Önce cevabı aklınızdan söyleyin, sonra kartı tıklayın.
Ölçülen sonuç; bağımsız değişkene bağlı olarak değişmesi beklenen.
İkinci gün testi tanımanın (öğrenme etkisi) uygulamaya mal edilmemesi için.
Araç, duruş, deneme sayısı, hangi değer, birim.
Mert bu cümleyi bir arama motoruna yazıyor. İlk sayfada çıkan sonuçların türlerine bakalım. Hangisine, ne kadar güvenebilir?
Video: "Germeyi hemen bırakın! 5 dakikada açıklıyorum"
Ürün sayfası: "Esneklik bandımızla sakatlıklara son"
Blog: bir kişisel antrenörün deneyimleri
Haber: "Bilim insanları açıkladı: germe performansı düşürüyor"
Makale: bir dergide yayımlanmış sistematik derleme
Bir konuda daha önce yazılmış bilimsel yayınların bütünü.
Makalelerin yayımlanmadan önce uzmanlarca incelendiği dergi.
Bir araştırmanın dergide yayımlanmış raporu.
Makalenin başındaki kısa tanıtım paragrafı.
Bir konudaki çalışmaların kurallı biçimde toplanıp değerlendirilmesi.
Çalışmaların sayısal sonuçlarının tek bir sonuçta birleştirilmesi.
Bilimsel yayınların arandığı site: PubMed, Google Akademik.
Arama satırına yazılan, konuyu tarif eden kelime.
Araştırmayı yapanların kendi raporu: makale, tez.
Birincil çalışmaları toplayıp yorumlayan yayın: derleme, kitap bölümü.
Hakemli dergi dışındaki kurum, federasyon, bakanlık raporları.
Makalenin yayımlanmadan önce uzmanlarca eleştirilmesi (peer review).
AND, OR, NOT: arama satırındaki kelimeleri bağlayan sözcükler.
athlet* bütün ekleri, "session RPE" ifadeyi bütün olarak arar.
Ücret için hakem sürecini göstermelik yapan dergi (predatory journal).
Okunan çalışmaların aynı sütunlarla özetlendiği tablo.
İngilizcesi: literature
İngilizcesi: peer-reviewed journal
Yukarı çıktıkça kaynağın başka uzmanlarca denetlenme olasılığı artar. Aşağıdakiler yasak değil; ama bir araştırma önerisinde dayanak olamaz.
Behm ve arkadaşları derlemeyi dergiye gönderdi.
Editör metni konunun 2–3 uzmanına gönderdi.
Uzmanlar yöntemi ve sonuçları eleştirdi.
Yazarlar düzeltti; dergi 2016'da yayımladı.
İngilizcesi: systematic review / meta-analysis
Meta-analiz çok sayıda çalışmayı birleştirir ve hakem denetiminden geçer. Firmanın sayfası çıkar çatışması taşır; haber ve video kaynağı göstermeyebilir. Haber ilginçse, sözünü ettiği makaleyi bulup asıl kaynağı okumak gerekir.
Literatür taraması (literature review), sorunuzla ilgili yayımlanmış çalışmaları bulup okuma ve özetleme işidir. Amacı kaynakça doldurmak değildir; her amaç araştırmanın bir bölümünü besler.
Kaynaklar, bilgiyi araştırmayı yapan kişiden ilk elden mi yoksa başkalarının çalışmalarını aktararak mı verdiğine göre üç basamağa ayrılır.
Haber, bir araştırmayı aktaran yazıdır; araştırmayı yapanlar yazmadığı için birincil değildir. Haberde adı geçen makaleyi (ör. bir sistematik derleme) bulur, özetini okur ve önerinizde haberi değil makaleyi kaynak gösterirsiniz.
Literatürde karşınıza çıkacak yayın türleri. Her birinin bir yeri var; hangisine ne kadar yaslanacağınızı tür belirler.
| Tür | Nedir? | Ne için iyi? | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Hakemli araştırma makalesi | Tek bir çalışmanın ilk elden raporu | Temel dayanak; yöntem ayrıntısı | Tek çalışma yanılabilir |
| Derleme (anlatı derlemesi) | Bir uzmanın konuyu özetlemesi | Konuya hızlı giriş | Çalışmaları yazar kendi seçer |
| Sistematik derleme | Kurallı arama ve seçimle bütün çalışmalar | En güçlü özet | İçindeki çalışmalar kadar sağlam |
| Meta-analiz | Çalışmaların sayılarını tek sonuçta birleştirir | Ortak etki büyüklüğü | Çok farklı çalışmaları karıştırabilir |
| Tez | Yüksek lisans / doktora raporu | Ayrıntılı yöntem, Türkçe ölçek | Denetim dergi kadar sıkı değil |
| Kitap / ders kitabı | Yerleşik bilgi, kavramlar | Kavram ve kuram öğrenmek | Yeni bulguları geç yansıtır |
| Kongre bildirisi | Kongrede sunulan kısa özet | En yeni, henüz yayımlanmamış bulgu | Ayrıntı az; denetim hafif |
| Gri literatür | Kurum, federasyon, bakanlık raporu; kılavuz | Ulusal veri, uygulama kuralı | Hakemli değil; kurumu sorgulayın |
| Sosyal medya, blog, video | Kişisel görüş, deneyim, reklam | Merak uyandırır, soru doğurur | Kanıt değildir: yöntem yok, denetim yok, çoğu zaman çıkar var |
Hakem süreci (peer review), makalenin yayımlanmadan önce konunun uzmanlarınca eleştirilmesidir. Dergiye göre değişir; birkaç ay sürmesi olağandır.
Gönderim: yazarlar makaleyi derginin sistemine yükler.
Editör ön incelemesi: konu dergiye uymuyorsa ya da yöntem açıkça zayıfsa hakeme gitmeden reddedilir.
Hakemler: 2–3 uzman okur. Çift kör incelemede yazar ve hakem birbirinin adını bilmez.
Karar: kabul, küçük düzeltme, büyük düzeltme ya da ret.
Düzeltme: yazarlar her eleştiriye tek tek yanıt yazar; makale yeniden hakeme gidebilir.
Yayım: makale bir DOI numarası alır ve dergide yer alır.
Bir sistematik derlemenin içine bakalım: literatür nasıl taranmış, nasıl elenmiş ve tek bir makaleden farklı olarak ne söyleyebiliyor?
Sorudan anahtar kelimeye, anahtar kelimeden arama satırına.
Hepsine üniversite ağından ya da evden ücretsiz girilir. Spor bilimlerinde çoğu çalışma İngilizce yayımlanır; Türkçe kaynaklar için ayrı kapılar vardır.
İngilizcesi: keyword
Ece ve Mert'in sorusu Hafta 2'de dört parçaya ayrılmıştı. Şimdi her parçanın altına veri tabanının tanıyacağı kelimeler geliyor; renkli satırlar aramaya girecek İngilizceler.
Arama satırında kelimeler AND (ve) ile bağlanınca yalnız hepsini içeren yayınlar gelir. OR (veya) ile bağlanınca herhangi birini içeren yayınlar gelir. Ekleyin, çıkarın, satırı izleyin.
Veri tabanı (database), dergilerdeki makalelerin künye ve özetlerini aranabilir biçimde toplayan sistemdir. Hiçbiri her şeyi kapsamaz; iyi bir tarama en az iki veri tabanında yapılır.
| Veri tabanı | Kapsam | Erişim ve ipucu |
|---|---|---|
| PubMed | Tıp, fizyoloji, sporcu sağlığı, beslenme | Ücretsiz; MeSH başlıkları ve yayın türü filtresi |
| SPORTDiscus | Spora özgü en geniş dizin: antrenman, spor yönetimi, BE, psikoloji | Üniversite aboneliğiyle, kampüs ağından ya da kütüphane girişinden |
| Web of Science | Çok disiplinli; atıf ağı | Abonelik; "bu makaleye kim atıf yaptı?" ile ileriye doğru tarama |
| Scopus | Çok disiplinli, geniş dergi listesi | Abonelik; yazar ve dergi bilgisi |
| Google Akademik | Makale, tez, kitap, ön baskı: hepsi bir arada | Ücretsiz, çok geniş; filtresi zayıf, hakemli olmayan da gelir |
| TR Dizin (TÜBİTAK ULAKBİM) | Ölçütleri karşılayan Türk hakemli dergileri | Ücretsiz; Türkçe makalede kalite süzgeci |
| DergiPark | Türk akademik dergilerinin yayın platformu | Ücretsiz tam metin; her dergi aynı düzeyde değil |
| YÖK Ulusal Tez Merkezi | Türkiye'deki yüksek lisans ve doktora tezleri | Ücretsiz; Türkçe ölçek, protokol ve norm bulmak için |
Boole işleçleri (Boolean operators: AND, OR, NOT) ve birkaç işaret, arama satırını keskinleştirir. Hepsi PubMed, SPORTDiscus ve Google Akademik'te çalışır.
caffeine AND weightlifting → daraltır.adolescent OR youth → genişletir.football NOT "American football". Dikkat: ikisini de anan iyi bir makaleyi de atar; az kullanın."session RPE" yazılmazsa "session" ve "RPE" ayrı yerlerde geçen makaleler de gelir.(caffeine OR coffee) AND (strength OR power).athlet* → athlete, athletes, athletic. swim* → swim, swimmer, swimming. Tek satırda bütün ekleri yakalar; çok kısa kökte (sp*) ilgisiz binlerce sonuç gelir.PICO: Katılımcı (P), Uygulama (I), Karşılaştırma (C), Sonuç (O). Her parça bir parantez olur; parantez içinde OR, parantezler arasında AND.
(tennis OR "racket sport*") AND (breathing OR relaxation) AND (anxiety OR "competitive anxiety") AND (youth OR adolescen*)
Sekiz veri tabanında yapılan bir taramanın sonucu. Özetteki sayılar ne diyor, ne demiyor; tartışma bölümü yeni bir soruyu nasıl doğuruyor?
Dört öğrenci dört satır yazdı. Her birinde bir hata var. Önce hatayı bulun ve satırı düzeltin, sonra kartı açın.
İki işleç yan yana: AND ile OR birlikte yazılmaz. Doğrusu: basketball AND "vertical jump"; eş anlamlı eklemek için ("vertical jump" OR "countermovement jump").
Bütün bir Türkçe cümle aranıyor; bu sırayla geçen yayın neredeyse yok. Kavramlara ayırın, İngilizcesini yazın: volleyball AND plyometric* AND jump*.
Yedi AND: sonuç sıfıra iner, önemli çalışmalar kaçar. Önce 2–3 ana kavramla arayın (swim* AND sleep); yılı satıra değil filtreye yazın.
Eş anlamlı ve kesme yok; "player" ya da "mild traumatic brain injury" diyen makaleler kaçar. Doğrusu: (athlet* OR player*) AND (concussion OR "mild traumatic brain injury").
Her makaleyi baştan sona okumak gerekmez. Ama okuduğunuzu bir karta yazmazsanız iki hafta sonra hatırlamazsınız.
Bir makale yaklaşık on sayfadır. İlk beş dakikada işinize yarayıp yaramadığına karar verebilirsiniz.
Her makale için tek bir kart. Kendi cümlelerinizle; kopyala-yapıştır yok. Dönem sonunda öneriyi yazarken bu kartlardan yazacaksınız.
Bulduğunuz her kaynağı beş soruyla hızlıca sınayın. Bir makalenin özetini açın ve işaretleyin.
OR, iki ifadeden herhangi birini içeren yayınları getirir; liste büyür. Her AND eklenen kelime, yayının o kelimeyi de içermesini şart koşar; liste küçülür.
Bulduğunuz makale ne kadar sağlam? Okuduğunuzu nasıl düzenli tutarsınız? Başkasının cümlesini kendi cümlenizden nasıl ayırırsınız?
Araştırma makaleleri çoğunlukla IMRaD düzenindedir: Giriş (Introduction), Yöntem (Methods), Bulgular (Results) ve (and) Tartışma (Discussion). Hangi bilgiyi nerede arayacağınızı bilirseniz okuma hızlanır.
Kısım 3'teki beş soruyu derinleştirelim. Bir makaleyi kaynak kartına almadan önce bu altı satıra bakın.
Kaynak kartları çoğalınca bir tabloya aktarılır. Her satır bir çalışma, her sütun aynı soru. Tablo dolunca benzerlikler, çelişkiler ve boşluk kendiliğinden görünür.
| Yazar (yıl) | Katılımcı | Desen | Ölçüm | Ana bulgu | Benim notum |
|---|---|---|---|---|---|
| Behm ve ark. (2016) | Sağlıklı, aktif kişiler | Sistematik derleme | Kuvvet, güç, sprint, hareket açıklığı | Statik germe sonrası ort. %3,7 düşüş | 60 sn eşiği ısınma protokolüne |
| Lauersen ve ark. (2014) | 25 RCT, 26 610 kişi | Meta-analiz | Sakatlık sayısı | Kuvvet RR 0,315; germe RR 0,963 | Önlemede germe değil kuvvet |
| Grgic ve ark. (2018) | 10 + 10 çalışma | Meta-analiz | 1TM, dikey sıçrama | Kuvvet SMD 0,20; güç 0,17 | Kadınlarda veri az: olası boşluk |
doi.org/10.1186/s12970-018-0216-0 her zaman aynı makaleyi açar. Matrise ve kaynakçaya DOI'yi de yazın; yapay zekânın "uydurduğu" kaynağı DOI ile hemen yakalarsınız.İntihal (plagiarism): başkasının cümlesini, fikrini ya da verisini kaynak göstermeden kendinizinmiş gibi sunmak. Kaynak gösterip cümleyi tırnaksız kopyalamak da intihaldir.
Kendi cümlesiyle aktarıp kaynağı göstermek doğru yoldur. A'da çeviri kopyalamayı kendi cümle yapmaz ve kaynak yoktur. B'de başkasının verisi sahiplenilir. C'de kaynak olsa bile metin büyük ölçüde kopyadır; birkaç kelimeyi değiştirmek aktarma sayılmaz.
Bir hafta, iki veri tabanı, bir arama satırı. Özetleri okuyup elediler; üç kart çıktı.
Kutulara Ece ve Mert'in kelimeleri yazıldı: P basketbolcu, I statik germe, O dikey sıçrama; her kutuda 2–3 eş anlamlı. C kutusu bilerek boş.
Araç 3 kavramı AND ile bağladı ve "her kavramda eş anlamlılar var" dedi. Anlamı: gelen her makale üç kutunun her birinden en az bir kelime içerir. Ölçüt: kutu başına en az iki kelime; tek kelimeli kutu, başka kelime kullanan makaleyi kaçırır.
"Yalnız derleme ve meta-analiz" kutusunu işaretleyin: satırın sonuna derleme filtresi eklenir, liste merdivenin en üst basamağına iner. Ece Behm 2016'yı bu yolla bulur. Sonra PubMed'de aç ile gerçek sonuç sayısına bakın.
Akılda kalsın: "Kutunun içinde OR, kutular arasında AND. Önce geniş arayın; okuyabileceğiniz kadar sonuç kalana dek daraltın."
Kendi sorunuzun dört parçasından bir arama satırı kurun, PubMed'de arayın, bir özeti okuyup karta dökün.
Paylaşılma sayısı doğruluğu göstermez. Kaynağın hakemli bir yayın olup olmadığına bakılır.
Önce başlık ve özet; işinize yarıyorsa şekiller ve tartışma. Her makaleyi baştan sona okumak gerekmez.
Güncel kaynak tercih edilir; ama temel çalışmalar yıllar sonra da kullanılır.
Sohbet botları var olmayan kaynak uydurabilir. Kaynağı bulup açmadan kullanmayın.
Kaynağa ulaşmanın dört adımı.
Kaynağı tanımak, doğru kapıda aramak, tartmak ve doğru aktarmak.
İki dakikada işinize yarayıp yaramadığını anlarsınız.
Kopyalanan cümle öneriye geçerse intihal olur (Hafta 12). Kendi cümlenizle yazmak, anladığınızı da gösterir.
Dört kutuya eş anlamlıları yazın; AND ve OR'lu satırı kurar, PubMed'de açar.
Aç → HesaplayıcıHafta 2'deki dört parça (PICO): kutuların kelimeleri buradan gelir.
Aç → HesaplayıcıBirkaç çalışmanın sonucu tek bir ortak sayıda nasıl birleşir? Orman grafiğiyle.
Aç → TestAnahtar kelime "countermovement jump"ın sahadaki karşılığı: protokol ve normlar.
Aç →