Önce cevabı aklınızdan söyleyin, sonra kartı tıklayın.
"Fark yok" doğru olsaydı bu kadar büyük bir farkı görmek pek olası olmazdı.
Etki belirsiz; daha çok veri gerekir.
Bulgu, yorum, sınır.
Kaan Hoca ölçüm günü bütün takımı salona çağırıyor: "Çocuklar, hepiniz bugün bu teste gireceksiniz." Ece ile Mert bir şeyin yanlış gittiğini hissediyor. Ne?
Oyuncular koçlarına hayır diyemez: gönüllülük yok.
Oyuncular 18 yaşından küçük: veli onayı gerekiyor.
Çalışmanın amacı ve riskleri anlatılmadı.
Sonuçların kimde kalacağı söylenmedi.
Araştırmada doğru ve dürüst davranma kuralları.
Katılmamanın ya da ayrılmanın hiçbir bedeli olmaması.
Katılımcının araştırmayı anlayıp yazılı olarak kabul etmesi.
Araştırmayı başlamadan önce değerlendiren bağımsız kurul.
Katılımcının kimliğinin ve verisinin korunması.
Kişisel Verilerin Korunması Kanunu.
Başkasının metnini, fikrini ya da verisini kaynaksız kullanmak.
Ölçülmemiş veriyi yazmak ya da veriyi sonuca uydurmak.
Bilgilendirilmiş onamın mevzuattaki adı; bilgi + anlama + gönüllülük.
18 yaş altındaki çocuğun, veli onamına ek olarak kendi "evet"i.
Kişilere saygı, yararlılık, adalet (1979).
Olası zararın en aza indirilip yarardan küçük tutulması.
Kişiye hiç dönülemeyen veri / kodla saklanan, gerekince eşleştirilebilen veri.
Uydurma, çarpıtma, intihal: en ağır üç yayın etiği ihlali.
Bir çalışmayı gereksiz bölmek · katkısız kişiyi yazar yapmak.
Sonuçtan çıkarı olan ilişki · planı veri toplamadan önce kaydetmek.
İnsanlarla yapılan araştırmaların temel ilkeleri Helsinki Bildirgesi'nde yazılıdır. Sporda dört soruya iner.
İngilizcesi: informed consent
Ece ve Mert'in onam formu taslağında olması gerekenler. Formda gördüklerinizi işaretleyin.
İngilizcesi: ethics committee
Kurula giden dosyada iki belge var: öneri ve az önce denetlediğiniz onam formu. Kurul düzeltme isterse 3. adım tekrarlanır.
İngilizcesi: confidentiality
Katılmamanın bir bedeli varsa gönüllülük yoktur. Kodlama, çekilme hakkının kullanılması ve izin sonrası başlamak etik kuralların gereğidir.
Behm 2016'nın bir cümlesi beş biçimde yazılabilir. İkisi intihaldir.
İngilizcesi: plagiarism
Kaynak: Behm ve ark. (2016) derlemesinin bulgusu. Hangi yazım kabul edilir?
Yapay zekâ sohbet botları hızlı ve akıcı yazar; ama var olmayan kaynak uydurabilir ve sizin yerinize düşünemez. Ders ve dergi kuralları kullanımı beyan etmeyi ister.
Anahtar kelime ve eş anlamlı önerisi almak
Kendi yazdığınız metnin dilini kontrol ettirmek
Okuduğunuz bir makaleyi anlamak için soru sormak
Kullandıysanız raporda beyan etmek
Raporu ya da ödevi baştan yazdırıp kendi adınla vermek
Botun verdiği kaynağı açıp okumadan kaynakçaya eklemek
Katılımcı verilerini (isimli) bota yüklemek
Yapay zekâyı yazar olarak göstermek
Araştırmada en ağır ihlaller verinin kendisiyle ilgilidir. Yakalandığında makale geri çekilir, kariyer biter.
Eksik veriyi uydurmak ya da başka veriyle doldurmak uydurmadır. Oyuncuyu çıkarmak gerekebilir, ama bu açıkça ve gerekçesiyle yazılır: "Bir oyuncu hastalık nedeniyle ikinci ölçüme katılamadığından analiz 13 oyuncuyla yapılmıştır."
Bugünkü onam formu ve etik kurul, insanların zarar gördüğü araştırmalardan sonra yazıldı. Tarihi bilmek, kuralların neden pazarlıksız olduğunu anlatır.
Her belge bir önceki dönemin yaşanmış ihlaline cevap olarak yazıldı. Ortak ilke: insan, bilginin aracı değildir.
ABD Halk Sağlığı Servisi'nin Alabama'da yürüttüğü gözlemsel çalışma. Kaynak: ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), "About the Untreated Syphilis Study at Tuskegee".
Katılımcılara hastalıkları ve çalışmanın amacı açıkça anlatılmadı: aydınlatılmış onam yok.
Penisilin yaygınlaştıktan sonra bile tedavi verilmedi.
Yükü yoksul ve ayrımcılığa uğrayan bir topluluk taşıdı: adalet ihlali.
Kısım 1'deki dört görev (gönüllülük, bilgilendirme, risk, gizlilik) bu üç ilkenin sahadaki uygulamasıdır.
(a) Adalet: yarar kontrol grubundan esirgenmiyor. (b) Kişilere saygı: onam anlaşılır kılınıyor. (c) Yararlılık: risk en aza indiriliyor.
Sporcu, öğrenci, çocuk ve yaşlı katılımcı; her biri farklı bir koruma ister. Bu bölümde kuralların sahadaki ayrıntısı var.
Türkiye'de insanla yapılan araştırmalar, müdahalenin türüne göre farklı kurullara gider. Hangi kurulun yetkili olduğunu üniversitenizin yönergesi belirler; karar danışmanla birlikte verilir.
Türkçe mevzuatta "aydınlatılmış onam", bazı kaynaklarda "bilgilendirilmiş onam" denir; ikisi aynı kavramdır. Geçerli bir onamın üç koşulu ve formun sekiz öğesi var.
Bilgi: amaç, işlem, risk ve haklar sade dille anlatılmış.
Anlama: katılımcı kendi cümlesiyle tekrar edebiliyor. 12 yaşındaki cimnastikçiye yetişkin formu okutmak yetmez.
Gönüllülük: baskı, ödül vaadi ya da ceza korkusu yok.
| 1 · Amaç | "Isınma türünün sıçramaya etkisini inceliyoruz." |
| 2 · İşlem ve süre | 2 ölçüm günü, her biri 45 dk; ne yapılacağı adım adım. |
| 3 · Risk ve rahatsızlık | Kas ağrısı, yorgunluk; nadir sakatlık riski ve alınan önlem. |
| 4 · Yarar | Kişisel sonuç raporu; doğrudan yarar yoksa bu açıkça yazılır. |
| 5 · Gönüllülük ve çekilme | İstediği an, gerekçesiz, kayıpsız çekilme hakkı. |
| 6 · Gizlilik | Kodlama, saklama yeri ve süresi, kimlerin göreceği. |
| 7 · Ücret ve masraf | Ödeme ya da yol masrafı varsa miktarı; yoksa "yoktur". |
| 8 · İletişim | Araştırmacı ve danışmanın telefonu, e-postası; kurul bilgisi. |
Araştırmacı aynı zamanda koç, öğretmen ya da kulüp çalışanıysa katılımcı reddetmekten çekinir. Bu durumda gönüllülük kâğıt üzerinde kalır. Üç tipik durum ve çözümleri.
Katılmamanın bedeli var (antrenmandan men): gönüllülük yok. Kulübün takip amaçlı rutin anketi ile araştırma verisi ayrılmalı; araştırma için ayrı onam alınmalı, katılmayan oyuncu hiçbir yaptırım görmemeli ve etik kurul izni alınmalı.
Çocuk yasal olarak onam veremez; bu yüzden veli onam verir. Ama çocuğun kendisi de yaşına uygun dille bilgilendirilir ve "evet" demelidir. Buna rıza (assent) denir.
Ölçüm yapılmaz; çocuk rahatlatılır ve gruptan ayrılmadan başka etkinliğe alınır. Veli onamı çocuğun o anki reddini geçersiz kılmaz. Raporda "1 katılımcı ölçüme katılmak istemedi" yazılır.
Risk sıfır olmaz; ama bilinmeli, en aza indirilmeli ve yarardan büyük olmamalı. Spor bilimlerinde sık görülen beş durum.
| Uygulama | Risk | Asgari önlem |
|---|---|---|
| Anket, görüşme | Çok düşük | Gizlilik; hassas soruyu atlama hakkı. |
| Sıçrama, sprint | Düşük | Standart ısınma, zemin, yakın gözetim. |
| Maksimal test (VO₂maks, 1TM) | Orta | Sağlık taraması (ör. PAR-Q+ anketi), ilk yardım bilen kişi, durdurma ölçütleri. |
| Beslenme ve takviye müdahalesi | Orta | Doz sınırı, alerji ve ilaç sorgusu, doping listesi kontrolü. |
| Kan alma, biyopsi, hızlı kilo düşürme | Yüksek | Sağlık personeli; kilo düşürmeyi araştırmacı yaptırmaz, yalnız gözlemler. |
(a) Araştırmacı zararlı bir uygulamayı kendisi yaptırıyor: dehidrasyon riski, kabul edilemez. (b) Gözlemsel: uygulama araştırmadan bağımsız yapılıyor; yine de sağlık izlemi ve etik izin gerekir, tehlike görülürse antrenör ve hekim bilgilendirilir.
Kısım 1'deki gizlilik kavramının ayrıntısı: kodlamak ile anonimleştirmek aynı şey değildir; sporcu verisinin çoğu yasada "özel nitelikli" sayılır.
Üç sızıntı: (1) isimli sağlık verisi kodlanmamış; (2) dosya güvenli olmayan bir kanaldan paylaşılmış (şifreli bulut ya da kurum e-postası kullanılmalı); (3) tek sol bek satırı kişiyi tanıtıyor; mevkiler "savunma" gibi birleştirilmeli.
18 yaş altında iki şey birlikte gerekir: velinin aydınlatılmış onamı ve çocuğun yaşına uygun anlatımla verdiği rıza. Kulüp başkanı ya da antrenörün izni bunların yerine geçmez; çocuğun "hayır"ı da her zaman geçerlidir.
Katılımcıya saygı veri toplanınca bitmez. Verinin analizi, yazılması, yazarların sıralanması ve paylaşılması da etik kurallara bağlıdır.
En ağır üçü İngilizce baş harfleriyle FFP diye anılır: uydurma (fabrication), çarpıtma (falsification), intihal (plagiarism). YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi bunlarla birlikte aşağıdaki diğer ihlalleri de sayar.
| Uydurma | Hiç toplanmamış veriyi yazmak. | Ölçüme gelmeyen 3 yüzücünün sürelerini "tahminle" doldurmak. |
| Çarpıtma | Veriyi, yöntemi ya da görüntüyü sonuca uydurmak. | Kötü sonuç veren 2 halterciyi gerekçesiz analizden çıkarmak. |
| İntihal | Başkasının metni, fikri, verisi kaynaksız. | Bir tezin kuramsal çerçevesini çevirip kendi metni gibi kullanmak. |
| Kendi kendinden intihal | Kendi yayımlanmış metnini, belirtmeden yeniden yayımlamak. | Yüksek lisans tezinden çıkan aynı makaleyi iki dergiye göndermek. |
| Dilimleme (salami) | Tek çalışmayı, yayın sayısı için gereksiz parçalara bölmek. | Aynı 30 futbolcunun sprint, sıçrama, çeviklik sonuçlarını üç ayrı makale yapmak. |
| Haksız yazarlık | Katkısı olmayanı yazar yapmak ya da katkısı olanı çıkarmak. | Ölçümleri yapan öğrenciyi yazmayıp makaleyi hiç okumayan bölüm başkanını eklemek. |
| Çıkar çatışmasını gizlemek | Sonuçtan çıkarı olan ilişkiyi beyan etmemek. | Takviye firmasının ücretli danışmanının o takviyeyi öven çalışmayı beyansız yayımlaması. |
Fanelli D. (2009). How many scientists fabricate and falsify research? A systematic review and meta-analysis of survey data. PLoS ONE, 4(5), e5738.
Tıp dergileri editörlerinin uluslararası komitesi (ICMJE, International Committee of Medical Journal Editors) yazarlık için dört ölçütün dördünün birden karşılanmasını ister. Spor bilimleri dergilerinin çoğu bu ölçütü kullanır.
Tasarıma, veri toplamaya ya da analize önemli katkı.
Metni yazmak ya da önemli biçimde gözden geçirmek.
Son hâlini onaylamak.
Çalışmanın her yönünden sorumluluk almak.
(a) Teşekkür. (b) Dört ölçütü karşılıyorsa yazar; sorumluluk almayı da kabul etmeli. (c) Yazar olamaz: ölçütlerin hiçbiri yok; eklenirse hediye (haksız) yazarlık olur.
Walters WH, Wilder EI. (2023). Fabrication and errors in the bibliographic citations generated by ChatGPT. Scientific Reports, 13(1), 14045.
Açık bilim, araştırmanın planını, verisini ve kodunu başkalarının denetimine açmaktır. Çok sonuç ölçüp yalnız anlamlı çıkanı yazmak gibi "sessiz çarpıtma"nın en etkili ilacıdır.
Birincil sonucun değiştirilmesi (sonuç değiştirme). Gerekçesiyle açıkça yazılmadıysa seçici raporlama şüphesi doğar; hakem ve okur ön kaydı makaleyle karşılaştırarak bunu yakalar.
Her vakada hangi ilkenin çiğnendiğini ve doğru yolun ne olduğunu tartışın; sonra kartı açın.
Veri kulübün ve oyuncularındır; özel nitelikli sağlık verisi izinsiz kopyalanmış (KVKK). Doğrusu: kulübün yazılı izni, etik kurul onayı, anonimleştirilmiş veri seti.
Herkese açık olmak araştırmaya onam vermek değildir. Kullanıcı adı ve birebir alıntı kişiyi bulunabilir kılar. Kurula danışılır; alıntılar anonimleştirilir ya da izin alınır.
Onam yok, amaç değişmiş, sağlık ve konum verisi ticari olarak aktarılmış. Hem araştırma etiği hem KVKK ihlali; rota verisi kişinin evini bile gösterebilir.
Çarpıtma. Dışlama ölçütü veri toplamadan önce yazılır. Bu iki sporcu analizde kalır; istenirse "dışlanmış" ek analiz ayrıca ve açıkça raporlanır.
Takviyenin gerçek etkisi sıfır; 1000 laboratuvar 20'şer kişilik iki grupla sınıyor. Araç 4 sonuçla açıldı: Ece ve Mert sıçramanın yanında sprint, çeviklik ve esnekliği de ölçüp yalnız anlamlı çıkanı yazsaydı.
Laboratuvarların yaklaşık %18–20'si "etkili" buluyor (her çalıştırmada biraz değişir). Anlamı: etki yokken beş laboratuvardan biri yine de bir "bulgu" yayımlar. Ölçüt: tek sonuç ve tek analizde bu oran %5 olmalı.
Önceden kayıt kutusunu işaretleyin: oran %5 çevresine iner. Sonra kutuyu kaldırıp ara bakışı 4 yapın: "anlamlı çıkınca dur" alışkanlığı oranı yeniden yükseltir.
Akılda kalsın: "Ece ve Mert tek bir sonuç (sıçrama) ve tek bir karşılaştırma seçip öneride yazdı. Sonradan sonuç ya da oyuncu değiştirmek, uymayan veriyi silmek kadar çarpıtmadır."
Önerinizin katılımcıları için bir sayfalık onam formu taslağı yazın; yanınızdakiyle değiştirip yedi maddeyle denetleyin.
Onam katılımcıdan (ve 18 yaş altında velisinden) alınır. Koçun izni yerine geçmez.
Fikir başkasınınsa kaynak gösterilir. Kelime değiştirmek intihali gizler, kaldırmaz.
İnsanla yapılan her araştırma, ne kadar küçük olursa olsun etik değerlendirmeden geçer.
Kelime önerisi, dil kontrolü gibi kullanımlar beyan edilerek yapılabilir; metni yazdırıp kendi adınla vermek yapılamaz.
Araştırmanın dürüstlük kuralları.
Dürüstlük kurallarının dört katmanı daha.
Fikir başkasınınsa kaynak gösterilir.
Botlar var olmayan kaynak uydurabilir; okumadığınız kaynağı göstermezsiniz.
Etki sıfırken çok sonuç, ara bakış ve alt grup kaç "anlamlı" bulgu üretir?
Aç → HesaplayıcıYalnız anlamlı çıkanlar yayımlanınca literatür nasıl eğilir?
Aç → Hesaplayıcı"Bana iyi geldi" simülatörü: kontrolsüz gözlem neden yanıltır?
Aç →