Önce cevabı aklınızdan söyleyin, sonra kartı tıklayın.
Süre × algılanan zorluk (0–10).
Ancak ölçüm hatasından (en küçük gerçek değişim) büyükse.
Amaçla topla, onamla işle, sınırlı erişim, sıralama yok.
Salı: Defne haftalardır diz kapağının hemen altından yakınıyor; annesi "büyüme ağrısı, geçer" diyor. Cumartesi: Mert maçta kafa kafaya çarpışıyor, birkaç saniye sersemliyor, kalkıp "iyiyim" diyor.
Koşu ve sıçramayla artan ağrı
Diz altında tek bir nokta
Dinlenince azalıyor
Birkaç saniye boş bakış
"Başım biraz dönüyor"
Babası tribünden "oynasın!"
Kemiğin boyuna büyüdüğü kıkırdak bölge; bağlardan zayıftır.
Tendonun kemiğe yapıştığı, büyüyen çıkıntı: diz altı, topuk.
Tekrarlı çekme yüküyle apofizde ağrılı zorlanma: Osgood-Schlatter, Sever.
Tek darbe değil, tekrarlı yükün birikmesiyle oluşan yaralanma.
Hemen hekime yönlendirmeyi gerektiren işaret: gece ağrısı, şişlik, topallama.
Darbeyle beynin işlevinin geçici bozulması; çoğu zaman bilinç kaybı olmaz.
Yaralı bacağın sağlam bacağa oranı (%).
Takvimle değil, ölçütlerle ve hazır oluşla verilen karar.
Her 1000 saatlik spor maruziyetinde görülen yaralanma sayısı (yaralanma/1000 sa).
Sıklık × ortalama kayıp gün: 1000 saatte kaybedilen gün sayısı.
Tek ve belirgin bir anda olan yaralanma: düşme, çarpışma, burkulma.
Büyüme plağı kırıklarını plağın ve kemiğin nasıl etkilendiğine göre beş tipe ayıran sistem.
Diz kapağının alt ucundaki apofizde, tekrarlı çekmeyle oluşan ağrılı zorlanma.
İniş ve kesişte dizin içe doğru kaçması; ön çapraz bağ yükünü artırır.
CRT6: antrenör ve velinin sahada şüpheyi fark etmesi için hazırlanmış kısa form.
Sarsıntıdan 4 hafta sonra hâlâ süren baş ağrısı, yorgunluk, dikkat sorunu gibi belirtiler.
İngilizcesi: growth plate injuries
Karttaki zayıf halka Defne'de: 11,8 yaşında, uzama hızının en yüksek olduğu dönemde (van der Sluis, 2014). Kemik hızlı uzarken kas-tendon gerilimi artabilir; diz altındaki ağrı buradan geliyor olabilir.
İngilizcesi: apophysitis (Osgood-Schlatter, Sever)
Kartın kuralı Defne'ye dört adımda. Açılıştaki üç işaret (koşu ve sıçramayla artan, tek noktada, dinlenince azalan) "büyüme ağrısı" değil, yükle ilgili bir ağrı tablosu.
Salter ve Harris (1963) büyüme plağı kırıklarını, kırık çizgisinin plağı, büyüme bölgesinin altındaki kemiği (metafiz) ve eklem tarafındaki kemiği (epifiz) nasıl etkilediğine göre beşe ayırdı. Tanıyı hekim koyar; antrenörün işi şüphelenmek ve oyundan çıkarmaktır.
Apofizit, güçlü bir tendonun büyüyen kemik çıkıntısını tekrar tekrar çekmesiyle oluşur. Yeri, hangi kasın ve hangi hareketin sorumlu olduğunu gösterir.
Aktiviteyle artan tek nokta ağrısı yük kaynaklıdır; apofizit olabilir. Yük ayarlanır, hekim değerlendirir.
Ne kadar sık, nerede, hangi yaşta? Yaralanma sıklığı ve yükü, akut ve aşırı kullanım yaralanmaları ve PHV döneminin riski.
Takımları ve sporları karşılaştırmak için yaralanma sayısı tek başına yetmez: 40 saat oynayan takımla 400 saat oynayan takımın 5 yaralanması aynı şey değildir. Bu yüzden yaralanma, maruz kalınan saate bölünür.
Rössler, Junge, Chomiak, Dvorak ve Faude (2016) · American Journal of Sports Medicine · ileriye dönük tanımlayıcı epidemiyolojik çalışma
Toplam yaralanma. %76,3'ü alt ekstremitede, %15,6'sı üst ekstremitede.
1000 saatte antrenmanda 0,61, maçta 4,57 yaralanma: maçta yaklaşık 7,5 kat.
Kırık ve kemik yaralanması; çocukta görece yüksek. %23,7'si 28 günden uzun süre spordan uzak tuttu.
Yaralanma sıklığı yaş arttıkça yükseldi.
Rössler ve ark. (2016) verisinde aynı çocuklar maçta antrenmana göre yaklaşık 7,5 kat daha sık yaralandı. Maçın şiddeti, rakiple temas ve ani hareketler antrenmandan fazladır.
Bult, Barendrecht ve Tak (2018) · Orthopaedic Journal of Sports Medicine · kohort çalışması
Ortalama PHV yaşı (12,8–16,5): aynı yaş grubunda iki yıldan fazla fark.
Kohortun ortalama yaralanma sıklığı: 1000 saatte 8,34.
PHV'den sonraki 6 ayda sıklık ortalamadan %31 yüksek; yaralanma yükü %53 yüksek.
Yaş grupları içinde sıklık en yüksek U15'te: ortalamadan %49 fazla.
A: 6 ÷ 2000 × 1000 = 3,0; B: 10 ÷ 5000 × 1000 = 2,0 yaralanma/1000 saat. B'de yaralanma sayısı fazla ama oynanan saat de çok daha fazla.
Yük kuralları, ilk müdahale ve nöromüsküler antrenman.
Aynı çocuk, farklı antrenman kararlarıyla bambaşka bir risk profiline sahip olabilir.
Ani ve büyük yük artışı
Haftalık saat yaşı geçiyor (Jayanthi, 2015)
Yıl boyu tek spor, dinlenme yok
Tam iyileşmeden dönüş: yeni yaralanmanın en güçlü habercisi
Önleyici ısınma (Hafta 9)
Denge, iniş, kuvvet: ön çapraz bağ yaralanması yaklaşık yarı yarıya azalır (Webster ve Hewett, 2018)
Çok spor ve yeterli uyku: 6–12 yaş 9–12 saat (Paruthi, 2016)
Eski "dinlen, buz" yaklaşımının yerini koruma, uygun yük ve kademeli hareket aldı (Bleakley, 2012; Dubois ve Esculier, 2020).
Hewett, Myer, Ford ve ark. (2005) · American Journal of Sports Medicine · ileriye dönük kohort
Yaralananlarda iniş anında dizin içe açılması (abdüksiyon) 8° daha fazlaydı.
Diz abdüksiyon momenti 2,5 kat, yer tepki kuvveti %20 daha yüksek; yere temas süresi %16 daha kısa.
Diz abdüksiyon momenti yaralanacak sporcuyu %78 duyarlılık ve %73 özgüllükle ayırdı.
Riskli sporlarda kızlar erkeklere göre 4–6 kat daha sık ÖÇB yaralanması yaşar.
Temassız ÖÇB yaralanması genellikle kesiş, ani duruş ya da tek ayak üstüne inişte olur. Kızlarda daha sık görülmesinin tek bir nedeni yoktur; değiştirilebilen en önemli etken nöromüsküler kontroldür.
İki kısaltma aynı fikri taşır: yaralı dokuyu ilk günlerde koru, ama tamamen hareketsiz bırakma; sonra yükü kademeli artır (Bleakley, 2012; Dubois ve Esculier, 2020).
Koruma: yaralı bölgeye ilk günlerde aşırı yük bindirmemek.
Uygun yük: ağrıyı artırmayan hareket ve yük.
Buz: kısa süreli, ağrı için.
Baskı: bandajla şişliği sınırlamak.
Yükseltme: bölgeyi kalp seviyesinin üstüne kaldırmak.
Koru: 1–3 gün ağrıyı artıran hareketten kaçın.
Yükselt: şişliği azaltmak için bölgeyi kalbin üstüne kaldır.
Ağrı kesici-iltihap gidericileri kendiliğinden kullanma; buzu abartma.
Baskı uygula: elastik bandaj ya da sargıyla.
Bilgilendir: iyileşmenin nasıl ilerleyeceğini anlat.
Yükle: ağrı izin verdikçe normal hareket.
İyimserlik: kaygı iyileşmeyi yavaşlatır.
Ağrısız kardiyo: bisiklet, yüzme.
Egzersiz: kuvvet, denge, hareket açıklığı.
Şüphe varsa oyundan çıkar; dönüşü ölçüt belirler.
İngilizcesi: sport-related concussion
Kartın kuralı (Patricios, 2023) Mert'in cumartesisinde: birkaç saniye boş bakış ve "başım biraz dönüyor" şüphe için yeter. Bilinç kaybı gerekmez. Aşağıdaki listeler Can'ın sahada neye baktığı.
Amsterdam 2022 uzlaşı bildirgesi (Patricios, 2023), sahada şüpheyi fark etmek için Sarsıntı Tanıma Aracı'nı (CRT6), hekim değerlendirmesi için SCAT6'yı ve çocuklar için ayrı bir sürüm olan Child SCAT6'yı yayımladı.
Zemek ve ark. (2016) · JAMA · çok merkezli ileriye dönük kohort
28. günde kalıcı belirti: 2584 çocuğun 801'inde; yaklaşık üç çocuktan biri.
Kız olmak, 13 yaş ve üstü, migren öyküsü, önceki uzun süren sarsıntı, baş ağrısı, gürültüye hassasiyet, yorgunluk, soruları yavaş cevaplama, tandem duruşta 4+ denge hatası.
Skorun ayırt etme gücü (AUC; 0,5 şans, 1 mükemmel): orta düzey.
İngilizcesi: return to sport criteria
Tek bacak sıçrama (cm). Simetri = yaralı ÷ sağlam. Ama sağlam bacak da dinlenmede zayıflamışsa simetri iyi görünür; yaralanma öncesiyle de karşılaştırın.
Her durumda üç soruyu cevaplayın: oyundan çıkar mı, hekime ne zaman, ne zaman ve nasıl döner? Sonra cevabı açın.
Tekrarlı yükle büyüme plağı zorlanması olabilir. Elle destekli hareketler azaltılır, hekime yönlendirilir; ağrıya göre yük ayarı.
Dinamik valgus bir uyarı işaretidir (Hewett, 2005). İniş tekniği, kalça kuvveti ve önleyici ısınma her antrenmanda.
Şüphe var: aynı gün dönmez, veliye CRT6 belirtileri anlatılır, hekime gider. Önce okul, sonra kademeli spor.
Çocukta büyüme plağı kırığı olabilir (Salter-Harris). Oyundan çıkar, koruma, buz, yükseltme; aynı gün röntgen için hekime.
Pelvis apofizinde kopma (avülsiyon) olabilir. Hemen durdurulur, aynı gün hekime gider; tanı konana kadar yüklenmez.
El bileği kırığı ve büyüme plağı yaralanması bu düşüşte sık. Atel ya da koruma, buz, veliye haber, aynı gün hekim.
Şüphelenilen çocuk aynı gün oyuna dönmez (Patricios, 2023). Beyin sarsıntısının çoğu bilinç kaybı olmadan olur.
Mert oyundan alındı; ailesi aynı akşam hekime götürdü. Defne'nin ağrısını hekim Osgood-Schlatter olarak değerlendirdi. Zeynep ve Can iki sayfalık protokol yazdı.
0–2: normal antrenman, sıçrama sayısı kayıtta
3–5: sıçrama ve sprint yarıya; pas ve teknik
6+: o gün bisiklet ve üst gövde; hekime bilgi
İlk satır (tek bacak sıçrama) canlı slaytın sayılarıyla dolu: sağlam bacak 122 cm, ağrılı bacak 112 cm. Diğer dört satır aracın örnek sporcusu; Defne'de yalnız ilk satır ölçüldü. Sağda Defne'nin karşıladığı üç ölçüt işaretli: ağrı yok, iniş temiz, kendini hazır hissediyor.
LSI %91,8, yeşil: eşik %90. Anlamı: ağrılı bacak sağlamın 100 cm'sine karşılık 92 cm sıçrıyor; tek başına bakınca "hazır". Panel yine de "Henüz dönüş yok" diyor: iki ölçüt eksik (tam takım antrenmanı, hekim onayı). Diz kuvveti satırı aracın örneği.
Sağlam kutusuna yaralanma öncesi değeri, 140'ı yazın: LSI %80'e düşer, satır kırmızı olur. İki bacak birlikte zayıflamış; simetri bunu gizliyordu. Önce iki bacak birlikte güçlenecek.
Akılda kalsın: "İki bacağı birbiriyle değil, çocuğun eski hâliyle de karşılaştırın. Yüzde doksan iki, 'ikisi de zayıf' demek olabilir."
Şampiyonluk maçının 60. dakikası. En iyi oyuncu çarpışmadan sonra sersemledi, şimdi "oynayabilirim" diyor. Velisi tribünden "oynasın!" diye bağırıyor.
Beyin sarsıntılarının çoğu bilinç kaybı olmadan olur.
Çocukta bağdan önce büyüme plağı zarar görebilir.
Ani artıştan kaçınmak doğru; ama %10 kesin bir güvenlik eşiği değil (Buist, 2008).
Çoğu zaman ağrıya göre yük ayarlanarak sürdürülür; karar hekimle birlikte.
Gelecek haftaya taşıyacağınız cümleler.
Yeni kısımlardan taşıyacağınız cümleler.
Gece ağrısı, şişlik, topallama ve ateş "büyüme ağrısı" değildir; hekime.
Okula dönüş ~8 gün, spora dönüş ~20 gün (Putukian, 2023).
Beş testte simetri (LSI) ve beş ölçüt: takvim değil ölçüt.
Aç → HesaplayıcıTek, üçlü ve çapraz sıçramada iki bacak farkı.
Aç → TestPanelin ikinci satırındaki ölçüm: nasıl yapılır, nasıl kaydedilir.
Aç → TestDönüş öncesi diz ve ayak bileği kontrolü.
Aç →