Araştırmacı kimseye bir şey yaptırmaz. Esneyenleri herkes kendi seçer; bu yüzden esneyenler baştan esnemeyenlerden farklı olabilir.
Araştırmacı müdahaleyi kendisi verir. Örnek: Ali'nin takımında 20 oyuncunun 10'una ısınmada esneme yaptırmak.
Müdahaleyi almayan grup. Esneme grubunda 5 sakatlık tek başına bir şey söylemez; esnemeyen grupla kıyaslanınca anlam kazanır.
Yazı tura gibi şansla gruplara ayırmaya kura (randomizasyon) denir. Randomize kontrollü deney (RKD) = kura + kontrol grubu.
Kesin tanımı: iki grubun anlık olay hızlarının oranı; olay seyrekken aşağıdaki risk oranına yakındır. Ali'nin takımında risk 2 ÷ 10 = 0,2; Veli'nin takımında 4 ÷ 10 = 0,4. Oran 0,2 ÷ 0,4 = 0,5: risk yarısı kadar. Oran 1 ise iki grupta risk aynıdır; 1'in altı daha az, üstü daha çok risk demektir.
Esneme grubunda risk, esnemeyenlerin yaklaşık %95'i kadar; yani %5 düşük görünüyor. Bu sayı tek başına değil, aşağıdaki aralıkla okunur.
GA, güven aralığının kısaltmasıdır (burada %95 güven aralığı). Gerçek oranın makul olarak bu aralıkta olduğunu söyler: %23'e kadar azalma da, %18'e kadar artış da mümkün. Aralık 1'i içeriyor.
Bu verinin, esnemenin sakatlığı değiştirdiğini güvenle söylemeye yetmediği anlamına gelir. "Etkisiz olduğu kanıtlandı" demek değildir.
| Takım | Sakatlanan | Sakatlanmayan | Toplam | Risk |
|---|---|---|---|---|
| Ali (esneyen) | 2 | 8 | 10 | 2 ÷ 10 = 0,20 |
| Veli (esnemeyen) | 4 | 6 | 10 | 4 ÷ 10 = 0,40 |
Beklenen sayı 5'in altına inince χ² yaklaşığı güvenilmez; 2×2 tabloda kesin olasılık hesaplanır. izStat ondalığı noktayla yazar: 0.628 = 0,628 (ekranda dört basamakla 0.6285). p: gerçekte fark yokken en az bu büyüklükte bir farkın şansla çıkma olasılığı; 0,05'in üstü "anlamlı değil" sayılır (Hafta 13).
20 oyuncu yüklü; Çapraz Tablo açılır.
Aç →Sakatlık oranı esneyen takımda %20, esnemeyen takımda %40 idi; fark anlamlı değildi (Fisher kesin testi, p = 0,63).
Aralığın alt ucu 0,12 (risk %88 daha düşük), üst ucu 2,14 (risk iki katından fazla): 10'ar oyuncu, esnemenin yönünü bile söylemeye yetmez. Pope'un 1538 kişisi (sonraki slayttaki kuralı deney) aynı aralığı 0,77–1,18'e daralttı. Akılda kalsın: "yarı yarıya az sakatlık" küçük grupta şansla kolayca çıkar. Odds (sağlam kalanın sakatlanana oranı; Ali'de 8 ÷ 2 = 4) Hafta 20'de, χ² (ki-kare) Hafta 17'de ayrıntılı işlenir.
"Maçtan önce esneyen oyuncularımız daha az sakatlanıyor." Soyunma odası gözlemi, bir korelasyon.
Esneyen oyuncular belki daha disiplinli, daha fit, daha deneyimli. Esneme değil, onlar koruyor olabilir.
Bir ilişkinin neden-sonuç olduğunu nasıl anlarız?
Statik esneme: kası gerilmiş konumda 20 saniye hareketsiz tutmak. Dinamik esneme: hareket ederek kası açıklığının sonuna kadar çalıştırmak, örneğin bacak sallamak.
PNF: kası önce kısa süre kasıp sonra gevşetip daha fazla germek, çoğu kez partnerle. Hareket açıklığı: eklemin gidebildiği açı, örneğin dizin ne kadar bükülebildiği.
Bir soruyla ilgili bütün çalışmaları önceden belirlenmiş kurallarla bulup birlikte değerlendirmek. Tek bir çalışmadan daha geniş bir tablo verir.
Miktar arttıkça etki de büyüyor mu? Bir ilaçta 1 tablet yerine 3 tablet daha güçlü etki veriyorsa doz-yanıt vardır; esnemede kas grubu başına 20 saniye ile 60 saniye böyle kıyaslanır.
Esnemenin hemen ardından test edildiğinde küçük-orta düşüş.
Kas grubu başına ≥ 60 s ile < 60 s: süre uzadıkça düşüş büyüyor.
Statik ve PNF esnemenin tüm ya da aşırı kullanım sakatlıklarına belirgin etkisi yok.
Farklılığın dörtte biri ötekiyle doğrusal olarak birlikte değişiyor.
17 elit futbolcuda tek ölçümlük korelasyon.
Hem X'le hem Y'yle ilişkili, etkiyi çarpıtan üçüncü değişken.
X değiştirilirse, başka her şey aynıyken Y de değişir.
X'i de Y'yi de etkileyen gizli üçüncü değişken.
Sonuç sandığımız şey aslında nedendir.
Grupları şansla oluşturmak: bilinen ve bilinmeyen karıştırıcılar gruplara şansla dağılır; ortalamada dengelenir, küçük gruplarda farklılık kalabilir.
Pahalı krampon ve dört soru.
Gerçeği biz kurduğumuz için ("kramponun etkisi 0") yöntemi sınayabiliriz. Gerçek sporcu değildir; seed, aynı rastgele sayıları yeniden üretmeye yarayan numaradır.
Karıştırıcıyı aynı bırakıp yalnız X ile Y'nin ilişkisine bakmak. Burada her yetenek grubu kendi içinde incelendi.
Gerçekte etkisi olmayan bir değişkenin, üçüncü bir değişken yüzünden etkili görünmesi.
Bu simülasyonda kramponun gole etkisi 0. Yine de 300 oyuncuda r = 0,67. Araç sabit tohumla (2026) üretilmiş üçüncü bir simülasyondur; rastgele sayılar farklı olduğu için önceki slaytlardaki 0,64 ve 0,65 burada 0,67 olur.
Bandı daraltın (yalnız benzer yetenek): r ≈ 0,11. Karıştırıcı sabitlenince ilişki eridi.
"Kramponu kurayla dağıt": r ≈ −0,08. Deney, karıştırıcıyı kopardı.
Yeteneğin etkisini 0 yapın: ne oldu?
| Oyuncu | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Krampon (yüz TL) | 10 | 12 | 14 | 16 | 22 | 24 | 26 | 28 | 34 | 36 | 38 | 40 |
| Gol (sayı) | 2 | 4 | 3 | 2 | 7 | 6 | 6 | 7 | 10 | 9 | 12 | 9 |
| Yetenek grubu | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 | 2 | 2 | 2 | 3 | 3 | 3 | 3 |
Yetenek 1-2-3 diye kodlandığı için izStat onu sayı olarak kullanır; kısmi r, üç grubun içindeki ilişkinin ortak özeti gibi okunur. Kısmi r: yeteneğin payı hem kramponun hem golün içinden çıkarıldıktan sonra kalan korelasyon. p 0,05'in üstündeyse kalan küçük ilişki şansla açıklanabilir.
Krampon fiyatı ile gol arasında güçlü ilişki vardı, r(10) = 0,93, p < 0,001; yetenek kontrol edilince ilişki kayboldu, kısmi r(9) = −0,04, p = 0,904.
0,93'ün neredeyse tamamı yetenekten geliyor; grup içindeki −0,13, 0,00, 0,00 ile aynı sonuç. Antrenöre çevirisi: gol için krampon bütçesi değil oyuncu gelişimi hedeflenir. Kısmi korelasyon yalnız ölçülen karıştırıcıyı çıkarır; ölçülmeyenler (mevki, motivasyon) için kura gerekir.
12 oyuncu yüklü; Korelasyon modülü açılır.
Aç →İkisini de etkileyen Z var mı? (Yetenek, fitness, deneyim, yaş)
Y, X'e yol açıyor olabilir mi? (Sakatlık → az antrenman)
Küçük örneklem, çok sayıda deneme: tesadüfen mi çıktı? 12 oyuncuda r'nin p < 0,05 düzeyinde anlamlı sayılması için en az 0,58 olması gerekir.
Yalnız belirli kişiler mi ölçüldü? (Yalnız elitler, yalnız bitirenler)
"Protein tozu kullananlar daha kaslı." Belki kaslı sporcular, hedefleri nedeniyle protein tozuna yöneliyor. Aynı korelasyon iki yönde de okunabilir.
Sakatlanan oyuncu antrenmana çıkamaz: yön tersine olabilir. Dört soru: karıştırıcı, ters yön, rastlantı, seçim.
Tüm grupta r = 0,64; benzer yetenekteki 57 oyuncuya bakınca r = 0,06. İlişkinin neredeyse tamamı yetenekten geliyordu.
Bir "X, Y'ye yol açıyor" başlığını görünce sırayla bu dördünü eleyin.
"Protein tozu kullananlar daha kaslı": belki kaslı sporcular, hedefleri yüzünden protein tozuna yöneliyor.
Karıştırıcı (confounder): X'i de Y'yi de etkileyen gizli üçüncü değişken. Ters yön: sonuç sandığımız şeyin aslında neden olması. Rastlantı: ilişkinin tesadüfen çıkması. Seçim: yalnız belirli kişilerin ölçülmesi. Sahte ilişki: gerçekte olmayan, üçüncü değişkenden doğan ilişki.
Bundan sonra, o hâlde bundan dolayı mı?
Haftada 20 atıştan isabet: 14, 15, 13, 14, 6, 13. İlk dört haftanın ortalaması 14. Beşinci hafta (6) uçta kalmış bir hafta. (Öğretim amaçlı.) 14 isabet %70, 6 isabet %30 demektir: beşinci hafta ortalamanın 8 isabet altında.
6'dan sonra 13 geldi: Ayşe hiçbir şey yapmasa da toparlanırdı. Çok düşük ya da çok yüksek bir ölçümden sonra gelen ölçüm, genellikle ortalamaya yaklaşır.
En kötü haftasında tedaviye başlayan sporcu iyileşince, tedavinin mi ortalamaya dönüşün mü işe yaradığı ayırt edilemez. Çözüm: tedavi görmeyen bir kontrol grubu.
| Oyuncu | S1 | S2 | S3 | S4 | S5 | S6 | S7 | S8 | S9 | S10 | S11 | S12 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. hafta (isabet) | 9 | 16 | 12 | 14 | 10 | 17 | 13 | 15 | 11 | 18 | 14 | 13 |
| 2. hafta (isabet) | 12 | 14 | 9 | 17 | 11 | 16 | 10 | 18 | 13 | 15 | 16 | 11 |
| Değişim | +3 | −2 | −3 | +3 | +1 | −1 | −3 | +3 | +2 | −3 | +2 | −2 |
Eğim (0,64) r'ye (0,60) yakın çıkar, çünkü iki haftanın yayılımı benzer: SS 2,7 ve 2,9 isabet. b (eğim): 1. haftada 1 isabet fazla atanın 2. haftada ortalama kaç isabet fazla attığı; a (sabit): doğrunun başlangıç değeri. Regresyon Hafta 16'da, F testi Hafta 15'te ayrıntılı işlenir.
1. hafta isabeti 2. haftayı yordadı, b = 0,64, R² = 0,36, p = 0,040; en kötü üç oyuncu müdahalesiz +2 isabet kazandı.
En kötü üçün ortalaması 10'dan 12'ye çıktı (+2 isabet, 20 atışta %10), en iyi üçünki 17'den 15'e indi. İki hafta arasındaki r 1 değil (0,60, orta düzey ilişki) olduğu için uçlar ortaya çekilir. Akılda kalsın: en kötü haftasında şut programına alınan oyuncunun +2'si programın kanıtı değildir; kontrol grubu gerekir.
12 basketbolcu yüklü; Regresyon modülü açılır.
Aç →Kaleci o çorapla oynadı, takım kazandı. Sonraki üç maçı da çorapla kazandı. Çorap değil, belki rakipler zayıftı.
Veli takviyeye başladı, altı hafta sonra squatı arttı. Aynı dönemde programı da değişti, uykusu da düzeldi.
En kötü haftasında tedaviye başlayan sporcu, tedavi olmasa da büyük olasılıkla daha iyi bir haftaya dönecekti.
Kaleci o çorapla oynadı, takım kazandı; ama rakipler zayıf olabilir. Sıra, neden olmak demek değildir.
Veli takviyeye başladığı dönemde programı da değişti, uykusu da düzeldi. Squattaki artış bunlardan da gelebilir.
En kötü haftasında tedaviye başlayan sporcu, tedavi olmasa da büyük olasılıkla daha iyi bir haftaya dönerdi.
Post hoc ergo propter hoc: "bundan sonra, o hâlde bundan dolayı"; sonra olanı sonuç saymak. Ortalamaya dönüş: uç bir ölçümden sonra ölçümün ortalamaya yaklaşması. Takviye: besin desteği.
Kura, Hill ve karşılaştırma.
1538 asker adayı; hepsi aynı temel eğitim programında
Esneme + ısınma ya da yalnız ısınma; grubu kişi değil kura seçer
12 hafta, aynı antrenman, sakatlıklar kaydedildi
158'e karşı 175 sakatlık; tehlike oranı 0,95 (0,77–1,18): anlamlı etki yok
Deneyin sonucu kendi koşullarına bağlıdır: erkek asker adayları, 20 saniyelik statik esneme, alt ekstremite sakatlıkları. Başka sporcu grupları, esneme türleri ya da sakatlıklar için ayrıca kanıt gerekir. Deney her zaman mümkün ya da etik değildir; o zaman gözlemsel kanıt dikkatle birleştirilir.
Kura, fitness, yaş, disiplin gibi özellikleri gruplar arasında ortalama olarak dengeler; kalan fark müdahaleye bağlanabilir.
| Mekik koşusu (tur) | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | Ortalama |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Seçim · Esneyen | 62 | 71 | 66 | 69 | 60 | 53 | 73 | 57 | 63,9 |
| Seçim · Esnemeyen | 48 | 55 | 44 | 58 | 75 | 51 | 47 | 64 | 55,3 |
| Kura · Esneme | 62 | 48 | 66 | 58 | 51 | 47 | 73 | 64 | 58,6 |
| Kura · Kontrol | 71 | 55 | 44 | 75 | 69 | 60 | 53 | 57 | 60,5 |
d'nin birimi SS'dir: 8,6 tur fark ÷ yaklaşık 8,8 tur ortak SS ≈ 0,98. Welch t testi, iki grubun yayılımını eşit saymadan ortalamaları karşılaştırır; t'nin yanındaki parantez serbestlik derecesidir (Hafta 14).
Kendi seçiminde esneyenler başlangıçta daha fitti, d = 0,98; kurayla oluşan gruplarda fark ihmal edilebilir düzeydeydi, d = 0,19.
Kendi seçiminde esneyenler baştan 8,6 tur (yaklaşık 1 SS) daha fit; p 0,073 olsa da bu büyük bir başlangıç farkı. Bu grup az sakatlanırsa esneme ile fitness ayrılamaz. Kurada 1,9 tur kalır: küçük grupta sıfır olmaz ama yönü şansa bağlıdır. Akılda kalsın: başlangıç dengesi p ile değil, d (SMD) ile okunur.
16 oyuncu, iki bölünme yüklü; T-Testleri açılır.
Aç →| Ölçüt | Soru | Antrenman yükü ve sakatlık için |
|---|---|---|
| Güç | İlişki ne kadar büyük? | Risk kaç kat artıyor? |
| Tutarlılık | Farklı çalışmalarda tekrarlanıyor mu? | Farklı sporlarda ve ülkelerde benzer mi? |
| Zamansallık | Neden sonuçtan önce mi? | Yük artışı sakatlıktan önce mi geliyor? |
| Doz-yanıt | Daha çok X, daha çok Y mi? | Artış büyüdükçe risk artıyor mu? |
| Akla yatkınlık | Bir mekanizma var mı? | Doku yüklenmesi ve toparlanma bilgisi uyuyor mu? |
| Deney | Müdahale sonucu değiştiriyor mu? | Yük kontrolü sakatlığı azaltıyor mu? |
Bir kulüpte haftalık yükü bir önceki haftaya göre %15'ten fazla artan 20 oyuncunun 6'sı, artışı %15'in altında kalan 40 oyuncunun 4'ü sakatlandı: risk 6 ÷ 20 = 0,30 ve 4 ÷ 40 = 0,10, oran 3. Risk üç katına çıkıyor; bu büyük bir ilişkidir ama yalnız "Güç" satırını doldurur. Zamansallık için yük artışının sakatlıktan önce kaydedildiği, doz-yanıt için artış büyüdükçe riskin de büyüdüğü ayrıca gösterilmelidir. (Öğretim amaçlı sayılar.)
Kurayla yapılmış deneyler, zamansal sıra, doz-yanıt ilişkisi ve bilinen biyolojik mekanizma (kas adaptasyonu) birlikte aynı yönü gösteriyor.
Tek bir korelasyon; olası karıştırıcılar (köklü ve güçlü kulüplerin renk tercihi), mekanizma zayıf, deney yok.
1538 asker adayı kurayla iki gruba ayrıldı: 158'e karşı 175 sakatlık, tehlike oranı 0,95 (0,77–1,18); esnemenin sakatlığı azalttığı gösterilemedi.
Güç, tutarlılık, zamansallık, doz-yanıt, akla yatkınlık ve deney tek tek kanıt değil, birlikte kanıt oluşturur.
Ağır direnç antrenmanı → kuvvet, birden çok ölçütle desteklenir. Forma rengi → galibiyet tek bir korelasyona dayanır.
Randomize kontrollü deney (RKD): kişileri kurayla gruplara ayıran deney (izStat'ta: menüde Kontrollü Deneme, sayfa adı Kontrollü Deneme Analizi; deney ve kontrol grubunun ön test–son test değişimini karşılaştırır). Hill ölçütleri: bir ilişkinin nedensel olup olmadığını tartmak için altı soru. Zamansallık: nedenin sonuçtan önce gelmesi. Doz-yanıt: miktar arttıkça etkinin de artması. Akla yatkınlık: işleyiş biçiminin bilimsel olarak anlaşılır olması.
Mitler, Performans Merkezi, görev ve tartışma.
Pope ve ark. (2000) 1538 asker adayında anlamlı bir koruyucu etki bulmadı. Gözlem ile deney farklı sonuç verebilir.
Bundan sonra olması bundan dolayı olduğunu göstermez: program, uyku, ortalamaya dönüş.
Tek başına kanıtlamaz; ama tutarlılık, zamansallık ve doz-yanıt gibi ölçütlerle birlikte nedensel çıkarıma katkı verir.
Randomizasyonun gücü tam olarak budur; ölçemediğimiz özellikler de gruplara şansla dağılır.
İlişki mi, neden mi?
Aç → TestPope çalışmasındaki fitness ölçüsü.
Protokol → HesaplayıcıEsneklik verisi.
Aç → UygulamaKorelasyon ve saçılım. 12 oyuncunun krampon–gol–yetenek verisi yüklü açılır; Yetenek'i kontrol değişkeni seçin.
Aç →Başlığın dayandığı çalışma gözlemsel mi, deney mi?
Karıştırıcı, ters yön, rastlantı, seçim: hangisi olası?
Doz-yanıt, zaman sırası, mekanizma var mı?
Nedensel olmayan, dürüst bir başlık yazın.
| Ölçüt | 1 · Gelişiyor | 2 · Yetkin |
|---|---|---|
| Kaynak | Haber var, çalışma bulunamamış. | Çalışmanın tasarımı ve n'si doğru belirtilmiş. |
| Dört soru | Bir-iki alternatif yazılmış. | Dört alternatif somut olarak değerlendirilmiş; ok diyagramı var. |
| Yeni başlık | Başlık yumuşatılmış ama hâlâ nedensel. | Kanıtın gücüne uygun, nedensel olmayan dil. |
| Deney önerisi | Grup karşılaştırması önerilmiş, kura yok. | Kura, kontrol grubu, süre ve sonuç ölçüsü tanımlı. |
Arkadaşınızın görevine bir güçlü yön ve bir somut geliştirme önerisi yazın. Puan, önerinin gerekçesini göstermek içindir.
Erkek asker adayları, 12 hafta, 20 saniyelik statik esneme. Altyapı futbolcuları için ne kadar geçerli?
Güven aralığı 0,77–1,18: küçük bir koruyucu ya da zararlı etkiyi dışlıyor mu?
Hareket açıklığı gereken sporlarda esneme başka bir hedefe hizmet ediyor olabilir mi?
"Yıllardır esnetiyoruz, sakatlığımız az."
Gözlem ile deney farkına ve genellenebilirliğe dayanan iki cümle.
1. Karıştırıcı değişken nedir?
Yetenek, hem krampon fiyatını hem golü artırıyor.
2. Behm ve ark. (2016): statik esnemenin sakatlığa etkisi?
Tüm ve aşırı kullanım sakatlıklarında net etki yok.