"Takımımızda çok solak var, solaklar daha yetenekli."
"Çok" kime göre? Önce karşılaştırılacak beklenen oran belirlenmelidir.
Sayılar beklentiden şansla açıklanamayacak kadar mı uzak?
Karşılaştırmanın "beklenen" oranı.
Solaklar her düzeyde fazla; üst sıralarda belirgin daha fazla.
Rakibin solağa alışık olmaması mı, doğuştan bir üstünlük mü: açık soru.
Sınıflama (nominal): kategoriler arasında sıra yoktur.
H₀ doğru olsaydı, gözlenen kadar ya da daha uç veri görme olasılığını.
Aynı kişilerden geldiği için ölçümler bağımsız değildir.
Her kategoride gerçekten saydığımız kişi sayısı.
H₀ doğru olsaydı o kategoride beklenecek sayı.
Her kategoride (G − B)² ÷ B; hepsinin toplamı. 0 = tam uyum.
Toplam sabitken serbestçe değişebilen hücre sayısı. Futbol: 120 oyuncudan 84'ü sağ ayaklıysa sol ayaklı sayısı zorunlu olarak 36'dır; serbest sayı bir tanedir, sd = 1.
| 50 futbolcu | Sağ ayaklı | Sol ayaklı | Satır toplamı |
|---|---|---|---|
| Forvet | 18 | 7 | 25 |
| Defans | 20 | 5 | 25 |
| Sütun toplamı | 38 | 12 | 50 (genel toplam, N) |
Ayak tercihi (sağ, sol) ve pozisyon (forvet, defans) sayı değil etikettir. Etiketler sayılır; "ortalama ayak" diye bir şey yoktur.
Satırlarda pozisyon, sütunlarda ayak var. Her kutuya hücre denir; hücre iki özelliği birden taşıyan kişi sayısıdır: sol ayaklı forvet 7 kişi.
Satır toplamı 25 (forvet sayısı), sütun toplamı 12 (sol ayaklı sayısı), sağ alt köşe 50 (genel toplam, N). Beklenen sayılar bu toplamlardan bulunur.
Pozisyon bilinince ayak tercihi tahmin edilemiyorsa ikisi bağımsızdır. Sol ayaklı oranı 12 ÷ 50 = %24 ise her pozisyonda %24 beklenir.
1) Satır toplamı: forvet 25. 2) Sütun toplamı: sol ayak 12. 3) İkisini çarp: 25 × 12 = 300. 4) Genel toplama böl: 300 ÷ 50 = 6. Bağımsızlıkta 6 sol ayaklı forvet beklenir; gözlenen 7.
Tablo 2 satır, 2 sütun: (2 − 1) × (2 − 1) = 1. Toplamlar sabitken tek hücreyi (forvet-sol = 7) doldurunca gerisi belli olur: forvet-sağ 25 − 7 = 18, defans-sol 12 − 7 = 5, defans-sağ 25 − 5 = 20.
Her terim (G − B)² ÷ B'dir: forvet-sağ (18 − 19)² ÷ 19 = 1 ÷ 19 = 0,05; forvet-sol (7 − 6)² ÷ 6 = 1 ÷ 6 = 0,17; defans satırı aynı iki sayıyı verir. izStat'ta doğrulayın → (Ki-Kare Testi: χ² 0,439, p 0,508, V 0,094, ihmal edilebilir; Yates düzeltmeli, yani 2×2'de χ²'yi biraz küçülten ayarla χ² 0,11, p 0,74: karar aynı).
Tablo 18 · 7 · 20 · 5. Her hücreyi 10 ile çarpın (180 · 70 · 200 · 50): oranlar aynı kalır ama χ² 0,44 iken 4,39 olur, p 0,51 iken 0,036 olur. Kişi çoğaldıkça p küçülür.
V = √(χ² ÷ (N × (k − 1))); N toplam kişi, k satır ve sütun sayısından küçük olanı (2×2'de 2). Küçük tabloda √(0,44 ÷ 50) = 0,09; 10 kat büyük tabloda √(4,39 ÷ 500) = 0,09. Aynı. Kılavuz: 0,1 küçük, 0,3 orta, 0,5 büyük.
Bir hücrenin beklenenden sapmasını, o hücrenin kendi dalgalanmasına bölerek gösterir. ±2'yi aşan hücre farkın taşıyıcısıdır. Sol ayaklı forvet hücresi 50 kişide +0,66 (aşmaz), 500 kişide +2,09 (aşar).
χ² hesabı, hücrelere yeterince kişi düştüğünde iyi çalışan bir yaklaşımdır. Kural: hiçbir hücrenin beklenen sayısı 5'in altına düşmemeli. Altındaysa p yanıltabilir. Okçuluk: yandaki 10 okçuda her hücrenin beklenen sayısı 2,5'tir, kural bozulur.
10 okçu: yeni yöntemde 5 kişi (4 vurdu, 1 kaçırdı), eski yöntemde 5 kişi (1 vurdu, 4 kaçırdı). Beklenen her hücre 5 × 5 ÷ 10 = 2,5, yani 5'ten küçük. Fisher: yöntem fark yaratmıyorsa p = 0,21 (iki yönlü). 4'e 1 gibi büyük görünen fark bile 10 okçuda şansla açıklanabilir: anlamlı değil, karar için daha çok okçu gerekir.
Ali bir denge testinden önce "geçti", sonra "kaldı" diye iki kez sayılırsa bu iki kayıt birbirinden bağımsız değildir. Sıradan χ² bağımsız kayıt ister; eşli veri için farklı test gerekir.
10 sporcu: 1 kişi geçerken kaldı, 5 kişi kalırken geçti, 4 kişi aynı kaldı. Aynı kalan 4 kişi bilgi vermez; 5'e 1'lik iyileşen ve kötüleşen sayısı karşılaştırılır. Kesin (binom) p = 0,22: yalnız 6 değişen sporcuyla 5'e 1 de şansla açıklanabilir.
Akademide solak oyuncu fazla mı?
120 × 0,79 = 94,8. Gözlenen 84. χ² = (84 − 94,8)² ÷ 94,8 + (36 − 25,2)² ÷ 25,2 ≈ 5,86.
H₀: Akademide oranlar %79 sağ, %21 sol
Sağ: 120 × 0,79 = 94,8 · Sol: 120 × 0,21 = 25,2
(84 − 94,8)² ÷ 94,8 + (36 − 25,2)² ÷ 25,2 = 1,23 + 4,63 = 5,86
sd = 2 − 1 = 1 · kritik 3,84 · p = 0,015
Eski ders notumuzda sol ayaklı oranı %10 alınmıştı; o varsayımla (%90 sağ, %10 sol) aynı 120 oyuncu χ² = 53,3 verirdi. Beklenen oran yanlışsa test de yanlış soruya cevap verir. Oranı güvenilir bir çalışmadan alın ve kaynağını yazın.
120 oyuncu × %79 = 94,8 sağ ayaklı. Oran güvenilir bir kaynaktan gelmeli (Carey ve ark., 2001).
Her kategoride (gözlenen − beklenen)² ÷ beklenen hesaplanıp toplanır: 1,23 + 4,63 = 5,86. Sıfır tam uyumdur.
sd = 2 − 1 = 1, kritik değer 3,84. 5,86 bunu aştı (p = 0,015): akademide sol ayaklı oranı (%30) beklenen %21'den uzak.
Uyum iyiliği: sayımın bilinen bir orana uyup uymadığına bakmak. Gözlenen: gerçekte saydığımız sayı. Beklenen: H₀ doğruysa bulacağımız sayı. Kategori: sağ, sol gibi etiket. Kritik değer: karar eşiği; χ² bunu aşarsa fark beklenenden fazla uzaktır.
| Satırlar | Ayak | Oyuncu |
|---|---|---|
| 1–84 | Sağ | 84 |
| 85–120 | Sol | 36 |
| Toplam | 120 |
| Çıktı satırı | izStat | Elle (destede) |
|---|---|---|
| Beklenen (Sağ / Sol) | 94.80 / 25.20 | 94,8 / 25,2 |
| χ² değeri | 5.859 | 1,23 + 4,63 = 5,86 |
| sd (df) | 1 | 2 − 1 = 1 |
| p değeri | .015 | 0,015 |
| APA satırı | χ²(1) = 5.86, p = 0.015 (p = 0.015 = .015 = 0,015) | |
120 oyuncunun ayak tercihi yüklü; Ki-Kare Testi açılır.
Aç →İki yol aynı sayıya varır; izStat "Dağılımlar Farklı" yazar. Oranlar gerçekten %79–%21 olsaydı, 100 benzer akademiden yalnız 1–2'sinde bu kadar uzak bir sayım görülürdü (p = 0,015). Etki büyüklüğünü elle bulun: Cohen w = √(5,86 ÷ 120) = 0,22, küçük–orta (kılavuz V ile aynı: 0,1 küçük, 0,3 orta). Antrenöre çevirisi: beklenenden yaklaşık 11 sol ayaklı fazla (36 − 25,2); seçmede tercih edildiklerini düşündürür, nedenini söylemez. Oranlara 0.90, 0.10 yazın: χ² = 53,33, p < 0,001 olur; %90 sağ ayak beklentisi bu akademiye hiç uymaz. Akılda kalsın: izStat, yazdığınız beklentiyi test eder.
Pozisyon ve sakatlık türü.
| Pozisyon | Kas | Eklem–bağ | Toplam | Kas yüzdesi |
|---|---|---|---|---|
| Hücum | 32 (B 24,0) | 13 (B 21,0) | 45 | %71 |
| Orta saha | 30 (B 29,3) | 25 (B 25,7) | 55 | %55 |
| Savunma | 18 (B 26,7) | 32 (B 23,3) | 50 | %36 |
| Toplam | 80 | 70 | 150 | %53 |
B = satır toplamı × sütun toplamı ÷ genel toplam. Hücum–kas: 45 × 80 ÷ 150 = 24. Anlamı: pozisyonun etkisi yoksa hücumcuların da %53'ü kas sakatlığı yaşardı (45 × 0,53 = 24). Tam oran 80 ÷ 150 = 0,533'tür; 45 × 0,533 = 24,0.
| Pozisyon | Kas katkısı | Eklem–bağ katkısı | Düzeltilmiş artık (kas) |
|---|---|---|---|
| Hücum | (32 − 24)² ÷ 24 = 2,67 | 3,05 | +2,9 |
| Orta saha | 0,02 | 0,02 | +0,2 |
| Savunma | 2,82 | 3,22 | −3,0 |
χ²(2, N = 150) = 11,78; p = 0,003. İlişki hücum ve savunmadan geliyor: hücumda kas sakatlığı beklenenden fazla, savunmada az. Düzeltilmiş artık ±2'yi aşan hücreler, "farkın nerede olduğunu" gösterir. Orta saha beklentiye çok yakın.
150 kayıt: χ²(2) = 11,78, p ≈ 0,003, Cramér V = 0,28.
Yeşil hücre hücumda kas (z ≈ +2,9), kırmızı savunmada kas (z ≈ −3,0). Buradaki z düzeltilmiş artıktır: ±2'nin dışı farkı taşıyan hücredir.
"Nordic × sakatlık (küçük n)": beklenen < 5 uyarısı. Fisher p ≈ 0,069.
"Branş × el tercihi" (öğretim verisi): solak atletizmde neden az?
Satır toplamı × sütun toplamı ÷ genel toplam: hücum-kas için 45 × 80 ÷ 150 = 24. Pozisyon etkisizse hücumcuların %53'ü kas sakatlığı yaşardı.
χ²(2, N = 150) = 11,78; p = 0,003. Düzeltilmiş artık hücumda kas için +2,9 (fazla), savunmada −3,0 (az); orta saha beklentiye yakın.
V = 0,28: küçük ile orta arası. Kas sakatlığı oranı hücumda %71, savunmada %36.
Bağımsızlık: iki özelliğin birbirini etkilememesi. Çapraz tablo: iki etiketi birlikte gösteren tablo. Düzeltilmiş artık: bir hücrenin beklenenden sapması; ±2'yi aşarsa dikkat. Cramér V: ilişkinin gücü, 0 ile 1 arası. Serbestlik derecesi: (satır − 1) × (sütun − 1).
| Pozisyon | Eklem–bağ | Kas |
|---|---|---|
| Hücum | 13 | 32 |
| Orta saha | 25 | 30 |
| Savunma | 32 | 18 |
| Toplam | 70 | 80 |
| Çıktı satırı | izStat | Elle (destede) |
|---|---|---|
| Beklenen, hücum | 21.00 / 24.00 | 21,0 / 24,0 |
| χ² değeri | 11.782 | 11,78 |
| sd (df) | 2 | (3 − 1) × (2 − 1) = 2 |
| p değeri | .003 | 0,003 |
| Cramér's V | 0.280 | 0,28 |
| APA satırı | χ²(2, N = 150) = 11.78, p = .003, V = 0.28 | |
İlişki var, gücü küçük–orta (V = 0,28). izStat düzeltilmiş artığı vermez, elle: hücum-kas (32 − 24) ÷ √(24 × 0,70 × 0,467) = 8 ÷ 2,80 = +2,86, ±2'nin dışında (0,70 = 1 − 45 ÷ 150; 0,467 = 1 − 80 ÷ 150). Antrenöre çevirisi: hücumda beklenenden 8 kas sakatlığı fazla; hamstring ve sprint yükü önlemleri önce hücum hattında gözden geçirilir. Maruz kalma süresi farklıysa (Hafta 12) fark sahadaki süreden de gelebilir.
150 sakatlık kaydı (Pozisyon, Sakatlık) yüklü; Ki-Kare Testi açılır.
Aç →Küçük beklenen sayı, eşli veri, test seçimi. (Bölüm 3–4)
Beklenen sayılar 5'ten küçükse χ² yaklaşımı güvenilmez; 2×2'de Fisher kesin testi kullanılır.
| Grup | Sakatlandı | Sakatlanmadı |
|---|---|---|
| Nordic | 1 (B 3,5) | 11 (B 8,5) |
| Kontrol | 6 (B 3,5) | 6 (B 8,5) |
| Test | p |
|---|---|
| Pearson χ² (uygun değil) | 0,025 |
| Yates düzeltmeli χ² | 0,072 |
| Fisher kesin testi | 0,069 |
İki hücrede beklenen sayı 3,5. χ² yaklaşımı küçük beklenen değerlerde p'yi olduğundan küçük gösterebilir; burada "anlamlı" ile "anlamsız" arasındaki çizgiyi değiştirdi. Fisher testi yaklaşım kullanmaz, olasılığı doğrudan hesaplar. Veri Nordic lehine bir işaret veriyor ama 24 sporcu kesin bir sonuç için az (Hafta 13, Tip II hata).
| Grup | Sakatlandı | Sakatlanmadı |
|---|---|---|
| Kontrol | 6 | 6 |
| Nordic | 1 | 11 |
| Toplam | 7 | 17 |
| Çıktı satırı | izStat | Elle (destede) |
|---|---|---|
| Ki-Kare (χ²) | 5.0420 | 5,04 |
| p değeri (χ²) | 0.0247 | 0,025 |
| Fisher p (two-sided) | 0.0686 | 0,069 |
| Odds Ratio | 11.0000 | (6 ÷ 6) ÷ (1 ÷ 11) = 11 |
24 sporcunun grup ve sakatlık bilgisi yüklü; Çapraz Tablo açılır.
Aç →χ² ile p = 0,025 "anlamlı", Fisher ile 0,069 "anlamlı değil". Beklenen 3,5 olduğu için (5'in altında) raporlanan Fisher'dır; izStat'ın "Yorumlama" kutusu χ²'ye bakıp "anlamlı" yazar, o satırı değil Fisher satırını okuyun. Odds oranı 11 (sakatlanan : sakatlanmayan, kontrolde 6'ya 6, Nordic'te 1'e 11): etki büyük, ama 7 sakatlıkla kanıt yetersiz (Hafta 13, Tip II hata). Antrenöre çevirisi: programı bırakmak için neden yok; kararı ikinci bir sezonla doğrulayın.
| Önce \ Sonra | Geçti | Kaldı |
|---|---|---|
| Geçti | 16 | 4 (kötüleşen) |
| Kaldı | 14 (iyileşen) | 6 |
Değişmeyen 22 sporcu bilgi vermez. χ² = (4 − 14)² ÷ (4 + 14) = 100 ÷ 18 = 5,56; sd = 1; p = 0,018. Kesin (binom) sürüm: p = 0,031.
Her sporcu iki kez sayılıyor; önce ve sonra ölçümleri bağımsız değil (Hafta 14'teki eşli t testinin kategorik karşılığı). 14 sporcu iyileşirken 4 sporcu kötüleşti: program lehine bir sonuç, ama kontrol grubu olmadan "program sayesinde" denemez.
| Önce / Sonra | Geçti | Kaldı |
|---|---|---|
| Geçti | 16 | 4 |
| Kaldı | 14 | 6 |
| Toplam | 30 | 10 |
| Çıktı satırı | izStat | Elle (destede) |
|---|---|---|
| b: Kaldı → Geçti | 14 | 14 iyileşen |
| c: Geçti → Kaldı | 4 | 4 kötüleşen |
| χ²(1) düzeltmeli | 4.500 | düzeltmesiz 5,56 |
| p (ki-kare yaklaşımı) | .034 | 0,018 |
| p (tam binom) ★ | .031 | 0,031 |
| APA satırı | McNemar χ²(1) = 4.50, p = .031 (tam binom); b = 14, c = 4 | |
izStat süreklilik düzeltmeli χ² verir: (|14 − 4| − 1)² ÷ 18 = 4,50; destedeki 5,56 düzeltmesiz sürümdür. Değişen 18 sporcu 25'ten az olduğu için karar tam binom p'ye (★) dayanır: 0,031, anlamlı. Odds oranı 14 ÷ 4 = 3,5: kaldı → geçti, tersinin 3,5 katı sık. Antrenöre çevirisi: geçen sporcu 20 iken 30 oldu; kontrol grubu olmadığı için artış olgunlaşmadan ya da testi tanımaktan da gelebilir.
40 sporcunun önce ve sonra sonucu yüklü; Uyum Analizi açılır.
Aç →| Durum | Test | Etki büyüklüğü |
|---|---|---|
| Tek değişken, bilinen oranlar | χ² uyum iyiliği | Cohen w = √(χ² ÷ N); akademi: √(5,86 ÷ 120) = 0,22 |
| İki değişken, farklı kişiler, beklenen ≥ 5 | χ² bağımsızlık | Cramér V (2×2'de φ = √(χ² ÷ N), V ile aynı) |
| 2×2, beklenen sayılar küçük | Fisher kesin testi | Olasılık oranı (odds oranı, OR; Hafta 20) |
| Aynı kişiler, iki zaman, iki kategori | McNemar | Değişen çiftlerin oranı |
| Sayılar değil ölçümler (cm, s, kg) | t testi / ANOVA | d / η² |
Sıçramayı "iyi / kötü" diye ikiye bölmek bilgi kaybettirir ve sınırın nereden çekildiğine göre sonuç değişir. Ölçüm varsa ölçüm testleri kullanılır.
Beklenen 5'ten küçükse Fisher. Nordic verisinde Pearson p = 0,025, Fisher p = 0,069: çizgi yer değiştirdi. 24 sporcu kesin sonuç için az.
Yalnız değişenlere bakar: 14 sporcu iyileşti, 4 sporcu kötüleşti; χ² = 5,56, p = 0,018. Kontrol grubu olmadığı için "program sayesinde" denemez.
Tek değişken, bilinen oran: uyum iyiliği. İki değişken, farklı kişiler: bağımsızlık. Küçük tablo: Fisher. Aynı kişiler: McNemar. Ölçüm varsa t testi ya da ANOVA.
Fisher kesin testi: yaklaşım kullanmadan olasılığı doğrudan hesaplar. Eşli: aynı kişilerden iki ölçüm. Yates düzeltmesi: küçük tabloda χ²'yi biraz küçülten ayar. Sürekli veri: cm, saniye, kg gibi ölçümle elde edilen veri.
Mitler, Performans Merkezi, görev ve tartışma.
1998 Dünya Kupası'nda oyuncular genel nüfus kadar sağ ayaklıydı; iki ayağını eşit kullanan çok azdı (Carey ve ark., 2001).
χ² ilişkiyi gösterir, nedeni değil. Hücumcular daha çok sprint mi atıyor? Maruz kalma süresi eşit mi? (Hafta 12.) Hafta 12'deki adıyla karıştırıcı değişken: sahada daha uzun kalan oyuncu hem daha çok sprint atar hem daha çok sakatlanabilir.
Kural gözlenen değil beklenen sayılar içindir. Küçük tablolarda Fisher testi kullanılır.
Eşli veride yalnız fikir değiştiren (değişen) sporcular teste bilgi katar.
Ayak tercihi için beklenen oranı (%79) kullanın, χ²'yi elle bulun.
Spor dalı × el tercihi çapraz tablosunu araca girin (izStat · Ki-Kare Testi ya da Çapraz Tablo).
Hangi hücre farkı taşıyor? z > 2 olan var mı? (z: düzeltilmiş artık.)
Beklenen < 5 hücre var mı? Ne yaparsınız?
| Ölçüt | 1 · Gelişiyor | 2 · Yetkin |
|---|---|---|
| Beklenen | Beklenen sayılar hesaplanmış. | Beklenen oran kaynağıyla; tüm hücrelerde ≥ 5 kontrolü yapılmış. |
| Hesap | χ² doğru, sd eksik. | Hücre katkıları, χ², sd, p adım adım; izStat ile tutarlı. |
| Yorum | "İlişki var" denmiş. | Yüzdeler, artıklar ve V ile ilişkinin yeri ve gücü anlatılmış. |
| Test seçimi | χ² her durumda kullanılmış. | Küçük beklenen sayıda Fisher, eşli veride McNemar gerekçelendirilmiş. |
Arkadaşınızın görevine bir güçlü yön ve bir somut geliştirme önerisi yazın. Puan, önerinin gerekçesini göstermek içindir.
Akademide %30 sol ayaklı (χ² = 5,86, p = 0,015). Bu, sol ayaklıların daha başarılı olduğunu mu gösterir?
Seçimde zaten tercih edilmeleri, sol kanat ihtiyacı, rakiplerin solaklara alışkın olmaması.
Hangi veri "solak avantajı" iddiasını sınar? Loffing ve ark. (2012) tenis bulgusu ne düşündürüyor?
"Oran yüksek, o hâlde solaklar daha iyi."
Uyum iyiliğinin neyi test ettiğine ve seçim yanlılığına dayanan iki cümle.
1. 3×2 tabloda serbestlik derecesi kaçtır?
(3 − 1) × (2 − 1) = 2.
2. Simon ve ark. (2025): eskrimde solaklar üst sıralarda nasıldı?
Her düzeyde fazla, üstte daha da fazla.