Önce cevabı aklınızdan söyleyin, sonra kartı tıklayın.
"Ne kadar?", "yüzde kaç?" Bir anın fotoğrafı.
Güçlü, ters yönde ilişki.
Neden olmayabilir, ters yön olabilir, üçüncü değişken olabilir.
Bir koç yeni bir pliometri programı deniyor. Altı hafta sonra takımın sıçraması ortalama 3 cm artıyor. Program mı işe yaradı?
Sezon: normal antrenmanla zaten gelişiyorlardı.
Büyüme: gençler altı haftada da büyür.
Öğrenme: testi ikinci kez yapan daha iyi yapar.
Beklenti: yeni programa inanan daha istekli sıçrar.
Araştırmacının bir şeyi değiştirip sonucu ölçtüğü araştırma.
Uygulamayı almayan karşılaştırma grubu.
Kimin hangi grupta olacağına şansın karar vermesi.
Etkisiz ama gerçeğe benzeyen uygulama.
Kimin hangi grupta olduğunun bilinmemesi.
Uygulamadan önce ve sonra yapılan ölçüm.
Aynı kişilerin iki koşulu sırayla alması.
Kura yapılamadan hazır gruplarla yapılan deney.
Araştırmacının bağımsız değişkeni bilerek değiştirmesi: kimin, ne kadar uygulama alacağına karar vermesi.
Çalışmaya girenlerin gruplara kurayla dağıtılması; seçkisiz örneklemeden farklıdır.
R: kura, O: ölçüm, X: uygulama. Her satır bir grup, soldan sağa zaman.
Sonuçtaki farkın gerçekten uygulamadan geldiğine güvenebilme derecesi.
Sonucun başka kişilere, ortamlara ve zamanlara genellenebilme derecesi.
Uç puan alanların ikinci ölçümde kendiliğinden ortalamaya yaklaşması.
Çapraz desende ilk koşulun etkisinin geçmesi için bırakılan ara (washout).
Randomize kontrollü deney: katılımcıların kurayla deney ve kontrol gruplarına ayrıldığı deney.
Deneyin üç öğesi: araştırmacı değiştirir, karşılaştırır ve grupları şansa bırakır.
İngilizcesi: experiment
Bir araştırmanın deney sayılması için üç öğe birlikte bulunmalıdır. Biri eksikse elinizdeki ya zayıf bir deneydir ya da bir taramadır.
Araştırmacı bir şey değiştirmiyor: tarama (Hafta 8)
Tek grup öncesi-sonrası: zayıf desen
Hazır gruplar: yarı deneysel desen
İkisi de şansı kullanır ama farklı soruları güçlendirir. Örnekleme "sonuç kime genellenir?", atama "fark uygulamadan mı geldi?" sorusunu cevaplar.
| Kura ile atama VAR | Kura ile atama YOK | |
|---|---|---|
| Seçkisiz örnekleme VAR | Hem genellenebilir hem nedensel. İdeal ama sporda nadir. | Genellenebilir betimleme; neden-sonuç zayıf. İyi bir tarama. |
| Seçkisiz örnekleme YOK | Nedensel, ama genellemesi sınırlı. Spor deneylerinin çoğu burada. | İkisi de zayıf: ne nedensellik ne genelleme. |
Her şart, açılıştaki "başka açıklamalar"dan birini devre dışı bırakır.
İngilizcesi: random allocation
Takımda 20 oyuncu var: 10'u hevesli ve formda (koyu), 10'u daha az. Program grubunu kim belirlerse sonuç değişir.
İngilizcesi: placebo
İngilizcesi: blinding
Kontrol grubu ve kura var. Ama kontrol grubu hiçbir şey içmiyor: "bir şey içtim, hızlanmalıyım" beklentisi yalnız kafein grubunda. Görünüşü ve tadı aynı kafeinsiz içecek bu farkı kapatır.
İki ayrı grup mu, aynı kişiler iki kez mi, yoksa elimizdeki hazır gruplar mı?
Hangisini seçeceğiniz sorunuza, katılımcı sayısına ve uygulamanın etkisinin ne kadar sürdüğüne bağlı.
Campbell ve Stanley'den (1963) beri desenler üç harfle çizilir. Her satır bir grup, soldan sağa zaman akar. Bir makalenin yöntemini okurken bu satırları kafanızda çizin.
Seçkisiz atama (random): grup kurayla oluştu.
Gözlem / ölçüm (observation): ön test ya da son test. O₁ ilk, O₂ ikinci ölçüm.
Uygulama (treatment): program, takviye, öğretim yöntemi.
Uygulama yok: o grup kontrol grubudur.
Kesikli çizgi: gruplar kurayla değil, hazır oluşturuldu.
R O X O / R O O. Öntest-sontest kontrol gruplu, gerçek deneysel desen. Paraşütsüz grup da aynı sürede normal antrenmanına devam etmelidir; yoksa fark "fazladan antrenman"dan gelebilir.
Kontrol grubu ve kura yoksa desen "zayıf" ya da "ön deneysel" (pre-experimental) sayılır. Sahada en sık görülen desenler bunlardır; açılıştaki pliometri örneği de böyleydi.
Sahada çoğu zaman kura yapılamaz: sınıflar, takımlar, kulüpler hazırdır. Kontrol grubu vardır ama gruplar şansla oluşmamıştır. Buna yarı deneysel (quasi-experimental) desen denir.
Ön test: gruplar başta ne kadar farklı, raporla.
Benzer grupları eşleştir: yaş, düzey, cinsiyet, sezon dönemi.
Mümkünse grupları (sınıf, kulüp) kurayla seç: küme düzeyinde kura (Kısım 4'teki RCT örneği).
Ön test farkını analizde hesaba kat (ör. kovaryans analizi).
Kura ve kontrol grubu birlikte bulununca desen "gerçek deneysel" (true experimental) sayılır. Hangisini seçeceğiniz, ön testin sonucu etkileyip etkilemeyeceğine bağlıdır.
Ece ve Mert'in seçtiği desen budur: herkes iki koşulu sırayla alır, kişi kendi kontrolü olur. Az katılımcıyla güçlüdür; ama iki şartı vardır.
Bazen araştırılan tek bir kişidir: elit bir atlet, sakatlıktan dönen bir oyuncu, özel gereksinimli bir öğrenci. Tek denekli desende (single-subject design) kişi tekrarlı ölçümlerle kendisiyle karşılaştırılır.
Hafta 2'den beri biriken parçalar tek bir zaman çizelgesinde.
Araç 20 sporcu ve 8 haftalık bir sprint programıyla açıldı; programın gerçek etkisi sıfır. Renk motivasyonu gösterir: koyu olan daha istekli. Önce antrenör seçti, sonra araç 100 kez kura çekti.
Antrenör seçince deney grubu 0,13 s daha çok gelişmiş görünüyor; iki grubun motivasyon farkı 4,2 puan. 100 kuranın ortalaması ise 0,00 s. Anlamı: antrenör her seferinde aynı yöne şaşar; kura tek tek şaşsa da ortalamada gerçek etkinin üstüne oturur.
Kura çek'e birkaç kez basın: fark bazen artı, bazen eksi çıkar. Sonra gerçek etki sürgüsünü 0,5'e (0,05 s) getirip yeniden 100 kura çekin: histogram yeni gerçek etkinin çevresine kayar.
Akılda kalsın: "Ece ve Mert'te kura grupları değil sırayı belirledi: 7 oyuncu önce germe, 7 oyuncu önce ısınma. Sırayı koç seçseydi, o gün formda olanları bir koşula toplayabilirdi."
Kuvvet programının etkisi sekiz hafta sonra kaybolmaz; aynı oyunculara "önce program, sonra programsız" uygulanamaz. Tek grup büyümeyi ve sezonu ayıramaz. Kura mümkün ve 40 oyuncu var: iki grup en güçlü seçim.
İç geçerlik ve tehditleri: farkın uygulamadan değil, başka bir şeyden gelmiş olma olasılıkları.
Hafta 6'da ölçümün geçerliğini konuştuk. Burada geçerlik desenin özelliğidir: sonuca güvenebilir miyiz, sonucu başkalarına taşıyabilir miyiz?
Yalnız erkek, yalnız genç, yalnız gönüllü üniversite öğrencisi
Laboratuvar, yapay test, maç baskısı yok
Sezon dışı ölçüm; sezon içinde sonuç farklı olabilir
Araştırmacının sıkı denetimi; antrenör tek başına aynı kaliteyi sağlayamayabilir
Bu beş tehdit özellikle tek grup öntest-sontest deseninde sonucu bozar. Kontrol grubu, hepsini iki gruba eşit dağıttığı için kapatır.
| Tehdit | Ne demek? | Spor örneği |
|---|---|---|
| Tarih (history) | Çalışma sırasında uygulama dışında olan bir olay. | 8 haftalık sprint çalışması sırasında takıma yeni bir kondisyoner geldi ya da lig başladı. |
| Olgunlaşma (maturation) | Zamanla kendiliğinden olan biyolojik ya da psikolojik değişim. | 13–15 yaş futbolcular 6 ayda büyür; sıçrama programsız da artar. |
| Test etkisi (testing) | İlk ölçümün ikinci ölçümü etkilemesi. | Çeviklik testini ikinci kez yapan, parkuru öğrendiği için daha hızlı koşar. |
| Ölçme aracı değişimi (instrumentation) | Ölçüm aracının ya da ölçen kişinin değişmesi. | Ön testte el kronometresi, son testte fotosel; ya da son testte puan veren hakemin değişmesi. |
| Ortalamaya dönüş (regression to the mean) | Uç puan alanların tekrar ölçümde ortalamaya yaklaşması. | En kötü 10 serbest atışçı seçilip özel çalışma verilir; şans payı yüzünden bir sonraki ölçümde zaten biraz düzelirler. |
Bu beş tehdit kontrol grubu olsa bile ortaya çıkabilir. Kura, körleme, plasebo ve dikkatli uygulama gerekir.
| Tehdit | Ne demek? | Spor örneği | Önlem |
|---|---|---|---|
| Seçim (selection) | Gruplar başta farklı. | Koç hevesli oyuncuları program grubuna koyar. | Kura |
| Kayıp (attrition) | Bırakanlar gruplara göre farklı. | Zorlu yüksek şiddetli aralıklı antrenman (HIIT) grubunda zorlananlar bırakır; son testte en dayanıklılar kalır. | Bırakanları raporla, analize kat |
| Beklenti / plasebo | "İşe yarayacak" inancının sonucu değiştirmesi. | Kinesio bant takılan sporcu daha az ağrı bildirir. | Sahte uygulama, körleme |
| Hawthorne etkisi | Gözlendiğini bilenin davranışını değiştirmesi. | Araştırmacılar salonda not alırken öğrenciler BE dersinde daha aktif olur. | Alışma süresi, iki gruba eşit gözlem |
| Yayılma (diffusion) | Uygulamanın kontrol grubuna sızması. | Aynı takımdaki kontrol oyuncuları yeni egzersizleri görüp kendileri de yapar. | Grupları ayrı takım ya da okuldan seç |
Her durumda sonucu uygulama dışında ne açıklayabilir? Önce kendiniz adlandırın, sonra cevabı açın.
Tarih. Sabah sporu, programla aynı anda olan dış bir olay. Aynı okuldan bir kontrol sınıfı da sabah sporu yapacağı için bu etkiyi dengeler.
Ölçme aracı değişimi. Puan farkı teknikten değil, puanlayanların ölçütünden gelebilir. Aynı uzmanlar, mümkünse videoyu körlenmiş olarak puanlamalıdır.
Ortalamaya dönüş (ayrıca olgunlaşma ve test etkisi). En kötü günündeki oyuncu ikinci ölçümde kendiliğinden düzelir. Ek koşu almayan düşük puanlı bir kontrol grubu gerekir.
Beklenti (körlemenin bozulması). Plasebo görünüş, tat ve koku bakımından gerçeğiyle aynı olmalı; çalışma sonunda katılımcılara hangi grupta olduklarını sandıkları sorulur.
Yayılma. Uygulama kontrol grubuna sızdı; iki grup benzeşir ve gerçek etki küçük görünür. Grupları farklı mahallelerden ya da merkezlerden seçmek çözümdür.
Kayıp. Deney grubunda kalanlar en istekli ve en başarılı olanlar olabilir; program olduğundan etkili görünür. Bırakanların sayısı ve nedenleri raporlanmalı, analiz bırakanlar da hesaba katılarak tekrarlanmalıdır.
Plasebo ve körlemeyi Kısım 1'de tanımladık. Sahadaki asıl soru şudur: bu uygulama gizlenebilir mi, gizlenemiyorsa ne yapılır?
Yalnız katılımcı hangi grupta olduğunu bilmez.
Katılımcı da uygulayan ya da ölçen kişi de bilmez.
Veriyi analiz eden kişi de grupların adını bilmez (A ve B diye çalışır).
Beedie, Stuart, Coleman ve Foad (2006) · Medicine & Science in Sports & Exercise · aldatmalı plasebo deneyi
"Plasebo aldım" sanılan denemede güç, başlangıca göre %1,4 düşüktü.
"4,5 mg/kg kafein aldım" sanılan denemede %1,3 yüksekti.
"9,0 mg/kg aldım" sanılan denemede %3,1 yüksekti: inanılan doz arttıkça güç de arttı.
Altı kişiyle güven sınırları geniş ve sıfırı içeriyor. Kesin bir etki değil; güçlü bir uyarı.
Mah, Mah, Kezirian ve Dement (2011) · Sleep · tek grup öntest-sontest
Gece uyku süresi ortalama 110,9 ± 79,7 dakika arttı: yaklaşık iki saat.
Zamanlı sprint 0,7 sn kısaldı (daha hızlı).
Serbest atış isabeti %9, üçlük isabeti %9,2 arttı.
Tepki süresi ve uykululuk azaldı; ruh hâlinde canlılık arttı, yorgunluk azaldı.
Kurayla kontrol edilmiş deney nasıl kurulur, nasıl raporlanır, akış şeması ne anlatır?
RCT (randomized controlled trial), katılımcıların kurayla deney ve kontrol gruplarına ayrıldığı deneydir. CONSORT (Consolidated Standards of Reporting Trials) bu deneylerin nasıl raporlanacağını gösteren kılavuzdur.
Deneyde kayıp %12 (6/50), kontrolde %6 (3/50): deney grubunda iki kat ve çoğu sakatlık. Program zorlayıcı olabilir. Yalnız tamamlayanlar analiz edilirse deney grubu "en dayanıklılar"dan oluşur (kayıp tehdidi).
Hipotez ve ölçümler deney başlamadan bir kayıt sitesine yazılır (ClinicalTrials.gov, ISRCTN gibi).
Katılımcıyı kaydeden kişi, sıradakinin hangi gruba düşeceğini bilmez.
Asıl sonuç değişkeni önceden tek olarak belirlenir; sonradan değiştirilmez.
Soligard ve ark. (2008) · BMJ · küme randomize kontrollü deney
Deneyde 121, kontrolde 143 oyuncu sakatlandı; oran 0,71 (%95 güven aralığı 0,49–1,03). Aralık 1'i içeriyor: birincil sonuç anlamlı değil.
Tüm sakatlıklar 0,68 (0,48–0,98); aşırı kullanım 0,47 (0,26–0,85); ağır sakatlık 0,55 (0,36–0,83). Üçünde de anlamlı azalma.
0,68, deney grubunda sakatlık riskinin kontrolün yaklaşık üçte ikisi olduğu, yani yaklaşık üçte bir azaldığı demektir.
Soru: "Kafein, tekrarlı sprint testinde ortalama süreyi değiştirir mi?" Planı dört kutuda kurun. Doz ve test protokolü Performans Merkezi'nde.
Sezon, büyüme ve testi öğrenme de aynı gelişimi yaratır. Kontrol grubu olmadan ayırt edilemez.
O zaman fark programdan değil seçimden gelir. Gruplar kurayla oluşturulur.
Kafein gibi uygulamalarda mümkündür ve gereklidir; germe gibi gizlenemeyen uygulamalarda yapılamaz, sınırlılık yazılır.
Aynı kişileri iki koşulda ölçen çapraz desen az kişiyle de güçlüdür.
Etki sorusu için adil bir karşılaştırma.
Desenler, iç geçerlik tehditleri ve RCT.
Kura, formda ve hevesli oyuncuların bir grupta toplanmasını önler.
Sezon, büyüme ve öğrenme de aynı farkı yaratabilir.
Antrenör seçimi ile kurayı karşılaştırın; 100 kurada seçim yanlılığı.
Aç → HesaplayıcıSınıf görevindeki kafein deneyinin dozu: kilo başına mg ve zamanlama.
Aç → HesaplayıcıSınıf görevindeki ölçüm: altı 35 m sprintten güç ve yorgunluk indeksi.
Aç → TestAynı testin protokol sayfası: düzen, dinlenme, ölçüm.
Aç →