Hızla artan yayın sayısı ve kolaylaşan yazım.
Uydurulan veri, seçici raporlama, beyan edilmeyen yapay zekâ kullanımı ve bunların bilime güvene etkisi.
Katılımcıyı, veriyi ve bilimin güvenirliğini nasıl koruruz?
Kareler tek tek çalışmaları, elmas birleştirilmiş ortak etkiyi.
Kohort.
Yakınsak, sıralı açıklayıcı ve sıralı keşfedici.
Antrenör takımın test verilerini sporculara sormadan tezinde kullandı. Sorun: onam ve etik kurul onayı yok.
Öğrenci bir makalenin paragrafını eş anlamlılarla yeniden yazdı, kaynak vermedi. Sorun: intihal.
Tezin giriş bölümünü bir yapay zekâ aracı yazdı, kaynakçada uydurma iki makale var. Sorun: beyan yok, doğrulama yok.
İnsanlı araştırmayı başlamadan önce inceleyen bağımsız kurul.
Katılımcının her şeyi anlayarak, gönüllü "evet" demesi.
Verinin kime ait olduğunun anlaşılamayacak hale getirilmesi.
Veri uydurmak ya da veriyi değiştirmek.
Başkasının fikrini ya da sözünü kaynaksız kullanmak.
Anlamlı sonuç çıkana kadar analizi değiştirmek.
Hipotez ve analiz planını veri toplamadan önce zaman damgalı kaydetmek.
Protokol, veri, kod ve yayının herkesçe incelenebilmesi.
Helsinki ve Belmont, etik kurul ve onam, Türkiye, tarihi vakalar, spordan dersler.
Dünya Tabipler Birliği — Nazi deneyleri ve Nuremberg sonrası.
Katılımcı refahı bilimsel çıkarlardan önce gelir; onam zorunlu; savunmasız gruplar özel korunur.
ABD — Tuskegee skandalı sonrası.
Üç ilke: kişilere saygı, iyilikseverlik (zarar vermeme), adalet (yüklerin/faydaların adil dağılımı).
Amaç, yöntem, riskler ve faydaları içeren detaylı plan
Bilim insanı, etik uzmanı, hukukçu ve toplum temsilcisinden oluşan komite
Amaç, riskler, gizlilik, çekilme hakkı katılımcıya açıkça anlatılır
Bilgilendirilmiş onam bir iletişim sürecidir — amaç, prosedürler, riskler/faydalar, gizlilik, gönüllülük ve çekilme hakkı, araştırmacı iletişim bilgileri her katılımcıya net biçimde aktarılmalıdır.
Kimliği belli ya da belirlenebilir kişiye ait her bilgi: ad, TC kimlik numarası, fotoğraf, ses kaydı. Tek başına belli etmese de birleşince ediyorsa kişiseldir: "kadın, 17 yaş, 400 m, Ankara".
Sağlık, biyometrik ve genetik bilgi gibi, ifşası daha ağır zarar veren veri. Kalp atım kaydı ve sakatlık öyküsü sağlık verisidir; açık rıza ve daha sıkı koruma gerekir.
Ali yerine "S07" yazmak takma adlandırmadır; kod listesi duruyorsa veri hâlâ kişiseldir. Liste yok edilir ve kimlik geri getirilemezse veri anonim olur.
Yetişkin katılımcı kendisi onam verir. 18 yaşından küçükte veli onam verir, çocuk da kendi "evet"ini söyler; "devam etmek istemiyorum" dediği an bırakılır.
Etik dışı eylemleri (uydurma, çarpıtma, intihal, haksız yazarlık…) tanımlar ve yaptırımlarını belirler.
Protokol, onam formu, veri toplama araçları ve risk değerlendirmesi başvuruyla sunulur. Onaydan önce tek bir veri toplanmaz.
Sağlık ve biyometrik veriler özel nitelikli kişisel veridir. Açık rıza, en az veri, güvenli saklama ve süre sonunda imha gerekir.
Veli onamı ile birlikte çocuğun kendi rızası (assent) alınır; çocuk her seans "devam etmek istemiyorum" diyebilir.
1947'de penisilin bulunmasına rağmen tedavi verilmedi; katılımcılar bilgilendirilmedi, onam alınmadı. 128 kişi öldü.
Etki: 1979'da Belmont Raporu'nun doğmasına yol açtı — artık etik kurul onayı ve bilgilendirilmiş onam zorunlu.
Toplama kamplarındaki mahkûmlar üzerinde hipotermi, yüksek irtifa ve zorla sterilizasyon deneyleri. Etki: Nuremberg Kodu (1947) ve Helsinki Bildirgesi (1964) — "İnsan onuru her şeyin üstündedir."
Verilerin tamamı uydurma, fotoğraflar manipüle edilmişti; kadın araştırmacılardan yumurta hücresi zorla alınmıştı. Makaleler geri çekildi; alan ciddi bir güven kaybı yaşadı.
Sadece 12 çocukla yapılan, seçici raporlanan ve gizli çıkar çatışması taşıyan makale KKK (kızamık-kabakulak-kızamıkçık) aşısını otizmle ilişkilendirdi. 2010'da geri çekildi; ama o yıllarda aşılama oranları düştü ve kızamık vakaları arttı.
"Vitamin" denilerek verildi; onam yoktu. Sonuç: kanser, kısırlık, erken ölüm. Etki: WADA 1999'da kuruldu.
7 kez Tour de France şampiyonu, yıllarca EPO (eritropoietin: kırmızı kan hücresi yapımını artıran hormon)/kan transfüzyonu kullandığını 2013'te kabul etti; dopingi ifşa edenlere dava açtı. Performans baskısı altında dürüstlüğün ne kadar kırılgan olabileceğinin göstergesi.
Sorun: Performans baskısı altında özgür onam mümkün mü? Antrenör/araştırmacı çıkar çatışması yaratır mı?
Çözüm: Çaprazlanmış (crossover) desen kullanma, onam sürecini bağımsız kişiye yaptırma, anonimlik garantisi, geciktirilmiş müdahale (kontrol grubu sonra alır).
Çift onam gerekir: veli onayı (consent) + çocuk onayı (assent). Her seansta "devam etmek istiyor musun?" sorusu sorulmalı, ret hakkı garanti edilmeli, yaşa uygun güvenlik protokolleri uygulanmalı.
Onam formunda önceden netleştirin: "bildirim yapacağım" ya da "veriler tamamen gizli, raporlama yok". Mümkünse anonim veri toplayın.
"Sonuç ne olursa olsun yayımlama hakkı" sözleşmede garanti edilmeli; firma analize erişememeli; fonlama kaynağı makalede şeffaf belirtilmeli.
İnsanlı her araştırma etik kurul onayı almadan veri toplayamaz. Helsinki ve Belmont bu kuralı, Tuskegee ve Nazi deneyleri gibi acı vakalardan sonra yazdı.
Katılımcı amacı, riski, gizliliği ve çekilme hakkını anlamış olmalıdır. 18 yaş altında veli onam verir, çocuk da kendi rızasını söyler.
KVKK sağlık ve biyometrik veriyi özel nitelikli sayar. Açık rıza, en az veri, güvenli saklama ve süre sonunda imha gerekir.
Helsinki Bildirgesi: Dünya Tabipler Birliği'nin insan araştırması etik kuralları. Belmont Raporu: kişilere saygı, yarar ve adalet ilkelerini koyan ABD raporu. Nuremberg Kodu: Nazi deneylerinden sonra "gönüllü onam şarttır" diyen ilk kurallar (1947). Assent: çocuğun kendi rızası. WADA: Dünya Doping Karşıtı Ajansı.
Uydurma ve çarpıtma, intihal türleri, atıf, salam dilimleme.
Var olmayan veriyi uydurmak veya raporlamak
Materyal, süreç veya veriyi manipüle etmek/değiştirmek
Başkasının fikrini, kelimesini atıfsız sahiplenmek
Testleri, alt grupları ya da dışlanan katılımcıları "anlamlı" çıkana dek değiştirmek. Yukarıdaki şans çarpanını görmezden gelir.
Sonuçlar bilindikten sonra hipotez kurup baştan öyleymiş gibi yazmak. Maçtan sonra "ben bunu tahmin etmiştim" demeye benzer.
Hipotez ve analiz planı veri toplanmadan önce zaman damgalı yazılır; maçtan önce açıklanmış tahmin gibi sonradan oynanamaz.
Ortaya çıkan e-postalar, anlamlı sonuç bulunana kadar analizlerin değiştirildiğini gösterdi. Pek çok makalesi geri çekildi, 2018'de istifa etti.
Tespit yöntemi: Tüm sporcuların boy-kilo oranı gerçekçi olamayacak kadar dar bir aralıktaydı; aynı gün 100 kişiyi ölçmek fiziksel olarak imkânsızdı.
Genel tespit araçları: ham veri talebi, Benford Yasası (ilk rakam dağılımı), meta-veri analizi (dosya oluşturma tarihleri), çalışmayı tekrarlama.
Cümlenin sonuna (Yazar, yıl) yazılır: "Pliometri sıçramayı artırır (Yazar, 2020)." Okuyucu, bilginin kime ait olduğunu hemen görür.
Metinde geçen her atfın sayfa sonundaki tam künyesi: yazar, yıl, başlık, dergi, DOI. DOI, makalenin kalıcı ve benzersiz numarasıdır; makaleyi bulmanın en kesin yoludur.
Birebir alıntı tırnak içinde ve sayfa numarasıyla yazılır. Yeniden ifadede fikir kendi cümlelerinizle kurulur ve yine atıf verilir. Kelimeleri değiştirmek atıf görevini kaldırmaz.
"Pliometrik antrenman, kasların kısa sürede maksimal güç üretmesini sağlayan egzersiz yöntemidir." (kaynak verilmemiş)
"...egzersiz yöntemidir" (Smith, 2020, s. 45) — tırnak içinde, kaynak belirtilmiş
Farklı kaynaklardan alınan cümleleri az değiştirerek bir araya getirmek. Çözüm: her fikir için ayrı ayrı atıf — "Sporcuların beslenmesi performansı doğrudan etkiler (Jones, 2019). Karbonhidratlar birincil enerji kaynağıdır (Williams, 2021)."
Cümle yapısını koruyup kelimeleri değiştirmek ve kaynak göstermemek mozaik intihaldir. Doğru yol: fikri kendi cümlelerinizle yeniden kurup kaynağı göstermek; birebir alıntıda tırnak kullanmak.
Orijinal: "Maksimal kuvvet antrenmanı, nöromüsküler adaptasyonları artırarak sprint performansını geliştirir."
Yanlış: "Maksimum güç çalışmaları, sinir-kas uyumunu geliştirerek koşu hızını artırır." (fikir aynı, kaynak yok!)
Tamamen yeniden ifade edilmiş VE kaynak gösterilmiş: "...sprint yeteneğini pozitif etkilediğini göstermektedir (Kaynak A, 2020)."
Kendi yayımlanmış çalışmanızı yeni bir çalışma gibi sunmak. Doğru yaklaşım: önceki çalışmanıza mutlaka atıf yapın ve çalışmalar arası ilişkiyi açıkça belirtin.
Başkasının bulgusunu aktarırken, teori/model açıklarken, istatistik verirken, paraphrase yaparken, görsel/tablo kullanırken
Genel bilgi ("futbol 11 kişiyle oynanır"), kendi orijinal fikriniz, kendi topladığınız veriler
Tek yazar: (Smith, 2020) · İki yazar: (Smith & Jones, 2021) · 3+ yazar: (Smith et al., 2022). Spor bilimlerine özgü: test protokollerine atıf ("Bosco protokolü ile ölçüldü, Bosco et al., 1983"), cihaz modeli belirtme.
Makale 1: dikey sıçrama · Makale 2: sprint hızı · Makale 3: çeviklik · Makale 4: vücut kompozisyonu — hepsi aynı çalışmanın parçaları.
Neden problemli? Literatürü şişirir, okuyucuyu çalışmanın büyüklüğü hakkında yanıltır, hakemlik kaynağını israf eder.
Tüm bulguları tek kapsamlı makalede sunun; ayrı makale gerekiyorsa aralarında çapraz atıf verin ve ilişkiyi açıklayın.
Var olmayan veriyi yazmak, olanı değiştirmek, başkasının fikrini atıfsız almak. Gerçekçi olamayacak kadar düzgün veri, uydurmanın ipucudur.
Birebir alıntı tırnakta ve sayfa numaralı, yeniden ifade kendi cümlenle ve atıflı yazılır. Kendi yayımlanmış çalışmanı atıfsız yeniden sunmak da intihaldir.
Aynı çalışmayı dört makaleye bölmek literatürü şişirir ve okuyucuyu yanıltır. Bölmek gerekiyorsa çapraz atıf verilir.
Fabrikasyon: var olmayan veriyi uydurmak. Falsifikasyon: var olan veriyi ya da süreci değiştirmek. Mozaik intihal: farklı kaynaklardan cümleleri az değiştirip birleştirmek. Paraphrase: bir fikri kendi cümlelerinle yeniden yazmak. Öz intihal: kendi eski çalışmasını yeni gibi sunmak. Benford Yasası: doğal veride sayıların ilk basamağının belirli oranlarda dağılması (1 ile başlayanlar yaklaşık %30).
p-hacking, HARKing, tekrarlanabilirlik krizi, açık bilim, yazarlık, yapay zekâ.
1) 2 "aykırı" katılımcı çıkarılıyor → p=.06. 2) Sprint hızı analize ekleniyor → p=.049 ✓. 3) Makalede sadece sprint hızı raporlanıyor, dikey sıçrama gizleniyor.
Doğru yaklaşım: Analiz planını önceden belirleyin (preregistration), tüm analizleri raporlayın, aykırı değer kriterini objektif tanımlayın, örneklem büyüklüğünü baştan güç analiziyle belirleyin.
1 − 0,95⁵ ≈ 0,23. Her ek test yeni bir şans kapısı açar. Önceden kayıtla tek birincil sonuç belirlemek ya da çoklu karşılaştırma düzeltmesi (çok sayıda testten birinin şansla anlamlı çıkma riskini hesaba katmak) yapmak bu yüzden gerekir.
Başlangıç: 1 sonuç, 1 analiz → laboratuvarların yaklaşık %5'i "anlamlı" buluyor (tam da beklenen).
Sonuç sayısını 5 yapın: ~%22. Ara bakışı 3 yapın ve alt grup kutusunu işaretleyin: ~%70.
p histogramında kırmızı çubuğa bakın: "anlamlı" sonuçlar nereden geliyor?
"Önceden kayıt" kutusunu işaretleyin: oran nereye döndü? Neden?
10 değişken ölçülür, 3'ünde anlamlı sonuç var; sadece o 3'ü raporlanır. Doğrusu: tüm sonuçları raporlamak — "3/10 değişkende anlamlı iyileşme" demek.
Sonuç görüldükten sonra hipotez uydurup baştan öyle planlanmış gibi sunmak. Doğrusu: keşifsel (exploratory) ile önceden planlanan (confirmatory) hipotezleri ayırt etmek.
Güven aralıkları 1 değerinin hemen üstünde ve altında olağan dışı yığılıyor.
Anlamlı olmayan sonuçlara karşılık gelen z değerleri beklenenden çok daha az.
Yazarlar p-hacking ve yayın yanlılığına işaret ediyor; önceden kayıt ve açık veri öneriyor.
Aynı soru, yeni katılımcılar. Sonuç tutarsa güven artar; tutmazsa ilk sonuç şans ya da yanlılık olabilir.
Aynı veri ve kodla aynı sayı çıkar mı? Veri ve kod paylaşılmamışsa bu kontrol yapılamaz.
Ön kayıt: plan veri toplamadan önce saklanır. Kayıtlı rapor: dergi yöntemi görüp, sonuç ne çıkarsa çıksın yayımlamayı önceden kabul eder.
Hakem incelemesinden geçmeden sunucuda paylaşılan makale. Hızlıdır; denetlenmediği için dikkatle okunur.
Hipotez, örneklem ve analiz planı veri toplanmadan OSF (Open Science Framework, açık bilim platformu) ya da AsPredicted'a kaydedilir.
Dergi, yöntemi sonuçtan önce hakeme gönderir; sonuç ne çıkarsa çıksın yayımlar.
Anonim veri ve analiz kodu paylaşılır; başkası aynı sonucu yeniden üretebilir.
SportRxiv gibi sunucularda hızlı paylaşım; hakemden geçmediği belirtilir.
Katkı sağlayan biri (örn. istatistik analizini yapan doktora öğrencisi) listede yer almıyor
Katkısı olmayan biri (örn. bölüm başkanı) "isim değer katar" diye eklenir
Karşılıklı anlaşmayla yazarlık değiş tokuşu yapılır
1) Tasarım/veri toplama/analiz/yorumlama katkısı · 2) Yazım veya kritik revizyon · 3) Son versiyonu onaylama · 4) Tüm süreçten sorumlu olma.
Dil ve yazım düzeltme, arama terimi önerisi, kod hatası ayıklama, fikir tartışması.
Çıktının her cümlesinden siz sorumlusunuz.
Bölümleri yazdırıp kendi yazınız gibi sunmak; doğrulanmamış kaynak eklemek (araçlar var olmayan makaleler uydurabilir); veri üretmek.
Katılımcıların kişisel verisini, ses kaydını ya da deşifresini herkese açık araçlara yüklemek (KVKK).
Beş sonuç ölçüp yalnız anlamlı çıkanı yazmak yanlış alarm şansını %5'ten yaklaşık %23'e çıkarır. Çözüm: tek birincil sonucu önceden belirlemek ve hepsini raporlamak.
Planı, veriyi ve kodu açmak sonucun sonradan oynanmasını zorlaştırır. Spor dergilerinde hipotezlerin yaklaşık %82'sinin desteklenmesi gerçekçi olamayacak kadar yüksek bir orandır.
Yazar dört ICMJE ölçütünü de karşılayandır; hayalet, fahri ve hediye yazarlık ihlaldir. Yapay zekâ yazar olamaz, kullanımı beyan edilir, ürettiği kaynak doğrulanır.
HARKing: sonuçları gördükten sonra hipotezi ona uydurmak. Seçici raporlama (cherry picking): yalnız işe yarayan sonuçları yazmak. Kayıtlı rapor: dergi yöntemi görüp sonuçtan bağımsız yayımlamayı kabul eder. ICMJE: tıp dergisi editörlerinin yazarlık ölçütlerini koyan komite. COPE: Yayın Etiği Komitesi. Çaprazlanmış (crossover) desen: her katılımcının iki uygulamayı sırayla denediği desen.
Güncel tartışma, mitler, Performans Merkezi, görev ve tartışma.
Fikir başkasınınsa yeniden ifade edilse de atıf yapılır; kelime değiştirmek intihali ortadan kaldırmaz.
Kullanım beyan edilir; araç yazar olamaz ve çıktının her cümlesinden siz sorumlusunuz (COPE).
Veriyi araştırmada kullanmak onam ve etik kurul onayı gerektirir; sağlık verisi KVKK kapsamındadır.
Seçici raporlama yanıltıcı bilimdir; ölçülen tüm sonuçlar raporlanır.
Ön tarama (PAR-Q) ve durdurma ölçütleri.
Aç → Maksimal testGüvenlik bölümünü okuyun.
Aç → Hafta 9 deneyiKafein deneyinin riskleri neler?
Aç → Hafta 9 deneyiDoz ve dışlama ölçütleri.
Aç → Maksimal testBulantı ve baş dönmesi riski.
Aç → Kişisel veriSağlık verisi: KVKK açısından nasıl saklanır?
Aç →Tek, yönlü ve sınanabilir bir hipotez.
Tek ölçüt, ölçüm yöntemi ve zamanı.
Kaç kişi, güç analiziyle (Hafta 7); durma kuralı.
Hangi test, aykırı değer kuralı, ikincil sonuçların nasıl raporlanacağı.
| Ölçüt | 1 · Gelişiyor | 2 · Yetkin |
|---|---|---|
| Onam formu | Form var, bir bölümü eksik. | Amaç, işlemler, riskler, yararlar, gönüllülük, çekilme hakkı ve iletişim; lise öğrencisinin anlayacağı dilde. |
| Güvenlik ve KVKK | Risk genel ifadeyle yazılmış. | Ön tarama, durdurma ölçütleri ve kodlama-saklama-erişim-imha içeren veri planı yazılmış. |
| Ön kayıt | Hipotez yazılmış. | AsPredicted sorularıyla hipotez, birincil sonuç, örneklem, analiz ve dışlama kuralı yazılmış. |
| Şeffaflık | Yapay zekâ ya da yazarlık anılmamış. | Yapay zekâ kullanımı beyan edilmiş; ICMJE ölçütlerine göre yazarlık gerekçelendirilmiş. |
Arkadaşınızın görevine bir güçlü yön ve bir somut geliştirme önerisi yazın. Puan, önerinin gerekçesini göstermek içindir.
Bu durumda kim sorumlu: yazan üye mi, bütün grup mu?
Teslimden önce hangi adımlar atılmalı? Beyan cümlesi nasıl yazılır?
Grubun bundan sonrası için üç maddelik bir yapay zekâ kullanım kuralı yazın.
"Herkes kullanıyor. Kaynakları silip teslim edelim, kimse anlamaz."
Arkadaşınızı suçlamadan, dürüstlüğü ve grubun sorumluluğunu savunan iki cümle.
1. Önceden kayıt hangi sorunu en çok azaltır?
Hipotez, birincil sonuç ve analiz veriden önce ilan edilince sonradan seçme yapılamaz.
2. Borg ve ark. (2023) spor bilimi yayınlarında neyin fazla olduğunu gösterdi?
Eşiğin hemen altında yığılma ve anlamlı olmayan sonuçların eksikliği yayın yanlılığına işaret ediyor.
Ana akışta anlatılanların başka biçimde yinelenmesi; derste atlanabilir, evde okunabilir.
Open Science Collaboration (2015): 100 psikoloji çalışması yeniden yapıldığında yalnızca yaklaşık %36'sı yeniden anlamlı sonuç verdi.
Üç ölçütün hepsini (anlamlılık, aynı yön, uyumlu etki büyüklüğü) karşılayan tekrar sayısı 7'ydi.
Tekrar çalışmalarındaki etki büyüklükleri, yayımlanmış değerlerden belirgin biçimde küçüktü.
Özgün yazarlara ulaşmak ve ham veriye erişmek zordu; yöntem raporları çoğu zaman tekrar için yeterli değildi.
Bu sonuç Hafta 7'deki güç analizini nasıl değiştirir? Yayımlanmış bir etki büyüklüğünü hesaba koymadan önce ne yapardınız? Ön kayıt ve açık veri bu tabloyu nasıl değiştirebilir?