BİLİMSEL ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ · LİSANS · HAFTA 7

Kimi
Araştırıyoruz?

Evren, örneklem, temsil ve "kaç kişi yeter?" sorusu.
Prof. Dr. İzzet İNCE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi · Spor Bilimleri Fakültesi
Antrenörlük Eğitimi Bölümü · 2026–2027
Geçen hafta · 3 dakika

Hatırlayalım

Önce cevabı aklınızdan söyleyin, sonra kartı tıklayın.

Soru 1

Hep 2 kg fazla gösteren tartı: güvenilir mi, geçerli mi?
Cevabı göster

Güvenilir (tutarlı) ama geçerli değil.

Soru 2

ICC kaçın üstü mükemmel kabul edilir?
Cevabı göster

0,90.

Soru 3

Bir değişim ne zaman "gerçek" sayılır?
Cevabı göster

İki ölçüm farkı ölçüm hatası bandından büyük olduğunda.

Açılış · Bir anket ve bir başlık

"Üniversiteli Sporcuların %80'i Takviye Kullanıyor"

Bir öğrenci kulübü bu başlıkla bir sonuç paylaşıyor. Anketi kimin doldurduğuna bakınca başlığın ne kadar söyleyebildiği değişiyor.

Anketi kim doldurdu?

Kulübün sosyal medya sayfasını takip eden ve linke tıklayıp anketi doldurmayı seçen 40 kişi.

Kimler kaçtı?

Sayfayı takip etmeyenler, takviyeyle hiç ilgilenmeyenler, anket doldurmaya üşenenler.

Ne söyleyebiliriz?

"Ankete katılan 40 kişinin 32'si" diyebiliriz. "Üniversiteli sporcular" diyemeyiz.
Öğretim amaçlı örnek
Hafta 7 · Bugünün kelimeleri

Bugün Kullanacağımız Kavramlar

Evren

Sonucu söylemek istediğimiz bütün grup.

Örneklem

Evrenden seçilip ölçülen kişiler.

Temsil

Örneklemin evrenin özelliklerini yansıtması.

Yanlılık

Seçim yolunun sonucu sistemli olarak bir yöne kaydırması.

Rastgele örnekleme

Evrendeki herkesin seçilme şansının eşit olduğu seçim.

Tabakalı örnekleme

Gruplara ayırıp her gruptan oranında seçmek.

Kolay ulaşılan örneklem

Elde kim varsa onu almak.

Örneklem büyüklüğü

Araştırmada kaç kişinin ölçüleceği.

  1. Bu hafta sonunda
  2. 1Bir araştırmanın evrenini, ulaşılabilir evrenini ve örneklemini tanımlamak.
  3. 2Yanlı bir seçimin sonucu nasıl kaydırdığını örnekle açıklamak.
  4. 3Dört örnekleme yolunu ayırt etmek.
  5. 4Aranan fark küçüldükçe neden daha çok kişi gerektiğini açıklamak.
Hafta 7 · Bugünün kelimeleri

Bugün Kullanacağımız Kavramlar (devam)

Örnekleme çerçevesi

Seçimin yapıldığı somut liste: lisanslı sporcu listesi, okul listesi.

Sistematik örnekleme

Listeden her k'inci kişiyi almak.

Küme örnekleme

Kişileri değil hazır grupları (okul, kulüp, il) kurayla seçmek.

Amaçlı, kartopu, kota

Olasılıksız yollar: soruya uyanı seçmek, öneriyle büyütmek, oranı gelenle doldurmak.

Örnekleme hatası

Şanstan gelen, iki yöne dağılan ve kişi arttıkça küçülen sapma.

Hayatta kalan yanlılığı

Yalnız elenmeyenlere bakıp elenenleri görmemek.

Dış geçerlik

Sonucun başka kişilere, ortamlara ve zamanlara genellenebilmesi.

Katılımcı kaybı

Başlayanların çalışma bitmeden ayrılması (attrition).

  1. Bu hafta sonunda (devam)
  2. 5Olasılıklı dört ve olasılıksız dört örnekleme yolunu örnekle ayırmak.
  3. 6Örnekleme hatasını yanlılıktan ayırmak; dört yanlılık türünü tanımak.
  4. 7Güç analizinin dört ayarını açıklamak.
  5. 8Dahil etme/dışlama ölçütü yazmak, kaybı akış şemasında göstermek.
Önce Temel · Kavram 1 / 4

Evren

İngilizcesi: population

Ne demek?

Araştırmanın sonucunu söylemek istediğimiz bütün gruptur. Çoğu zaman hepsini ölçemeyiz; bu yüzden içinden bir parça seçeriz.
Akılda kalsın: Evren = sonucu kime söyleyeceğiz?

Günlük hayattan

Bir seçim anketinde evren ülkedeki bütün seçmenlerdir.

Bu dersteki örnekte

Ece ve Mert'in evreni: Türkiye'deki U17 erkek basketbolcular.

Karıştırmayın

Evren ≠ dünya nüfusu. Evren, soruya göre tanımlanan gruptur: "üniversitedeki voleybolcular" de bir evrendir.
Önce Temel · Kavram 2 / 4

Örneklem

İngilizcesi: sample

Ne demek?

Evrenden seçilip gerçekten ölçülen kişilerdir. Sonuç önce bu kişiler için söylenir; evrene ancak temsil ediyorlarsa taşınır.
Akılda kalsın: Örneklem = ölçtüğümüz kişiler.

Günlük hayattan

Seçim anketinde telefonla aranan 2000 kişi örneklemdir.

Bu dersteki örnekte

Kaan Hoca'nın takımındaki 14 oyuncu.

Karıştırmayın

Örneklem ≠ evren. Örneklemde bulunanı evrene taşırken temsil sorusu sorulur.
Kısım 1 · Üç kelime

Çorbanın Tadına Bakmak

Bir tencere çorbanın tamamını içmeden tadına bakarız: iyice karıştırıp bir kaşık alırız. Araştırmada tencere evren, kaşık örneklemdir.

EVREN · Türkiye'deki tüm U17 erkek basketbolcular ULAŞILABİLİR EVREN · Ankara'daki kulüpler ÖRNEKLEM 14 oyuncu

Halkalar ne söylüyor?

E

Evren: Ece ve Mert sonucu bu gruba söylemek istiyor.

U

Ulaşılabilir evren: evrenin gerçekte erişebildikleri kısmı. Ankara dışına çıkamıyorlar.

Ö

Örneklem: sonuç önce bu 14 oyuncu için yazılır.

Örneklem evreni ne kadar iyi temsil ederse, sonuç evrene o kadar güvenle taşınır.
Önce Temel · Kavram 3 / 4

Temsil ve yanlılık

İngilizcesi: representativeness / bias

Ne demek?

Örneklem evrenin özelliklerini yansıtıyorsa temsil eder. Seçim yolu belli bir türü kayırıyorsa sonuç yanlı olur.
Akılda kalsın: Kaşık iyi karıştırılmış çorbadan alınmalı.

Günlük hayattan

Bir lokantanın memnuniyetini yalnız kapanışta kalan müdavimlere sorarsanız yanlı sonuç alırsınız.

Bu dersteki örnekte

Kaan Hoca'nın takımı üst ligde oynuyorsa, oyuncuları Türkiye'deki ortalama U17 oyuncusundan çok antrenman yapmış olabilir. Sonuç bu yüzden "bu takımda" diye yazılır.

Karıştırmayın

Çok kişi ≠ temsil. 1000 kişiyi yanlı yolla seçmek, 100 kişiyi doğru seçmekten kötü olabilir.
Canlı · Temsil

Kimi Seçtiğiniz Sonucu Değiştirir

Bir fakültede 100 öğrencinin haftalık antrenman saatini öğrenmek istiyoruz: 30'u milli ya da kulüp sporcusu (çok çalışıyor), 70'i rekreasyonel. 10 kişiyi nasıl seçeceğiz?

Seçim yolu

Spor salonunda karşılaştığım ilk 10 kişi
Salonda olanlar çoğunlukla çok çalışanlar. Kolay ama yanlı.

Seçilen 10 kişi · öğretim amaçlı

● sporcu (haftada ~12 sa)● rekreasyonel (~3 sa)
örneklemin ortalaması
10,2 sa
fakültenin gerçek ortalaması
5,7 sa
Gerçek ortalama: 0,3 × 12 + 0,7 × 3 = 5,7 saat.
Önce Temel · Kavram 4 / 4

Rastgele örnekleme

İngilizcesi: random sampling

Ne demek?

Evrendeki herkesin seçilme şansının eşit olduğu seçimdir: listeden kurayla. Seçenin tercihi sonuca karışmaz.
Akılda kalsın: Rastgele = seçimi şans yapar, ben yapmam.

Günlük hayattan

Torbadan numara çekmek: kimin çıkacağına çeken kişi karar veremez.

Bu dersteki örnekte

Ece ve Mert için tam liste, Türkiye'deki bütün lisanslı U17 erkek basketbolcular olurdu. Böyle bir listeden kura çekmek bir lisans projesinin gücünü aşar.

Karıştırmayın

Rastgele ≠ gelişigüzel. "Rastgele birkaç kişiye sordum" çoğu zaman gelişigüzeldir, kurayla değil.
Kısım 1 · Seçim yolları

Dört Örnekleme Yolu

Spor bilimlerinde en sık kullanılanlar. Soldakiler sonucu evrene taşımak için daha güçlü; sağdakiler daha kolay.

Basit rastgele

Fakültenin 100 kişilik listesinden kurayla 10 kişi.
Tam bir liste gerekir.

Tabakalı

Önce gruplara ayır (kadın-erkek, branş), her gruptan oranında kura.
Alt gruplar dengeli kalır.

Kolay ulaşılan

Elde kim varsa: kendi takımın, sınıfın.
Lisans projelerinde en sık; sınırlılık olarak yazılır.

Amaçlı

Soruya özellikle uyan kişiler: ör. ön çapraz bağ ameliyatı olmuş oyuncular.
Nitel araştırmada sık (Hafta 10).
!
Ece ve Mert kolay ulaşılan örneklem kullanıyor (Kaan Hoca'nın takımı). Bu yanlış değil; ama sonuç "bu takımda" diye yazılır ve sınırlılıklara eklenir.
Kısım 1 · Dört katman

Hedef Evrenden Katılımcıya

Sonucu söylemek istediğimiz gruptan gerçekten ölçtüğümüz kişilere inerken her basamakta birileri dışarıda kalır. Örnek: Türkiye'deki lisanslı U14 yüzücülerde haftalık antrenman süresi.

1 · Hedef evren · target population

Sonucu söylemek istediğimiz bütün grup: Türkiye'deki bütün lisanslı U14 yüzücüler. Tanımda yaş, lisans durumu, branş ve zaman açık yazılır.

2 · Ulaşılabilir evren · accessible population

Gerçekten erişebildiğimiz kısım: Ankara, Eskişehir ve Konya'daki kulüplerin U14 yüzücüleri. Sonuç önce buraya genellenir; hedef evrene taşımak ayrıca gerekçe ister.

3 · Örnekleme çerçevesi · sampling frame

Seçimin yapıldığı somut liste: il temsilciliğinden alınan lisanslı sporcu listesi. Listede olmayan (lisansı yenilenmemiş, yeni başlamış) yüzücü hiç seçilemez: çerçeve eksikse örneklem de eksiktir.

4 · Örneklem ve katılımcı · sample, participant

Listeden seçilen 120 yüzücü örneklemdir. Veli onamı gelen ve ölçüme katılan 96 kişi katılımcıdır. Seçilenle katılan arasındaki fark da raporlanır.
→
Başka alanlardan: fitness merkezi üyeliğini bırakma araştırmasında çerçeve "son bir yılda üyeliği sona eren kişiler listesi"; okul BE araştırmasında "ilçedeki ortaokulların 7. sınıf listeleri"; yaşlı egzersizinde "belediye spor merkezine kayıtlı 65 yaş üstü üyeler".
Kısım 1 · Olasılıklı örnekleme · probability sampling

Herkesin Seçilme Şansı Bilinir

Olasılıklı yöntemlerde evrendeki her kişinin seçilme olasılığı bilinir ve sıfırdan büyüktür. Seçimi araştırmacı değil, kura yapar. Bir örnekleme çerçevesi (liste) gerekir.

Basit seçkisiz · simple random

Listedeki herkes eşit şanslı; bilgisayarla ya da kurayla seçilir. Örnek: fakültedeki 600 öğrencinin listesinden 120 kişi kurayla alınır ve fiziksel aktivite anketi verilir. Sınır: tam liste gerekir; küçük alt gruplar şans eseri az çıkabilir.

Sistematik · systematic

Listeden her k'inci kişi alınır; k = evren ÷ örneklem. Örnek: fitness merkezinin 2000 üyesinden 200 kişi: k = 10; kurayla 1–10 arasından 7 çıktıysa 7., 17., 27.… üyeler. Sınır: liste düzenli bir sırayla diziliyse (ör. her 10. kişi grup lideri) yanlılık doğar.

Tabakalı · stratified

Evren önce önemli bir özelliğe göre tabakalara ayrılır (cinsiyet, branş, lig), her tabakadan oranında kura çekilir. Örnek: lisanslı U14 yüzücülerin %55'i kız ise örneklemin de %55'i kızlardan kurayla seçilir. Güçlü yanı: alt gruplar dengeli kalır.

Küme · cluster

Kişiler değil hazır gruplar (okul, kulüp, il) kurayla seçilir; seçilen kümedeki herkes ölçülür. Örnek: 81 ilden 10 il kurayla seçilir, o illerdeki bütün U14 yüzücüler ölçülür. Güçlü yanı: ucuz ve pratik. Sınır: aynı kulüpten gelenler birbirine benzer; aynı sayıda kişiyle hata daha büyük olur.
Kısım 1 · Olasılıksız örnekleme · non-probability sampling

Seçimi Araştırmacı ya da Ulaşılabilirlik Yapar

Liste yoksa, evren küçük ve özelse ya da nitel bir soru soruluyorsa kullanılır. Yanlış değildir; ama sonucu evrene taşımak zayıflar ve bu sınırlılık olarak yazılır.

Uygun (kolay ulaşılan) · convenience

Elde kim varsa. Örnek: kendi kulübünüzün 18 haltercisi; derste anket dolduran 2. sınıf öğrencileri. Lisans projelerinde en sık yol. Tehlike: bu kişiler evrenden sistematik olarak farklı olabilir (daha motive, daha deneyimli).

Amaçlı · purposive

Soruya özellikle uyan, bilgi açısından zengin kişiler bilerek seçilir. Örnek: ön çapraz bağ ameliyatı sonrası sahaya dönmüş 8 hentbolcu; olimpiyata katılmış judocular. Nitel araştırmada temel yöntemdir (Hafta 10).

Kartopu · snowball

İlk katılımcılar tanıdıkları uygun kişileri önerir; örneklem yuvarlanarak büyür. Örnek: sporu bırakmış eski milli güreşçiler; listesi olmayan sokak basketbolu oyuncuları. Tehlike: herkes kendi çevresini önerir, birbirine benzeyenler toplanır.

Kota · quota

Tabakalıya benzer: önce oranlar belirlenir (ör. 50 kadın, 50 erkek; 30 takım, 70 bireysel sporcu). Ama kotalar kura ile değil, ulaşılan kişilerle doldurulur. Örnek: spor merkezi kapısında anket, her kota dolana kadar.
Kısım 1 · Alıştırma · 5 dakika

Bu Hangi Örnekleme Yolu?

Altı araştırmacı katılımcılarını farklı yollarla seçti. Önce yöntemin adını söyleyin, sonra kartı açın.

1 · Okul BE

İlçedeki 24 ortaokuldan 6'sı kurayla seçildi; bu okullardaki bütün 7. sınıflar ölçüldü.
Cevabı göster

Küme örnekleme: kura öğrencilere değil okullara yapıldı.

2 · Rekreasyon

Parkta koşan ilk 60 kişiye anket verildi.
Cevabı göster

Uygun (kolay ulaşılan) örnekleme; yalnız o saatte parkta olanlar.

3 · Sporcu sağlığı

Kronik ayak bileği instabilitesi olan 6 voleybolcu, deneyimlerini anlatmaları için seçildi.
Cevabı göster

Amaçlı örnekleme: soruya uyan, bilgi açısından zengin kişiler.

4 · Spor yönetimi

Federasyon listesindeki 3000 antrenörden her 15. kişi seçildi.
Cevabı göster

Sistematik örnekleme: k = 3000 ÷ 200 = 15.

5 · Doping araştırması

Ceza almış ilk 3 sporcu, ceza almış tanıdıklarını önerdi.
Cevabı göster

Kartopu örnekleme; listesi olmayan bir grup.

6 · Egzersiz fizyolojisi

Lisanslı koşucular yaş grubuna (20–29, 30–39, 40+) ayrıldı; her gruptan oranında kura çekildi.
Cevabı göster

Tabakalı örnekleme. Kura yerine gelenle doldurulsaydı kota olurdu.

Hızlı yoklama · 1 dakika

Hangi Örnekleme Yolu?

"Fakültedeki 12 branştan her birinden, o branştaki öğrenci sayısıyla orantılı olarak kurayla öğrenci seçildi."

DOĞRU CEVAP: D

Önce gruplara (branşlara) ayrılmış, sonra her gruptan oranında kurayla seçilmiş: tabakalı rastgele örnekleme.

KISIM 02

Kaç Kişi
Yeter?

Aradığınız etki küçüldükçe onu şanstan ayırmak için gereken kişi sayısı hızla büyür.

Canlı · Kaç kişi?

Etki Küçüldükçe Kalabalık Gerekir

Aradığınız farkın büyüklüğünü seçin. Araç, iki grubu karşılaştıran bir çalışmada her grupta yaklaşık kaç kişi gerektiğini gösterir.

Aranan fark

Sıçramada beklenen fark2,0 cm
Oyuncular arası yayılım 5 cm varsayıldı. Etki büyüklüğü = fark ÷ yayılım.
0,40etki büyüklüğü (d)
orta etki

Her grupta gereken kişi · yaklaşık

98
kişi / grup
0400
Aynı kişileri iki koşulda ölçmek (Ece ve Mert'in yaptığı gibi) gereken kişi sayısını belirgin azaltır: kişiler arası farklar karşılaştırmadan çıkar.
İki bağımsız grup, %5 anlamlılık, %80 güç için yaklaşık formül: 2 × (1,96 + 0,84)² ÷ d². Ayrıntısı istatistik dersinde.
Kısım 2 · Kural

Az Kişi, İki Tehlike

Gereğinden az kişiyle çalışmak yalnız "bir şey bulamamak" değildir; bulduğunuzu da şüpheli yapar.

Tehlike 1 · gerçek etkiyi kaçırmak

Germe gerçekten sıçramayı 2 cm düşürüyor olabilir. 10 kişiyle bu fark şans bandının içinde kalır: "fark bulunamadı" yazarsınız.

Tehlike 2 · şansı etki sanmak

Az kişiyle bulunan büyük farklar, tekrar edilince çoğu zaman küçülür (Hafta 1, Murphy 2025).
Kısım 2 · Güç analizi

Kaç Kişi? Dört Ayar Birlikte Karar Verir

Güç analizi (power analysis), çalışmadan önce kaç kişi gerektiğini hesaplar. Dört ayardan birini değiştirince gereken kişi sayısı da değişir. Hesabı G*Power gibi ücretsiz programlar ya da Performans Merkezi'nin aracı yapar.

1 · Beklenen etki büyüklüğü (d)

Aradığınız farkın kişiler arası yayılıma oranı. Önceki çalışmalardan ya da meta-analizden alınır. Etki küçüldükçe kişi sayısı hızla artar: d = 0,8 için grup başına yaklaşık 26, d = 0,5 için 64, d = 0,2 için yaklaşık 394 kişi (iki bağımsız grup, %5 anlamlılık, %80 güç).

2 · Anlamlılık düzeyi (α)

Gerçekte etki yokken "var" deme (yanlış alarm) riskine izin verilen sınır; çoğunlukla 0,05. Daha sıkı bir sınır (0,01) seçilirse aynı etkiyi göstermek için daha çok kişi gerekir.

3 · Güç (1 − β)

Gerçek bir etki varken onu bulma olasılığı; en az %80 istenir. %80 güç, gerçek bir etkiyi 10 çalışmadan yaklaşık 2'sinin kaçıracağı anlamına gelir. %90 güç için daha çok kişi gerekir.

4 · Desen

Aynı kişileri iki koşulda ölçmek (tekrarlı ölçüm, çapraz desen) kişiler arası farkları karşılaştırmadan çıkarır; gereken kişi azalır. Kesitsel bir anket ise yüzdeyi istenen kesinlikte tahmin etmek için kalabalık ister.
Raporda yazılır: "Etki büyüklüğü 0,5, α 0,05 ve güç %80 alınarak G*Power ile grup başına 64 kişi hesaplanmıştır."
Kısım 2 · Küçük örneklem

Elit Sporcu Araştırmasında Az Kişi Gerçeği

Türkiye'de olimpiyat düzeyinde birkaç halterci, birkaç okçu vardır. 64 kişilik grup kurulamaz. Bu, araştırma yapılamaz demek değildir; ama başka araçlar gerekir.

Aynı kişiyi çok kez ölçmek

Tekrarlı ölçüm ve çapraz desen: her sporcu kendi kontrolüdür. Bir milli okçunun 12 haftalık atış puanları, antrenman değişikliğinden önce ve sonra karşılaştırılır.

Tek denekli desen

Bir ya da birkaç sporcu, uygulamasız (A) ve uygulamalı (B) dönemlerde sık sık ölçülür: A-B-A (Hafta 9). Bireysel sonuç, en küçük anlamlı değişimle (SWC, Hafta 6) yorumlanır.

Dürüst raporlama

p değerinin yanında etki büyüklüğü ve güven aralığı verilir. "Fark bulunamadı" yerine "bu örneklemle orta büyüklükte bir etkiyi saptama gücü düşüktü" yazılır. Benzer çalışmalar ileride meta-analizde birleşebilsin diye veri paylaşılır.
!
Akılda kalsın: elit sporcularla küçük örneklem bir zorunluluktur; üniversite öğrencileriyle küçük örneklem ise çoğu zaman bir tercihtir. Kolay ulaşılabilen bir grupla çalışıyorsanız güç analizini yapın ve gereken sayıya ulaşmaya çalışın.
Kısım 2 · Gerçek bir araştırma · spor bilimleri genel

Yayımlanmış 25 Çalışma Yeniden Yapıldı: Ne Oldu?

Kısım 2'deki "Tehlike 2"nin gerçek kanıtı. Spor ve egzersiz bilimlerinin ilk büyük tekrar (replikasyon) projesi.

Künye

Murphy J, Caldwell AR, Mesquida C, Ladell AJM, Encarnación-Martínez A, Tual A, et al. Estimating the replicability of sports and exercise science research. Sports Med. 2025;55(10):2659–2679.

Soru

2016–2021 arasında spor bilimlerinin en üst çeyrek (Q1) dergilerinde yayımlanmış uygulamalı çalışmalar aynı yöntemle yeniden yapılınca aynı sonucu verir mi?

Desen

Gönüllü araştırma ekipleri, önceden yayımlanmış bir protokolle seçilen çalışmaları yeniden yaptı. Çalışmalar ekiplere, ekipman ve uzmanlığa göre tabakalı ve kurayla dağıtıldı. Analize 25 tekrar çalışması girdi.

Başarı ölçütü

Üç koşul birlikte: tekrar da anlamlı çıkacak, etki aynı yönde olacak ve etki büyüklüğü özgün çalışmayla uyumlu olacak.

Ana bulgu

25 çalışmadan yalnız 7'si (%28) üç ölçütü de karşıladı; yani yaklaşık her 4 çalışmadan 1'i. Tekrarlanınca etki büyüklükleri belirgin biçimde küçüldü.

Bu haftanın kavramı açısından

Az kişiyle yapılan çalışmalarda yalnız büyük çıkan etkiler anlamlı olur ve yayımlanır; bu yüzden yayımlanmış etkiler şişkin olabilir. Yazarların uyarısı: güç analizinde yayımlanmış etki büyüklüğünü olduğu gibi almayın, belirsizliğini hesaba katın. Pratikte: beklenen etkiyi biraz küçük tahmin edin, gereken kişi sayısı büyür.
KISIM 03

Hata mı, Yanlılık mı?
Kime Genellenir?

Şanstan gelen sapma kişi sayısıyla küçülür; seçim yolundan gelen sapma küçülmez. Sonucu kime taşıyabileceğimizi bu ayrım belirler.

Kısım 3 · İki ayrı sapma

Örnekleme Hatası ve Örnekleme Yanlılığı

Fakültede öğrencilerin haftalık ortalama antrenman süresi gerçekte 5,7 saat (Kısım 1'deki örnek). Farklı yollarla seçilmiş 10'ar kişilik örneklemlerin ortalamaları (öğretim amaçlı değerler).

2 4 6 8 10 12 saat gerçek ortalama 5,7 sa Kurayla Salondan

Örnekleme hatası · sampling error

Kurayla seçilen her örneklem, şans yüzünden gerçek değerden biraz farklı çıkar: biri 4,5, biri 6,9 saat. Sapma iki yöne dağılır ve kişi sayısı arttıkça küçülür. Kaçınılmazdır; güven aralığıyla raporlanır.

Örnekleme yanlılığı · sampling bias

Salondaki kişileri seçmek, hep aynı yöne kaydırır: ortalamalar 10 saat çevresinde toplanır. 10 yerine 1000 kişi seçmek yanlılığı düzeltmez; yalnız yanlış sonuca daha emin varırsınız. Çare: seçim yolunu değiştirmek.
Kısım 3 · Yanlılık türleri

Seçim Yolu Sonucu Dört Biçimde Kaydırır

Hepsinin ortak noktası: örnekleme giren kişiler, sonucu etkileyen bir özellik bakımından evrenden farklıdır.

Seçim yanlılığı · selection bias

Seçim kuralı belli bir türü kayırır. Örnek: beslenme bilgisi anketi yalnız beslenme dersini seçmeli alan öğrencilere verilir; "spor bilimleri öğrencilerinin bilgisi yüksek" sonucu çıkar.

Gönüllü yanlılığı · volunteer bias

Gönüllüler konuya ilgili, daha sağlıklı, daha motive olur. Örnek: yaşlılarda 12 haftalık egzersiz programına yazılanlar zaten aktif olanlardır; programın etkisi toplumdaki hareketsiz yaşlılara taşınamaz.

Hayatta kalan yanlılığı · survivorship bias

Yalnız "elenmeyenler" incelenir. Örnek: milli takım oyuncularının çocukken çok yoğun antrenman yaptığını bulup "erken yoğun antrenman başarı getirir" demek. Aynı şekilde çalışıp sakatlanan ya da bırakan çocuklar örneklemde yok.

Yanıt vermeme yanlılığı · non-response bias

Seçilenlerin bir kısmı yanıt vermez ve yanıt vermeyenler farklıdır. Örnek: fitness merkezi memnuniyet anketine 800 üyeden 120'si döner; çoğu memnun düzenli üyedir, üyeliği bırakmak üzere olanlar yanıt vermez. Yanıt oranı raporlanır.
Kısım 3 · Gerçek bir araştırma · spor bilimleri genel

"Görünmez Sporcu Kadınlar": Literatürün Örneklemi Kim?

Tek tek çalışmaların örneklemi yanlı olabildiği gibi, bütün bir alanın literatürü de yanlı olabilir. Bu araştırmanın katılımcıları insanlar değil, makalelerdi.

Künye

Cowley ES, Olenick AA, McNulty KL, Ross EZ. "Invisible sportswomen": the sex data gap in sport and exercise science research. Women Sport Phys Act J. 2021;29(2):146–151. doi:10.1123/wspaj.2021-0028

Soru ve desen

Spor ve egzersiz bilimi araştırmalarında katılımcıların cinsiyet dağılımı nedir? Altı derginin 2014–2020 arasında yayımladığı, insan katılımcılı yaklaşık 5261 makale tarandı (betimsel bir literatür taraması).

Makale düzeyinde

Makalelerin %63'ü iki cinsiyeti de içeriyordu, %31'i yalnız erkek, yalnız %6'sı yalnız kadın katılımcıyla yapılmıştı. Yani yalnız erkekle yapılan çalışma, yalnız kadınla yapılandan yaklaşık 5 kat fazla.

Katılımcı düzeyinde

Yaklaşık 12,5 milyon katılımcının %66'sı erkek, %34'ü kadın. Aynı sorunu daha önce Costello ve ark. (2014) üç dergide %39 kadın oranıyla göstermişti.

Bu haftanın kavramı açısından

Örneklemi erkek sporculardan oluşan bir çalışmanın sonucu, kadın sporculara ancak gerekçeyle taşınır: kas kütlesi, hormon döngüsü ve sakatlık türleri farklıdır. Kadın futbolcularda ön çapraz bağ, kadın sporcularda demir ve enerji yetersizliği gibi sorular bu boşluktan doğar. Kendi önerinizde "erkekler" diye sınırladıysanız başlığa ve sonuca da yazın.
Kısım 3 · Genelleme

Sonuç Kime Taşınır? Dış Geçerlik

Dış geçerlik (external validity): bir çalışmanın sonucunun başka kişilere, ortamlara ve zamanlara genellenebilmesidir. Üç soruyla sınanır.

1 · Kişiler

Örneklem kimlerden oluşuyor? Spor bilimlerinde çok sayıda çalışma, ulaşması kolay olduğu için beden eğitimi ve spor yüksekokulu öğrencileriyle yapılır: genç, sağlıklı, aktif. Sonuç hareketsiz ofis çalışanlarına ya da 70 yaşındaki bireylere kendiliğinden taşınmaz.

2 · Ortam

Laboratuvarda, koşu bandında bulunan etki maç ortamında da var mı? Kontrollü bir salonda öğretilen beceri, kalabalık bir okul bahçesindeki BE dersinde aynı sonucu vermeyebilir.

3 · Düzey ve zaman

Antrenmansız kişilerde büyük çıkan bir etki, zaten antrenmanlı elit sporcuda küçük çıkar: gelişme alanı azdır. Sezon öncesi yapılan ölçüm, sezon ortasındaki yorgun takımı temsil etmeyebilir.

Önerinizde nasıl yazılır?

"Bulgular, Ankara'daki bir kulübün 16–17 yaş erkek basketbolcularıyla sınırlıdır; kadın oyunculara, farklı yaş gruplarına ve üst düzey liglere genellenirken dikkatli olunmalıdır." Sınırlılık yazmak zayıflık değildir; okuyucuya sonucun nerede geçerli olduğunu söyler.
Hızlı yoklama · 1 dakika

Hangi Yanlılık?

"Profesyonel tenisçilerin %90'ı tenise 6 yaşından önce başlamış. Demek ki erken başlamak profesyonel olmayı sağlar."

DOĞRU CEVAP: C

Yalnız profesyonel olmayı başaranlara bakılıyor. 6 yaşından önce başlayıp bırakan, sakatlanan ya da profesyonel olamayan binlerce çocuk örneklemde yok. Erken başlayanların ne kadarının profesyonel olduğunu bilmeden bu sonuç çıkarılamaz.

KISIM 04

Kimi Alıyoruz,
Kimi Kaybediyoruz?

Dahil etme ve dışlama ölçütleri örneklemi tanımlar; çalışma boyunca kaybedilen katılımcılar ise sonucu sessizce değiştirebilir.

Kısım 4 · Ölçütler

Dahil Etme ve Dışlama Ölçütleri

Dahil etme ölçütü (inclusion criteria): katılımcının taşıması gereken özellikler. Dışlama ölçütü (exclusion criteria): bu özellikleri taşısa bile çalışmaya alınmama nedenleri. Her ölçütün bir gerekçesi olur.

AraştırmaDahil etmeDışlamaNeden?
Halterde kafein18–30 yaş, en az 2 yıl düzenli halter antrenmanıGünde 3 fincandan fazla kahve içen, kalp ritim sorunu olanAlışkın içicide etki küçülür; güvenlik
Okulda oyun temelli ısınma7. sınıf, BE dersine düzenli katılanDoktor raporuyla dersten muaf olanUygulamaya katılamaz; risk
Yaşlılarda denge eğitimi65 yaş üstü, yardımsız yürüyebilenSon 6 ayda kalça kırığı, ilerlemiş bilişsel bozuklukGüvenlik; talimatı anlayabilme
Futbolcularda uykuLisanslı, ilk 11'de düzenli oynayanUyku ilacı kullanan, son 2 haftada uzun yolculuk yapanKarıştırıcı değişkeni dışarıda tutmak
Dışlama ölçütü arttıkça örneklem "temizlenir" ve iç geçerlik güçlenir; ama sonuç daha dar bir gruba genellenir. İkisi arasında denge kurulur.
Kısım 4 · Katılımcı kaybı · attrition

Başlayan 40, Bitiren 29: Kayıp Neyi Değiştirir?

Çalışma boyunca katılımcıların bir kısmı ayrılır: sakatlık, motivasyon, taşınma, sınav dönemi. Kaybın sayısı kadar kimlerin gittiği de önemlidir. Örnek: 8 haftalık koşu programı (öğretim amaçlı değerler).

Katılımcı akış şeması

Değerlendirilen: 52 Dışlanan: 12 ölçüte uymayan ya da istemeyen Kurayla ayrılan: 40 Koşu programı: 20 Kontrol: 20 ayrılan 8 (sakatlık 5, isteksiz 3) ayrılan 3 (taşınma) Analize giren: 12 Analize giren: 17

Ne değişti?

Güç düştü: 40 kişi için hesaplanan güç, 29 kişiyle azaldı.
Gruplar artık eşit değil: programdan ayrılanlar sakatlananlar ve zorlananlardı. Kalan 12 kişi en dayanıklılar olabilir; program olduğundan etkili görünür.
Ne yapılır? Kayıp, nedenleriyle birlikte akış şemasında raporlanır; ayrılanların başlangıç değerleri kalanlarla karşılaştırılır; ölçüt olarak %10–20 kayıp payı baştan örnekleme eklenir.
Kısım 4 · Alıştırma · 6 dakika

Bu Katılımcılar Bölümünde Ne Eksik?

Bir öğrencinin önerisinden alınmış taslak. Bugünkü kavramlarla dört sorunu bulun.

Taslak paragraf

"Araştırmaya üniversitemizdeki spor salonunu kullanan ve anketi doldurmak isteyen 35 öğrenci katılmıştır. Sonuçlar, Türkiye'deki üniversite öğrencilerinin fiziksel aktivite düzeyinin yüksek olduğunu göstermektedir."

Sorunlar

Önce kendiniz yazın: evren, seçim yolu, yanlılık türü, kişi sayısı, genelleme.
Cevabı göster

1. Seçim yanlılığı: salonu kullananlar zaten aktif öğrenciler. 2. Gönüllü yanlılığı: "doldurmak isteyenler" konuya ilgili olanlar. 3. Genelleme hatası: tek bir üniversitenin salonundan Türkiye'deki bütün öğrencilere taşınıyor; ulaşılabilir evren yazılmamış. 4. Eksik bilgi: yanıt oranı, dahil etme/dışlama ölçütleri ve güç analizi yok. Daha iyisi: öğrenci listesinden fakülteye göre tabakalı kura.

Dönem projesi · Hafta 7

Ece ve Mert'in Örneklem Paragrafı

Önerinin "Katılımcılar" kısmı. Kim, nasıl seçildi, kaç kişi, kimler dışarıda kaldı.

Proje adımı6 / 7katılımcılar

Taslak paragraf

"Araştırmaya Ankara'da bir kulübün U17 erkek basketbol takımında oynayan 14 oyuncu katılmıştır. Oyuncular kolay ulaşılan örnekleme yoluyla belirlenmiştir. Son üç ayda alt ekstremite sakatlığı geçirenler çalışmaya alınmamıştır. Her oyuncu iki koşulu da (statik germe ve dinamik ısınma) farklı günlerde, kurayla belirlenen sırada tamamlamıştır."

Paragrafın parçaları

1

Kim ve kaç kişi

2

Nasıl seçildi

3

Dışlama ölçütü: kimler alınmadı

4

Desen: aynı kişiler iki koşulda

Performans Merkezi · Ece ve Mert için gerçek araç

14 Oyuncu Yeter mi? Gerçek Araçla Hesaplayalım

Paragrafta 14 oyuncu yazıyor. Performans Merkezi'nin güç aracı, bu sayının orta büyüklükte bir etkiyi yakalamaya yetip yetmediğini söylüyor.
1

Araç iki ayrı grup için açıldı: α 0,05, güç %80, beklenen etki d = 0,5 (orta). "Elimde" kutusunda 7: 14 oyuncu iki gruba bölünseydi her grupta 7 kişi olurdu.

2

Gereken: grup başına 64, toplam 128 kişi. 7 kişiyle güç %14. Anlamı: germe gerçekten orta düzeyde etkili olsa bile 100 çalışmadan 86'sı "fark bulunamadı" der. Ölçüt: güç en az %80.

3

Deseni Eşleştirilmiş yapıp kutuya 14 yazın: gereken kişi 34'e iner, güç %41 olur. Aynı oyuncuyu iki koşulda ölçmek işi kolaylaştırır; yine de orta bir etki için 14 kişi az.

4

Akılda kalsın: "Kaç kişi gerektiği ölçümden önce hesaplanır. Ece ve Mert'in 14 oyuncusu orta bir etkiyi yarıdan fazla ihtimalle kaçırır; bunu önerilerinde sınırlılık olarak yazarlar."

Örneklem Büyüklüğü ve Güç AnaliziPerformans Merkezi'nde aç ↗
Sınıfta · 12 dakika, ikişerli

Kendi Katılımcılarınız

Önerinizdeki katılımcıları dört soruyla yazın, sonra yanınızdakinin paragrafında sonucun kime taşınamayacağını bulun.

Evren

Sonucu kime söylemek istiyorsunuz?

Ulaşılabilir

Gerçekte kime ulaşabilirsiniz?

Seçim

Kura mı, kolay ulaşılan mı?

Dışlama

Kimleri bilerek almıyorsunuz, neden?
→
Kendi çalışmanız için kaç kişi gerektiğini Performans Merkezi'nin Örneklem Büyüklüğü ve Güç Analizi aracıyla hesaplayın. Gelecek haftaya: Hafta 8 ve 9'da sorunuzun türüne göre deseni seçeceğiz: tarama mı, ilişki mi, deney mi?
Mit mi, Gerçek mi?

Kulağınıza Gelecek Dört Cümle

Her birine bu haftanın kavramlarıyla cevap verin; sonra açıklamayı okuyun.
Mit

"Ne kadar çok kişi, o kadar doğru sonuç."

Kişi sayısı şansı azaltır ama yanlılığı düzeltmez. Yanlı seçilmiş 1000 kişi yanıltır.

Mit

"Elimdeki takımla çalışmak yanlıştır."

Kolay ulaşılan örneklem lisans projelerinde olağandır; yalnız sonuç "bu takımda" diye yazılır.

Kısmen

"Rastgele seçim her zaman dengeli grup verir."

Rastgele seçim yanlılığı önler; ama az kişide şans eseri dengesiz gruplar çıkabilir.

Mit

"Anketi doldurmak isteyenler evreni temsil eder."

İsteyenler konuya ilgili olanlardır; ilgisizler kaçar. Gönüllü anketler yanlıdır.

Haftanın özeti · Hafta 7

Bugün Ne Öğrendik?

Kimi ölçtüğünüz, neyi söyleyebileceğinizi belirler.

1 · Çorba

Evren tencere, örneklem kaşık

2 · Yanlılık

Salondaki ilk 10 kişi fakülteyi temsil etmez

3 · Yollar

Rastgele, tabakalı, kolay ulaşılan, amaçlı

4 · Kaç kişi

Küçük etki için kalabalık gerekir
Evren: sonucun söylenmek istendiği bütün grup. Örneklem: ölçülen kişiler. Temsil: örneklemin evrenin özelliklerini yansıtması. Yanlılık: seçim yolunun sonucu sistemli olarak bir yöne kaydırması. Tabakalı örnekleme: gruplara ayırıp her gruptan oranında seçmek. Dışlama ölçütü: bilerek çalışmaya alınmayan kişileri tanımlayan kural. Etki büyüklüğü (d): farkın kişiler arası yayılıma oranı. Güç: gerçek bir etki varken onu bulabilme olasılığı.
Haftanın özeti · Hafta 7

Bugün Ne Öğrendik? (devam)

Liste, seçim yolu, sapmanın türü ve kaybedilenler.

5 · Sekiz yol

Kura: basit, sistematik, tabakalı, küme. Kurasız: uygun, amaçlı, kartopu, kota

6 · Hata ≠ yanlılık

Kişi artınca hata küçülür, yanlılık küçülmez

7 · Dört ayar

Etki, α, güç, desen: kaç kişi gerektiğini birlikte belirler

8 · Kime?

Ölçütler, kayıp ve örneklem, sonucun taşınabileceği grubu çizer
Hedef / ulaşılabilir evren: sonucun söylenmek istendiği grup / gerçekte erişilebilen kısmı. Örnekleme çerçevesi: seçimin yapıldığı liste. Sistematik örnekleme: listeden her k'inci kişi. Küme örnekleme: hazır grupları kurayla seçmek. Kartopu örnekleme: katılımcıların yeni katılımcı önermesi. Kota örnekleme: oranların kura olmadan doldurulması. Örnekleme hatası: şanstan gelen sapma. Gönüllü / hayatta kalan / yanıt vermeme yanlılığı: seçim yolundan gelen sistemli sapmalar. Dış geçerlik: sonucun genellenebilmesi. Dahil etme / dışlama ölçütü: kimin alınıp kimin alınmayacağını belirleyen kurallar. Katılımcı kaybı: çalışma bitmeden ayrılanlar.
Çıkış kartı · 2 soru

Derslikten Çıkmadan

1. Spor salonunda anket: hangi sorun?

DOĞRU: C

Salonda bulunanlar zaten çok antrenman yapanlardır; evreni temsil etmezler.

2. Beklenen fark küçülürse gereken kişi sayısı?

DOĞRU: A

Küçük bir farkı şanstan ayırmak için daha çok kişi gerekir.

Hafta 7 · Evde

Kendi Sayılarınızla Deneyin, Sonra Kendinizi Sınayın

Performans Merkezi'nde bu haftanın araçları
Hesaplayıcı

Örneklem Büyüklüğü ve Güç Analizi

Beklenen etkiye ve desene göre kaç kişi gerektiği; elinizdeki kişiyle gücünüz.

Aç → Hesaplayıcı

Kazananın Laneti

"Tehlike 2"nin simülasyonu: az kişiyle bulunan etkiler neden şişkin çıkar?

Aç → Hesaplayıcı

Bir Oranın Güven Aralığı

Açılıştaki "40 kişinin 32'si" gibi bir oran, kaç kişiyle ne kadar kesinleşir?

Aç →
Soru setleri ve ayrıntılı sunum
Temel

Kolaylaştırılmış Sorular

Dersin temel kavramları üzerine çözümlü sorular.

Aç → Zorlayıcı

Haftanın 10 Sorusu

Aynı konunun ileri düzey soru seti; anında geri bildirim.

Başla → Derinleşmek isteyene

Örnekleme ve Örneklem Büyüklüğü

Aynı konunun ayrıntılı (yüksek lisans) sunumu.

Aç →
Kaynaklar

Bu Haftanın Kaynakları

  1. Cohen J. Statistical Power Analysis for the Behavioral Sciences. 2nd ed. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum; 1988.
  2. Murphy J, Caldwell AR, Mesquida C, Ladell AJM, Encarnación-Martínez A, Tual A, et al. Estimating the replicability of sports and exercise science research. Sports Med. 2025;55(10):2659–2679.
  3. Thomas JR, Martin P, Etnier JL, Silverman SJ. Research Methods in Physical Activity. 8th ed. Champaign, IL: Human Kinetics; 2022.
  4. Karasar N. Bilimsel Araştırma Yöntemi. Ankara: Nobel Yayıncılık (güncel baskı).
  5. Cowley ES, Olenick AA, McNulty KL, Ross EZ. "Invisible sportswomen": the sex data gap in sport and exercise science research. Women Sport Phys Act J. 2021;29(2):146–151. doi:10.1123/wspaj.2021-0028
  6. Costello JT, Bieuzen F, Bleakley CM. Where are all the female participants in Sports and Exercise Medicine research? Eur J Sport Sci. 2014;14(8):847–851. doi:10.1080/17461391.2014.911354
  7. Faul F, Erdfelder E, Lang AG, Buchner A. G*Power 3: a flexible statistical power analysis program for the social, behavioral, and biomedical sciences. Behav Res Methods. 2007;39(2):175–191.
Prof. Dr. İzzet İNCE · AYBÜ Spor Bilimleri Fakültesi · Hafta 7 — Kimi Araştırıyoruz?
1 / 23