Elit Sporcularda Fizyoloji

Hafta 10

Döngü, Fark, Kanıt

Kadın elit sporcunun fizyolojisi: cinsiyet farkının biyolojik temeli, kadına özgü güçlü yönler, adet döngüsü ve performans kanıtı, hormon profilleri ve bireysel izleme

Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi · 2026–2027

Bir kadın futbol takımında

“Adet haftası hafif, yumurtlama haftası ağır.”

Antrenör 22 oyuncunun programını takvimden tahmin ettiği döngü evrelerine göre yazıyor. Oyunculardan 9'u hormonal kontraseptif kullanıyor, 3'ünün döngüsü düzensiz.
Bu plan kaç oyuncuya gerçekten uyar?

Bu derste

Ders sonunda şunları yapabileceksiniz

1Cinsiyet farkının biyolojik temelini ve olaya göre değişen büyüklüğünü açıklamak.
2Kadın sporcunun güçlü yönlerini ve enerji riskini tartışmak.
3Döngü ve performans kanıtını etki büyüklüğüyle okumak.
4Evrenin nasıl belirlendiğine bakarak bir çalışmayı değerlendirmek.
5Kadın sporcu için bireysel döngü izleme planı kurmak.

Önce temel · döngü bir takvim değil, bir hormon dalgası

Döngü, evreler, iki hormon, kontrasepsiyon

Adet döngüsü

Bir adetin ilk gününden sonrakinin ilk gününe.

21 ile 35 gün arası olağan.

Foliküler evre

Adetten yumurtlamaya. Başta hormonlar düşük, sonra östrojen yükselir.

28 günde ≈ 1–14. gün.

Luteal evre

Yumurtlamadan sonraki adete. Progesteron yükselir.

Orta luteal ≈ 21. gün.

Hormonal kontrasepsiyon

Hap, yama, halka, hormonlu spiral: dışarıdan hormon.

Türler birbirinden farklı.

Görsel · 28 günlük örnek döngü

Östrojen önce, progesteron sonra yükselir

Görsel · takvim herkese uymaz

Yumurtlama günü döngü uzunluğuyla kayar

Hızlı yoklama · 1 dakika

Ayşe'nin döngüsü 35 gün. Takvim kuralına göre yumurtlama yaklaşık kaçıncı gündedir?

Doğru: C. 35 − 14 = 21. Takvim tahmini yine de kaba bir tahmindir.

BÖLÜM 1

Cinsiyet Farkı

Biyoloji ve bağlam.

Önce temel · fark nereden geliyor, nasıl yazılıyor?

Testosteron, hemoglobin, mutlak, göreli

Kelime	Anlamı	Örnek
Testosteron, ergenlik	Erkekte ergenlikle belirgin yükselir; kas, kemik, hemoglobin artar	Çocuklukta fark küçük
Hemoglobin	Alyuvarda oksijeni taşıyan protein	Kütlesi büyükse VO₂max yüksek
Mutlak / göreli	Toplam (L/dk) / kilogram başına (mL/kg/dk)	4200 ÷ 75 = 56
Yüzde fark	Süre: K ÷ E − 1 · mesafe: (E − K) ÷ E	24,20 ÷ 22,00 − 1 = %10

Aynı iki kişi · hesap örneği

Hangi ölçüyle kıyasladığınız sonucu değiştirir

ACSM uzlaşı bildirisi · 2023

Farkın biyolojik temeli

Etken	Ne oluyor?	Performansa etkisi
Ergenlik	Fark ergenlikle açılır	Çocuklukta fark küçük
Testosteron	Erkekte yetişkinliğe kadar ≈ 30 kat artar	Kas, kemik, hemoglobin
Kas ve kuvvet	Özellikle üst vücutta büyük fark	Güç ve sprint
Kalp ve kan	Kalp boyutu, hemoglobin kütlesi	Mutlak VO₂max

Büyüklük olaya göre %10–30. Katılım, fırsat ve destek gibi sosyal etkenler de payını alıyor.

Hunter SK, Angadi SS, Bhargava A, et al. The biological basis of sex differences in athletic performance: consensus statement for the American College of Sports Medicine. Med Sci Sports Exerc. 2023;55(12):2328–2360.

Dünya rekorları · olaydan olaya

Fark sıçramada büyük, maratonda küçük

Hızlı yoklama · 1 dakika

Kadın ve erkek performansı arasındaki fark her olayda aynı mı?

Doğru: D. Hunter ve ark. (2023): büyüklük olayın talebine bağlı; sıçrama ve güçte en büyük.

Önce temel · kadın sporcuya özgü dört terim

Yorgunluğa direnç, plazma, enerji, REDs

Kelime	Anlamı	Örnek
Yorgunluğa direnç	Aynı görevde kuvvetin ne kadar yavaş düştüğü	60 sn tutuşta %30 ile %20 düşüş
Plazma hacmi	Kanın hücre dışı sıvı kısmı; yağsız kütleye bölünür	mL/kg yağsız kütle
Enerji uygunluğu (EA)	(Alınan − antrenman) ÷ yağsız kütle	(2400 − 900) ÷ 45 = 33,3
REDs, amenore	Sporda göreli enerji yetersizliği; 3 ay adet yokluğu	Kemik, adet, bağışıklık bozulur

Farklı, daha küçük değil

Kadın sporcunun güçlü yönleri ve riski

Nöromüsküler

Benzer şiddette izometrik kasılmada genellikle daha az yorulma.

Göreve özgü (Hunter, 2014).

Dayanıklılık

Uzun koşunun sonunda daha az hız kaybı.

Jaén-Carrillo, 2026.

Kan

Yağsız kütleye göre plazma hacmi daha yüksek.

Maconytė, 2026.

Risk

Düşük enerji uygunluğu döngüyü ve kemiği bozar.

REDs (IOC, 2023).

Tahmin yoklaması · 1 dakika

Performansı eşit kadın ve erkek koşucular 3 saat koştu. Sonraki zamana karşı testte kim daha çok hız kaybetti?

Doğru: B. Kadınlarda ≈ %1, erkeklerde ≈ %10 hız düşüşü.

Gerçek bir araştırma · 2026

Uzun koşunun sonunda kim dayanıyor?

Soru: Performansı eşleştirilmiş kadın ve erkek koşucuların dayanıklılığı (uzun eforun sonunda performansı koruma) farklı mı?
Ne yapıldı: 11 kadın, 11 erkek yüksek antrenmanlı koşucu; 3 saat koşu, öncesinde ve sonrasında zamana karşı test.

%1 / %10

3 saat sonra hız düşüşü: kadın / erkek.

Erkeklerde tepe laktat düşüşü de daha büyüktü. Kadın koşucular uzun eforun sonunda daha dirençli.

Jaén-Carrillo D, Bruce CD, Lawley JS, Zanini M. Highly trained female runners show greater durability and physiological resilience than performance-matched male counterparts. Scand J Med Sci Sports. 2026;36(5):e70299.

Görsel · dayanıklılık

3 saat sonra: kadınlar hızını korudu

Gerçek bir araştırma · 2026

Kan hacmi: mutlak mı, göreli mi?

Soru: Elit genç kürekçilerde kan hacmi ve hemoglobin kütlesi yağsız kütleye göre nasıl?
Ne yapıldı: 25 erkek, 14 kadın; kan hacmi, hemoglobin kütlesi ve VO₂max ölçüldü.

57,2 / 49,9

plazma hacmi (mL/kg yağsız kütle): kadın / erkek.

Mutlak değerlerde erkekler yüksek; yağsız kütleye bölününce plazma hacmi kadınlarda daha yüksek.

Maconytė V, Stasiulė L, Stasiulis A. Blood volume and haemoglobin mass in relation to fat-free mass and aerobic capacity in elite junior rowers. Sports (Basel). 2026;14(5):192.

Görsel · iki ölçü, iki hikâye

Göreli plazma kadında, mutlak hemoglobin erkekte

Enerji uygunluğu · hesap örneği

Ayşe'nin enerjisi eşiğin hemen üstünde

Branşa göre · kadın sporcuda öncelik

Neye bakılır?

Branş	Öne çıkan konu	İzlenecek
Uzun mesafe koşu	Dayanıklılık güçlü; düşük EA riski yüksek	EA, adet düzeni, stres kırığı öyküsü
Kürek	Göreli plazma yüksek, mutlak hemoglobin düşük	Göreli değerlerle kıyas
Futbol	Döngü etkisi çalışmaların üçte birinde	Belirti ve bireysel eğilim
Güreş, judo	Kilo kategorisi ve döngüdeki sıvı değişimi	Tartı planında döngü günü
Jimnastik	Erken yaş, düşük kilo baskısı	Menarş yaşı, REDs taraması

BÖLÜM 2

Adet Döngüsü ve Performans

Ortalama ve birey.

Önce temel · kanıt özetini okumak

Meta-analiz, ES, “anlamlı değil”

Kelime	Anlamı	Örnek
Meta-analiz	Aynı sorunun çalışmalarını tek ortalamada birleştirir	Girdisi kadar iyidir
Etki büyüklüğü (ES)	Fark ÷ standart sapma	SS 10 puanda ES 0,06 = 0,6 puan
Önemsiz / küçük	Yaygın ölçütte \|ES\| 0,2'nin altı / 0,2 civarı	Cohen (1988)
“Anlamlı fark yok”	Fark yok demek değil; az çalışma farkı kaçırabilir	Kaç çalışma? Kaç kişi?

Gerçek bir araştırma · 2020

78 çalışma, tek ortalama

Soru: Düzenli döngüsü olan kadınlarda döngü evresi egzersiz performansını değiştiriyor mu?
Ne yapıldı: 78 çalışmanın sistematik derlemesi ve meta-analizi; evreler karşılaştırıldı.

ES −0,06

erken foliküler evrede, diğer evrelere göre.

Ortalama etki önemsiz. Kanıt kalitesi çoğunlukla düşük; evre çoğu çalışmada ölçülmemiş.

McNulty KL, Elliott-Sale KJ, Dolan E, et al. The effects of menstrual cycle phase on exercise performance in eumenorrheic women: a systematic review and meta-analysis. Sports Med. 2020;50(10):1813–1827.

Görsel · orman grafiği

İki tahmin de önemsiz bölgede

Hızlı yoklama · 1 dakika

ES −0,06 neyi gösterir? Testin ortalaması 50, standart sapması 10 puan olsun.

Doğru: A. 0,06 × 10 = 0,6 puan; günlük dalgalanmanın içinde kalır.

Gerçek bir araştırma · 2026

Yalnız elit, yalnız ölçülmüş evre

Soru: Evresi hormon ölçümüyle doğrulanmış elit ve iyi antrenmanlı kadınlarda VO₂max evreye göre değişiyor mu?
Ne yapıldı: Erken foliküler ve orta luteal evreyi karşılaştıran çalışmaların meta-analizi.

5 çalışma

evreler arasında anlamlı fark yok.

Erken foliküler evrede küçük, anlamlı olmayan düşüş. Az çalışma: “fark yok” değil, “gösterilemedi”.

Britton II, Duncan WC. The effects of hormone changes over the menstrual cycle on elite athlete performance: meta-analysis and suggested standardised protocol. Reprod Fertil. 2026;7(3):RAF250131.

Gerçek bir araştırma · 2026

Futbolda döngü

Soru: Kadın futbolcularda döngü evresi aerobik ve sprint performansını değiştiriyor mu?
Ne yapıldı: 15 ileriye dönük gözlemsel çalışmanın sistematik derlemesi; toplam 210 oyuncu.

5 / 15

çalışma erken foliküler evrede düşüş buldu; 10'u fark bulmadı.

Bulgular dağınık; örneklemler küçük, evre doğrulaması tutarsız.

Rasmussen KD, Bisgaard MS, Hansen M. Menstrual cycle effects on performance parameters in female football players: a systematic review. Int J Sports Physiol Perform. 2026;21(10):1098–1106.

Görsel · 15 çalışma

Üçte biri düşüş, üçte ikisi fark yok

BÖLÜM 3

Hormon Profilleri ve Yöntem

Döngünün ötesi.

Önce temel · evreyi nasıl bilirsiniz?

Takvim, LH, hormon, PCF

Kelime	Anlamı	Örnek
Takvim sayımı	Adetin ilk gününden saymak; en ucuz, en kaba	Ayşe'de “14. gün” yanlış
LH testi	Yumurtlamayı tetikleyen hormonun idrarda yükselişi	Yumurtlama yaklaşıyor
Kanda hormon	Östrojen ve progesteron ölçümü	Luteal evre gerçek mi?
PCF	Katılımcıyı antrenman düzeyine göre katmanlara ayırır	Tier 4: elit, uluslararası

Görsel · evre doğrulama basamakları

Takvimden kana: her basamak daha güvenilir

Elit kadın sporcu rehberi · 2026

Döngü tek profil değil

Profil	Ne değişir?	Antrenör için
Doğal, düzenli döngü	İki hormon dalgalanır	Takip ve belirti kaydı
Hormonal kontrasepsiyon	Türüne göre farklı hormon ortamı	Türü kaydedilir, tek grup sayılmaz
Düzensizlik, amenore	Dalga bozulur ya da durur	Neden aranır, önce enerji
Ergenlik, menarş	Döngü henüz oturmamış olabilir	Olgunlaşmayla birlikte (H12)
Gebelik, doğum sonrası	Hormon ortamı tamamen farklı	Dönüş planı bireysel

Elliott-Sale KJ, Burden RJ, Ackerman KE, et al. Methodological considerations for studies in sport and exercise science with women as participants part II: guidance for applied studies in elite female athletes. Sports Med. 2026;56(10):2349–2366.

Makale okurken · beş soru

Kadın sporcu çalışmasında neye bakılır?

Ölçüt	Soru	Neden?
Hormon profili	Döngü, kontraseptif, düzensizlik ayrıldı mı?	Farklı hormon ortamı
Evre doğrulama	Takvim mi, LH mi, kan mı?	Takvim güvenilmez
Döngü uygunluğu	Yumurtlama doğrulandı mı?	Yumurtlamasız döngü sık
Örneklem	Kaç kadın, hangi PCF katmanı?	Genelleme
Raporlama	Kontraseptif türü, döngü uzunluğu yazıldı mı?	Tekrarlanabilirlik

Elliott-Sale KJ, Minahan CL, de Jonge XAKJ, et al. Methodological considerations for studies in sport and exercise science with women as participants: a working guide for standards of practice for research on women. Sports Med. 2021;51(5):843–861.

Uygulama · bireysel izleme

Takvim değil, kişi

Hızlı yoklama · 1 dakika

22 oyunculu takımda 9 kontraseptif kullanıcısı, 3 düzensiz döngü, 10 düzenli döngü var. Ne yapılır?

Doğru: D. Profiller farklı, ortalama etki çok küçük; düzensizlik ayrıca araştırılır.

SON BÖLÜM

Kendinizi Sınayın

Yedi soru · her biri bir dakika

Soru 1 / 7

Erkek 10,00 sn, kadın 11,00 sn koşuyor. Süre farkı yüzde kaçtır?

Doğru: A. 11 ÷ 10 − 1 = 0,10.

Soru 2 / 7

Sporcu 2200 kcal alıyor, antrenmanda 800 kcal harcıyor, yağsız kütlesi 50 kg. EA kaçtır?

Doğru: B. (2200 − 800) ÷ 50 = 28.

Soru 3 / 7

Rasmussen ve ark. (2026) futbol derlemesinde 15 çalışmanın kaçı erken foliküler evrede düşüş buldu?

Doğru: C. 5 düşüş, 10 fark yok; toplam 210 oyuncu.

Soru 4 / 7

Bir çalışma evreyi yalnız takvim sayımıyla belirlemiş. Bu neden sorun?

Doğru: A. Döngü uzunluğu değişir, yumurtlamasız döngü olabilir.

Soru 5 / 7

Ali 4,2 L/dk ve 75 kg; Ayşe 3,0 L/dk ve 60 kg. Göreli VO₂max farkı yaklaşık yüzde kaçtır?

Doğru: B. 56 ve 50 mL/kg/dk: (56 − 50) ÷ 56 = %10,7.

Soru 6 / 7

Elit genç kürekçilerde plazma hacmi yağsız kütleye bölündüğünde ne görüldü?

Doğru: C. Mutlak değerler erkekte, göreli plazma kadında yüksek (Maconytė, 2026).

Soru 7 / 7

Bir araştırmacı tüm kontraseptif kullanıcılarını tek grupta topluyor. Rehbere göre sorun ne?

Doğru: D. Hap, yama, halka, spiral: tür raporlanır, tek grup sayılmaz (Elliott-Sale, 2026).

Özet

Bugün beş şey öğrendik

1Cinsiyet farkı biyolojik; büyüklüğü olaya göre %10–30, sıçramada en büyük.
2Fark hangi ölçüyle kıyaslandığına bağlı: mutlak mı, göreli mi?
3Kadın sporcu dayanıklılıkta güçlü; düşük enerji en önemli risk.
4Döngünün ortalama etkisi önemsiz; birey ve belirti önemli.
5Evre ölçülmeden etiket güvenilmez; profil tek değil.

Derslikten çıkmadan

Aynı sporcu 2500 metrede ve 35 °C'de neden daha yavaş koşar?

Gelecek hafta · Hafta 11: Çevre Fizyolojisi: İrtifa ve Sıcak

Ayrıntılı okuma: Hafta 10 hoca sunumu · kadın elit sporcu fizyolojisi; Makale 4 ve Makale 11.