70'ten 66'ya · öğretim örneği

Kaybın dörtte üçü haftalarda

Hızlı yoklama · 1 dakika

Tartıya kadar 2 kg akut kayıp verildi. Tartı sonrası sıvı hedefi yaklaşık ne kadar?

Doğru: A. 2 × 1,5 = 3 L; sodyum ve karbonhidratla, küçük porsiyonlarla.

SON BÖLÜM

Kendinizi Sınayın

Yedi soru · her biri bir dakika

Soru 1 / 7

75 kg'lık sporcu 70 kg kategorisine girecek. Toplam kayıp yüzde kaçtır?

Doğru: B. 5 ÷ 75 = %6,7.

Soru 2 / 7

Franchini ve ark. (2011): erkek elit judocularda tipik VO₂max (mL/kg/dk)?

Doğru: C. Kadınlarda 40–45; düzeyleri ayırmıyor.

Soru 3 / 7

Eroğlu ve ark. (2026): dövüş sporcularının yüzde kaçı kötü uyuyordu?

Doğru: D. PSQI > 5; 498 sporcu.

Soru 4 / 7

Ma ve ark. (2026): kazananlarda alma başarı yüzdesinin medyanı?

Doğru: A. Kaybedenlerde %20.

Soru 5 / 7

Tartı sonrası sıvı hedefi yaygın olarak akut kaybın kaç katıdır?

Doğru: B. Sodyum ve karbonhidratla birlikte.

Soru 6 / 7

Chaabene ve ark. (2017): güreşte başarıyı ayırmayan özellik hangisi?

Doğru: C. Anaerobik güç ve kapasite başarıyı ayırıyor.

Soru 7 / 7

3 kg kayıp 60 kg'lık sporcuda yüzde kaçtır?

Doğru: D. 3 ÷ 60 = 0,05; Lee'nin eşiğinde.

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1Her dövüş sporunun ayırt edici özelliği farklı; judoda üst ekstremite anaerobik gücü.
2Elitte yüksek olmak yetmez; test düzeyi ayırmalı.
3Kayıp başlangıç kütlesinin yüzdesiyle yazılır.
4%4–5'i aşan hızlı kayıp uyku ve bağışıklık bedeliyle gelir.
5Plan: gerçekçi kategori, kademeli kayıp, küçük akut kayıp, 1,5 kat sıvı.

Derslikten çıkmadan

Kadın sporcunun antrenmanı adet döngüsüne göre mi planlanmalı? Kanıt ne diyor?

Gelecek hafta · Hafta 10: Kadın Elit Sporcu Fizyolojisi

Ayrıntılı okuma: Hafta 9 hoca sunumu · dövüş sporları ve kilo kategorileri; ek okumalar M7–M9.