Önce cevabı aklınızdan söyleyin, sonra kartı tıklayın.
Evren sonucu söylemek istediğimiz bütün grup; örneklem ölçtüğümüz kişiler.
Salonda bulunanlar zaten çok antrenman yapanlardır: seçim yanlıdır.
Büyür.
Sınıftan Zeynep'in sorusu deney gerektirmiyor. Kimseye bir şey uygulamayacak; var olanı ölçüp anlatacak. Bu hafta bu türü konuşuyoruz.
Oyunculara bir şey yaptırılmıyor.
Herkes kendi alışkanlığıyla ölçülüyor.
Bu yüzden neden-sonuç söylenemez.
Bir grubun durumunu belli bir anda sayılarla betimleyen araştırma.
Yazılı sorularla bilgi toplama aracı.
Değerlerin toplamının kişi sayısına bölünmesi.
Bir grubun yüzde kaçının bir özelliği taşıdığı.
Değerlerin nasıl yayıldığı: çoğu nerede, en az ve en çok kaç.
İki ölçümün birlikte artıp azalması.
İlişkinin yönünü ve gücünü −1 ile +1 arasında gösteren sayı.
Biri artarken ötekinin azalması.
Verinin tek bir zamanda, her kişiden bir kez toplandığı tarama.
Aynı konunun zaman içinde birden çok kez ölçüldüğü tarama: trend, kohort, panel.
İki ya da daha çok değişkenin birlikte değişip değişmediğine bakan tarama.
Zaten oluşmuş grupları karşılaştırıp farkın olası nedenini arayan araştırma (ex post facto).
Aynı özelliği ölçen, puanları toplanabilen ve sınanmış madde takımı.
Katılımcının gerçeği değil, toplumca beğenilen cevabı vermesi.
Ortanca: sıralı değerlerin tam ortası. Mod: en sık görülen değer.
SS: değerlerin ortalamadan tipik uzaklığı. r²: ilişkinin açıkladığı ortak payın yüzdesi.
Tarama modelleri: kimseye bir şey uygulamadan bir grubun durumunu, ilişkilerini ve farklarını ölçmek.
İngilizcesi: survey / descriptive study
Tarama bir kez de yapılabilir, aynı konuya yıllarca dönülerek de. Bu seçim, hangi soruya cevap verebileceğinizi belirler.
300 üniversite öğrencisinin VO2maks değeri ve haftalık hareket süresi aynı dönemde bir kez ölçülür.
Bir hafta içinde 12 belediye spor tesisinin üyelerine memnuniyet anketi uygulanır.
Bir altyapının U12 oyuncuları dört yıl boyunca her sezon başında sprint ve sıçrama testine girer.
Bir hentbol takımında sezon boyunca her hafta sakatlık ve antrenman yükü kaydı tutulur.
Üçü de zaman içinde tekrar ölçer. Fark, her ölçümde aynı kişilere mi, aynı kuşağa mı, yoksa yalnız aynı evrene mi dönüldüğündedir.
15–18 yaş gençlerin spor kulübüne üyelik oranı 2015, 2020 ve 2025'te her seferinde başka gençlerle ölçülür.
Bir zincir salon her yıl o yılın üyelerine "haftada kaç gün geliyorsunuz?" diye sorar.
2010 doğumlu lisanslı yüzücüler 12, 14 ve 16 yaşta incelenir: kaçı hâlâ yüzüyor?
Aynı yıl antrenörlük bölümüne başlayanların mezuniyetten 1, 3 ve 5 yıl sonra hangi işte çalıştığına bakılır.
Aynı 40 genç oyuncunun sprinti ve boy uzama hızı üç yıl boyunca altı ayda bir ölçülür.
Aynı 60 yaşlı katılımcının denge puanı ve düşme sayısı her yıl kaydedilir.
Trend çalışması. Her ölçümde o yılın lisanslı sporcuları sayılıyor; aynı kişiler izlenmiyor. "Halterciler kariyer boyunca nasıl gelişiyor?" sorusu ise aynı kişileri izleyen bir panel ister.
Taramanın içinde üç farklı soru türü vardır. Hiçbirinde araştırmacı bir şey uygulamaz; ama her biri farklı bir analiz ve farklı bir dil ister.
... ne kadar, yüzde kaç, nasıl dağılıyor?
Beden eğitimi: Ortaokul BE derslerinde öğrencilerin orta-şiddetli hareket ettiği süre dersin yüzde kaçı?
Beslenme: Milli güreşçilerin yüzde kaçı besin takviyesi kullanıyor?
Frekans, yüzde, ortalama, ortanca
"Durum budur."
... ile ... birlikte değişiyor mu?
Psikoloji: Tenisçilerde yarışma kaygısı ile ilk servis isabeti arasında ilişki var mı?
Fizyoloji: Bisikletçilerde VO2maks ile 40 km zaman denemesi süresi ilişkili mi?
Korelasyon (r), regresyon
"Birlikte görülüyor."
Zaten farklı olan gruplar ... bakımından farklı mı?
Sağlık: Ön çapraz bağ ameliyatı geçirmiş ve geçirmemiş voleybolcuların iniş mekaniği farklı mı?
Rekreasyon: Düzenli yürüyüş yapan ve yapmayan 65 yaş üstü bireylerin denge puanı farklı mı?
İki ya da daha çok grubun karşılaştırılması
"Gruplar farklı; nedeni kesin değil."
İngilizcesi: causal-comparative research / ex post facto ("olaydan sonra")
Cobley, Baker, Wattie ve McKenna (2009) · Sports Medicine · meta-analiz (çok sayıda çalışmanın verisini birleştiren analiz)
Göreli yaş etkisi incelenen sporların çoğunda tekrar tekrar görüldü: yılın başında doğanlar kadrolarda beklenenden fazlaydı.
Genel etki büyüklükleri küçüktü; ama doğum tarihleri arasındaki fark büyüdükçe etki de büyüyordu.
Etki en çok 15–18 yaş erkeklerde, bölge ve milli takım düzeyinde ve çok popüler sporlarda belirgindi.
Her cümle için iki karar verin: kesitsel mi, boylamsal mı (trend, kohort, panel)? Betimsel, ilişkisel ya da nedensel-karşılaştırmalı mı?
Kesitsel, betimsel. Tek seferlik ölçüm, "yüzde kaç" sorusu.
Kesitsel, ilişkisel. Kilometresi yüksek olanın derecesi iyi çıksa bile bu, kilometrenin dereceyi iyileştirdiğini göstermez.
Boylamsal, panel; betimsel. Her seferinde aynı kişiler ölçülüyor.
Kesitsel, nedensel-karşılaştırmalı. Burkulma geçmişi araştırmacının oluşturduğu bir grup değildir; düşük denge burkulmanın sonucu da, nedeni de olabilir.
Boylamsal, trend; betimsel. Her ölçümde o yılın sporcuları sayılıyor, aynı kişiler değil.
Kesitsel, ilişkisel (spor yönetimi). İki değişken aynı anda ölçülüyor; hangisinin ötekini etkilediği söylenemez.
Anket, ölçek, gözlem formu, görüşme formu: araç iyi kurulmazsa sonradan hiçbir istatistik veriyi kurtaramaz.
İkisi de kâğıt üzerinde bir soru listesidir. Fark, maddelerin tek tek mi okunduğu, yoksa toplanıp tek bir özelliğin puanına mı dönüştüğüdür.
Ölçeklerin çoğu Likert tipi maddelerden oluşur. Bazı maddeler bilerek ters yönde yazılır; puanlanırken çevrilmeleri gerekir.
6 − 2 = 4. Ters madde çevrilmeden toplanırsa motivasyonu yüksek oyuncu düşük puan alır ve ölçeğin iç tutarlılığı (Cronbach alfa, Hafta 6) yapay olarak düşer.
Kişinin söylediği ile yaptığı her zaman aynı değildir. Davranış sorulmak yerine izlenebilir; sorular yazılı yerine yüz yüze de sorulabilir.
İyi yazılmış bir anket bile iki yerden bozulabilir: davet edilenlerin bir kısmı hiç cevap vermez; cevap verenler de bazen gerçeği değil, "beğenilen" cevabı yazar.
Bir okul araştırmasında 160 öğrenci-sporcu davet edildi, 112'si anketi tamamladı: 112 ÷ 160 = %70 (Milewski ve ark., 2014).
Oran yükseldikçe cevap vermeyenlerin sonucu bozma olasılığı azalır. Ama kalan %30 cevap verenlerden farklıysa sonuç yine yanlı olur.
Ad yazılmadan (anonim) ve gizli doldurma
Anketi antrenör değil, bağımsız bir kişi dağıtır
Nötr soru dili; hassas sorular çevrimiçi formda
Mümkünse beyanı nesnel kayıtla karşılaştırma (sakatlık kaydı, ivmeölçer)
Yanıt oranını ve cevap vermeyenlerin özelliklerini raporlama
Anket ucuz ve hızlıdır. Ama sorunun nasıl yazıldığı cevabı değiştirir. Dört yaygın hata ve düzeltmeleri.
İlgiden memnun olup programdan memnun olmayan bir oyuncu ne cevap verecek? Çift soru, iki ayrı soruya bölünmelidir. Ayrıca "Evet/Hayır" yerine 1–5 arası bir ölçek daha çok bilgi verir.
Frekans, yüzde, ortalama, ortanca, mod, ranj, standart sapma: hangisi ne zaman, neyi gizler?
İngilizcesi: mean
Zeynep 36 voleybolcuya "Dün gece kaç saat uyudunuz?" diye sordu. Çubuklar kaç kişinin kaç saat uyuduğunu, sağdaki üç sayı fotoğrafın özetini gösteriyor.
ortalama
8 saatin altında uyuyor
yani yaklaşık üçte ikisi
Branş, cinsiyet, sakatlık bölgesi, "evet/hayır" gibi kategorik verilerde ortalama alınmaz. Kaç kişi ya da olay (frekans) ve yüzde kaç (yüzde) raporlanır.
| Bölge | Frekans (f) | Yüzde | Birikimli yüzde |
|---|---|---|---|
| Ayak bileği | 12 | %30,0 | %30,0 |
| Diz | 10 | %25,0 | %55,0 |
| Omuz | 8 | %20,0 | %75,0 |
| Arka uyluk | 6 | %15,0 | %90,0 |
| Diğer | 4 | %10,0 | %100,0 |
| Toplam | 40 | %100,0 |
Üçü de "tipik değer"i anlatır. Dağılım simetrikse birbirine yakındır; bir uçta birkaç uç değer varsa birbirinden ayrılırlar.
Ortalama ± standart sapma
Ortanca (gelir, kaçırılan gün, maç başına gol)
Mod ve yüzde (branş, bölge)
Ortanca (tek bir Likert maddesi)
Ortanca: 3 gün (sıralı 9 değerin 5'incisi). Ortalama 80 ÷ 9 ≈ 8,9 gün; tek bir ağır sakatlık (60 gün) yüzünden tipik oyuncuyu anlatmaz. Mod 0: oyuncuların çoğu hiç gün kaybetmemiş.
Ortalama merkezi gösterir; yayılım değerlerin merkezin çevresinde ne kadar dağıldığını. İki grubun ortalaması aynı olup yayılımı çok farklı olabilir.
Korelasyon: iki ölçüm birlikte artıp azalıyor mu, ne kadar güçlü?
İngilizcesi: correlation
İngilizcesi: correlation coefficient
Başlangıçta r = −0,7: sıçraması yüksek olanın sprint süresi kısa. Sürgüyü oynatın; noktaların nasıl dizildiğine bakın. Sayıyı gözle tahmin etmeyi öğrenmek, hesaplamaktan daha önemli.
Zeynep az uyuyanların sıçramasının daha düşük olduğunu buldu (r = 0,45). "Uyku sıçramayı artırır" diyebilir mi? Üç olasılık var.
Korelasyon "birlikte görülüyor" der. Neden-sonuç cümlesi (artırır) için uykuyu bizim değiştirdiğimiz bir deney gerekir. 0,45 orta düzeyde bir ilişkidir; "hiç ilişki yok" da yanlıştır.
r'nin işareti yönü, büyüklüğü gücü söyler. r'nin karesi (r²) ise bir değişkendeki farklılığın yüzde kaçının ötekiyle birlikte değiştiğini gösterir.
| r (işaretsiz) | r² | İlişkinin gücü |
|---|---|---|
| 0,10 | %1 | küçük |
| 0,30 | %9 | orta |
| 0,50 | %25 | büyük |
| 0,70 | %49 | çok büyük |
| 0,90 | %81 | neredeyse tam |
Koşucularda VO2maks ile 10 km derecesi r = −0,80 → r² = 0,64: derece farklarının yaklaşık %64'ü VO2maks farklarıyla birlikte değişiyor. Güçlü, ters yönde.
Basketbolda kaygı ile serbest atış isabeti r = −0,25 → r² ≈ 0,06: ilişki var, ama isabet farklarının yalnız %6'sı kaygıyla birlikte değişiyor.
Aynı r değeri çok farklı nokta bulutlarından çıkabilir. Üç tuzak ancak saçılım grafiği (scatter plot) çizilince görülür.
Milewski ve ark. (2014) · Journal of Pediatric Orthopaedics · ilişkisel tarama, geriye dönük kayıtlarla
Gecede ortalama 8 saatten az uyuyanların sakatlanmış olma olasılığı, 8 saat ve üstü uyuyanlara göre 1,7 kat (%95 güven aralığı 1,0–3,0; p = 0,04).
Her üst sınıfta sakatlanma olasılığı 1,4 kat artıyordu (%95 güven aralığı 1,2–1,6).
Güven aralığının alt ucu 1,0'a dayanıyor; 1,0 "fark yok" demektir. İlişki var görünüyor, gücü belirsiz.
Kesitsel taramada iki değişken aynı anda ölçülür. Hangisinin önce değiştiği bilinmez; oysa neden-sonuç için zaman sırası ilk şarttır.
Birlikte değişme: iki değişken ilişkili (korelasyon var).
Zaman sırası: neden, sonuçtan önce geliyor.
Başka açıklama yok: üçüncü değişkenler dışlanmış.
"Takviye kullanan üyelerde kas kütlesi daha yüksekti." Alternatif: uzun süredir ve sık antrenman yapanlar hem daha kaslıdır hem de takviyeye daha meraklıdır (üçüncü değişken: antrenman yaşı). Ters yön de olabilir: kaslandıkça takviyeye ilgi artar.
Araç "CMJ ve 20 m sprint" örneğiyle açıldı: yatayda sıçrama (cm), dikeyde 20 m süresi (s). Her nokta bir sporcu; kesikli kırmızı çizgi noktaların gidişi.
r = −0,84 (12 sporcu): çok güçlü, ters yönde. %95 güven aralığı −0,95 ile −0,51. Anlamı: sıçraması yüksek olanın sprint süresi kısa. Ölçüt: 0,7 üstü güçlü; aralığın tamamı sıfırın altında, yani ilişkinin yönü belli.
Yalnız 5 sporcu düğmesine basın: r −0,56'ya iner, güven aralığı −0,97 ile +0,63 olur ve sıfırı içine alır. 5 kişiyle ilişki hiç olmayabilir de, çok güçlü de olabilir. Zeynep'in 36 oyuncusu bu yüzden değerli.
Akılda kalsın: "r = −0,84 güçlü bir birliktelik. Ama sıçramayı artırınca sprint kısalır mı? Bunu korelasyon söylemez; yaş ya da olgunlaşma ikisini birden yükseltiyor olabilir."
Herkes iki test yapacak. Veriyi tahtaya yazıp noktaları birlikte çizeceğiz. Test sayfalarındaki protokolü kullanın.
Ortalama 60 TL olan bir grupta dört kişinin parası 60'ın altında olabilir. Dağılıma da bakılır.
Eksi işaret yalnız ters yönü söyler. r = −0,8 güçlü bir ilişkidir.
Yönlendiren ya da çift soru cevabı bozar. Soru yazımı ölçümün kendisidir.
Neden-sonuç söylemez; ama hangi sorunun deneye değer olduğunu gösterir.
Var olanı ölçen araştırmanın dört fikri.
Tarama modelleri, veri toplama araçları ve betimsel istatistik.
Eksi işaret: biri artarken öteki azalıyor. 0,8 büyüklüğü güçlü bir ilişki.
"Neden" ve "nasıl" soruları için oyuncunun kendi anlatımı gerekir (Hafta 10).
Nokta grafiği, r, güven aralığı ve p; grafiğe tıklayıp sporcu ekleyin.
Aç → HesaplayıcıDar aralık, aykırı nokta ve küçük örneklem r'yi nasıl yanıltır?
Aç → Hesaplayıcı"Üçüncü değişken" tuzağının simülasyonu: krampon ve gol.
Aç → TestSınıfın korelasyonundaki ikinci test: protokol ve normlar.
Aç →