Rekorlar, kişisel en iyi dereceler, "ayakkabı sayesinde" yorumları.
Hava, form, motivasyon, beklenti etkisi; kontrol grubu ve körleme olmadan fark neye bağlanır?
Bir müdahalenin gerçekten işe yaradığını nasıl gösteririz?
Zaman önceliği ve üçüncü değişkenlerin dışlanması.
Serpilme diyagramına bakılır; r'nin güven aralığı da yazılır.
Bunu sınırlılık olarak açıkça belirtir ve genellemeyi daraltırsınız.
Hava, rüzgâr, dinlenmişlik, o haftaki antrenman. Çözüm: aynı koşullarda eski ayakkabıyla koşan bir karşılaştırma grubu.
"Bu ayakkabı hızlıdır" inancı tek başına daha iyi koşturabilir. Çözüm: sporcunun hangi ayakkabıda olduğunu bilmemesi (körleme).
Yeni ayakkabıyı en hevesli sporcular denediyse fark onlardan gelir. Çözüm: kimin hangi ayakkabıyı giyeceğini kura belirler (rastgele atama).
Araştırmacının uyguladığı değişiklik: program, takviye, ekipman.
Müdahaleyi almayan ya da plasebo alan karşılaştırma grubu.
Gruplara kura ile yerleştirme; gruplar başlangıçta benzer olur.
Katılımcının ve ölçenin hangi grupta olunduğunu bilmemesi.
Görünüşü aynı ama etkisiz uygulama.
Her katılımcının iki koşulu da sırayla denemesi.
Farkın gerçekten müdahaleden kaynaklandığına duyulan güven.
Müdahale var ama rastgele atama yok (ör. hazır iki takım).
Deneysel araştırma ve değişkenler, üç temel özellik, rastgele atama ve canlı simülasyon.
Deneysel araştırma, değişkenler arasında neden-sonuç ilişkisi kurmayı amaçlar. Bir araştırmayı tasarlarken dört değişken türünü birbirinden ayırt etmek gerekir.
| Değişken | Tanım | Spor Örneği |
|---|---|---|
| Bağımsız | Araştırmacının bilinçli değiştirdiği "neden" | Haftalık antrenman sıklığı (2 gün vs 4 gün) |
| Bağımlı | Ölçülen "sonuç" değişkeni | Dikey sıçrama yüksekliği (cm) |
| Kontrol | Bilinçli olarak sabit tutulan değişken | Tüm ölçümlerin sabah 09:00'da yapılması |
| Karıştırıcı | Kontrol edilmezse yanlış nedensellik doğurur | Katılımcının bireysel ek antrenman yapması |
Bağımsız değişken: brifing türü. Bağımlı değişken: maç içi pas isabet %. Karıştırıcı aday: oyuncunun deneyim yılı — gruplara atarken dengelenmelidir (Creswell & Creswell, 2023).
Bağımsız değişken bilinçli değiştirilir — örn. 8 haftalık pliometrik program
Standart/müdahalesiz karşılaştırma grubu — referans noktası sağlar
Katılımcılar kura ile atanır — seçme yanlılığını ortadan kaldırır
Rastgele atama, kura çekilişine benzer: her sporcunun deney ya da kontrol grubuna düşme şansı eşittir. Böylece iki grup, çalışma başlamadan önce yaş, deneyim, motivasyon gibi tüm özellikler bakımından istatistiksel olarak "aynı" kabul edilir.
Dahil edilme kriterlerini karşılayan tüm katılımcıların listesi (örn. 60 sporcu)
Bilgisayar tabanlı üreteç ya da kura torbasıyla sıra numarası atama
Önceden belirlenmiş kurala göre gruplara ayırma (tek/çift sayı gibi)
Atamanın gizlenmesi (allocation concealment): araştırmacı bile sıradaki kişinin grubunu önceden bilmez.
Sadece "gönüllü olan" sporcuları deney grubuna alırsak, bu sporcular zaten daha motive olabilir (seçme yanlılığı). 40 ismi kutuya koyup rastgele 20'şerli iki gruba ayırmak bu yanlılığı ortadan kaldırır.
Açılışta antrenör seçti: en istekli 10 sporcu deney grubunda. Programın gerçek etkisi 0, ama deney grubu ~0,13 sn daha çok gelişti.
"Kura çek"e birkaç kez basın: motivasyon farkı sıfırın çevresinde oynuyor.
"100 kez kura çek": farklar gerçek etkinin çevresinde toplanıyor; antrenör seçimi hep aynı yöne kayıyor.
Gerçek etkiyi +0,05 sn yapın. Antrenör seçimiyle etkiyi olduğundan kaç kat büyük görüyorsunuz?
Ali ile Veli'nin hangi gruba düşeceğine yazı-tura karar verir; antrenör ya da sporcunun kendisi değil.
Dikey sıçrama, 100 m süresi, laktat: her ölçüm bir O'dur. Sırayla O₁, O₂ diye numaralanır.
8 haftalık pliometrik program, kafein kapsülü, yeni ayakkabı. Kontrol grubunda X yoktur, yerinde boşluk kalır.
O₁ müdahaleden önceki ölçümdür (ön test), O₂ sonrakidir (son test). Harfler zamanda ilerleme sırasıyla dizilir.
| Desen | Notasyon | Güçlü Yanı | Sınırlılığı |
|---|---|---|---|
| Ön Test-Son Test Kontrol Gruplu | R O₁ X O₂ / R O₃ O₄ | Değişimi doğrudan ölçer | Ön test, katılımcıyı etkileyebilir |
| Sadece Son Test Kontrol Gruplu | R X O₁ / R O₂ | Test etkisi riski yok | Bireysel değişim gözlenemez |
| Solomon Dört Gruplu | 4 grup kombinasyonu | En yüksek iç geçerlik | Yüksek maliyet, karmaşık |
Deney grubu: R → O₁ (ön test) → X (8 hafta müdahale) → O₂ (son test). Kontrol grubu aynı iki zaman noktasında ölçülür ama müdahale almaz. İki grubun değişimi (O₂−O₁) karşılaştırılarak müdahalenin net etkisi izole edilir.
Mevcut, rastgele atanmamış iki grup karşılaştırılır. Tehdit: seçme yanlılığı.
Tek grup, müdahale öncesi/sonrası çoklu zaman noktasında ölçülür. Tehdit: tarih etkisi.
Yaş, cinsiyet gibi özelliklere göre eşleştirme yapılır. Tehdit: ölçülmeyen değişkenlerde denk olmama.
Sporcular zaten iki farklı kulüpte antrenman yaptığı için rastgele atama yapılamıyor. Araştırmacı eşdeğer olmayan kontrol gruplu bir desen kullanır ve "kulüpler arası fark mı yoksa periyotlama farkı mı" sorusunu dikkatle ele almalıdır (Shadish, Cook & Campbell, 2002).
Müdahale ve karşılaştırma var ama rastgele atama yok: hazır gruplar (okullar) kullanılmış. Bu yarı deneyseldir; gruplar başlangıçta farklı olabileceği için ön test ve dikkatli yorum gerekir.
| Desen | Amaç | Neden-Sonuç? |
|---|---|---|
| Betimsel | Popülasyon/olguyu tanımlama | Hayır |
| Korelasyonel | İki değişken arası ilişki | Hayır (ilişki ≠ nedensellik) |
| Ex Post Facto | Zaten gerçekleşmiş farkın geriye dönük nedenini araştırma | Sınırlı |
Manipülasyon + kontrol + randomizasyon → en güçlü nedensellik kanıtı, yüksek tekrarlanabilirlik.
Yapay ortam, etik kısıtlamalar (sakatlama/aşırı yorgunluk test edilemez), yüksek maliyet.
47 karşılaştırmanın hiçbirinde bir yöntem pasif dinlenmeden güvenilir biçimde üstün çıkmadı.
Termonötr suya sahte daldırma, "aktif" yöntemler kadar ya da daha iyi sıralandı: beklenti etkisi ayrılamıyor.
Kanıt, çalışma sayısının düşündürdüğünden çok daha ince.
Araştırmacı programı, takviyeyi ya da ekipmanı kendisi uygular ve sonucu ölçer. Sadece gözlemlemek deney değildir.
Müdahaleyi almayan bir grup yoksa "işe yaradı" demek zordur: o sürede kendiliğinden olan değişim de hesaba girer.
Kura, grupları baştan benzer yapar. Hazır grup (iki okulun takımı) kullanılırsa desen yarı deneysel olur.
Manipülasyon: bağımsız değişkeni araştırmacının bilerek değiştirmesi. Randomizasyon: rastgele atama. Karıştırıcı değişken: hem nedene hem sonuca bağlı olup ilişkiyi bulandıran üçüncü etken. Solomon deseni: ön testin kendi etkisini de ayıklayan dört gruplu desen. Ex post facto: olmuş bir farkın nedenini geriye dönük arama.
İç ve dış geçerlik, matris, yanlılık, körleme, karıştırıcı kontrolü, tuzaklar.
En kötü skorun bir kısmı kötü gündür. Program olmasa da ikinci ölçüm ortalamaya yaklaşır.
Rastgele hata bazen artı, bazen eksidir. Yanlılık hep aynı yöne iter (gönüllüleri deney grubuna almak).
Bırakanlar çoğunlukla zorlananlardır. Intention-to-treat: bırakan da ilk grubunda analiz edilir.
| Tehdit | Spor Örneği | Kontrol Yöntemi |
|---|---|---|
| Tarih | Kulüp beslenme politikasının değişmesi | Kontrol grubu kullanma |
| Olgunlaşma | Genç sporcunun doğal fiziksel gelişimi | Kontrol grubuyla karşılaştırma |
| Test Etkisi | Ön testte denenen tekniğin "öğrenilmesi" | Sadece son test / Solomon dört gruplu |
| Araç Değişimi | Kuvvet platformunun kalibrasyon kayması | Düzenli kalibrasyon |
| Seçme Yanlılığı | Gönüllü sporcuların zaten motive olması | Rastgele atama |
| Aşınma | Zayıf performanslıların çalışmayı bırakması | Intention-to-treat analizi |
Milli takım yüzücüleriyle yapılan çalışma, amatör yüzücülere genellenemeyebilir
Koşu bandı sonuçları açık saha yarışını birebir yansıtmayabilir
8 haftalık protokol sonucu, 4 haftalık uygulamaya genellenemez
Yüksek iç geçerlik — sıkı kontrol, ama yapay ortam dış geçerliği düşürebilir
Yüksek dış geçerlik — gerçek koşullar, ama karıştırıcı değişken kontrolü zayıflar
Gruplar sistematik farklı — kontrol: randomizasyon
Müdahaleyi bilmek davranışı değiştirir — kontrol: körleme
Sonuç ölçümü önyargılı yapılır — kontrol: çift körleme
Kontrol grubuna görünüş olarak benzer ama etkisiz müdahale verilir (örn. etkisiz besin takviyesi) — beklenti etkisi (placebo effect) bu şekilde kontrol edilir.
Katılımcı ne aldığını bilince beklenti performansı değiştirebilir. Tek kör (katılımcı), çift kör (katılımcı + ölçen) ve sahte koşul bu yüzden kullanılır.
Değişkeni sabit tutma — örn. aynı antrenman saati
Katılımcıları önemli değişkenlerde eşleştirme
Analiz sırasında değişkeni matematiksel olarak kontrol etme
Karıştırıcı etkiyi tüm gruplara eşit dağıtma
İki farklı okçu grubunu karşılaştırırken deneyim yılını sabitlemezseniz, "teknik farkı" sandığınız şey aslında "deneyim farkı" olabilir.
Takımın sprintte en kötü 5 oyuncusu ek programa alındı; 4 hafta sonra hepsi iyileşti. Ama en kötü skorların bir kısmı "kötü gün" hatasıydı; ikinci ölçümde bu oyuncular programsız da ortalamaya yaklaşırdı (Barnett ve ark., 2005).
Çözüm: kontrol grubu; başlangıçta 2–3 ölçümün ortalaması.
Programdan sonra bazı sporcular gelişmedi. Hemen "bu sporcular yanıt vermiyor" denemez: değişimdeki dağınıklığın bir kısmı ölçüm hatası ve günlük dalgalanmadır (Atkinson ve Batterham, 2015).
Çözüm: kontrol grubunun değişimiyle karşılaştırmak; SEM ve MDC'ye bakmak (Hafta 6).
Tarih, olgunlaşma, test etkisi, araç kayması, seçme ve aşınma farkı programmış gibi gösterebilir. Kontrol grubu ve kura bunları azaltır.
Milli yüzücüde bulunan amatörde, laboratuvarda bulunan sahada değişebilir. Sıkı kontrol iç geçerliği artırır, yapaylık dış geçerliği düşürür.
Kim ne aldığını bilirse beklenti performansı etkiler. Plasebo ve körleme (tek, çift, üçlü) bu etkiyi ayırır.
Olgunlaşma: zaman geçtikçe kendiliğinden gelişme. Test etkisi: ön ölçümün kendisinin öğretmesi. Plasebo: görünüşü aynı ama etkisiz uygulama. Ortalamaya gerileme: uç ölçümlerin ikinci seferde ortalamaya yaklaşması. Aşınma: çalışmayı yarıda bırakanlar yüzünden örneklemin değişmesi.
HIIT örneği, çapraz geçiş, güç, örneklem, etik ve CONSORT.
Gruplar farklı kişilerden oluşur. Kişi farkı (kim zaten hızlı) sonuca karışır; bunu çok kişi ve kura dengeler.
Ali önce A sonra B, Veli önce B sonra A. Herkes kendi kontrolü olur; kişi farkı böylece düşer.
Bir maddenin kandaki miktarının yarıya düştüğü süre. Kafeinin yarı ömrü birkaç saattir, kreatinin ise etkisi haftalarca sürer.
İlk koşulun etkisi tamamen bitmeden ikincisine geçilirse etki taşınır. Bekleme, etkinin silinmesi içindir.
Desen: Ön test-son test kontrol gruplu, gerçek deneysel desen.
Katılımcılar: 60 sedanter genç yetişkin, rastgele 3 gruba atandı (HIIT, geleneksel aerobik, kontrol).
Kontrol edilen değişkenler: Yaş, cinsiyet, başlangıç fitness seviyesi, beslenme.
"Pliometrik antrenmanın dikey sıçramaya etkisi" — Solomon dört gruplu desen kullanılır, çünkü ön testin kendisi (sıçrama denemesi) öğrenme etkisi yaratabilir.
Desen: Çift kör, plasebo kontrollü, çapraz geçişli — her katılımcı hem kafein hem plasebo alır.
Avantajı: Bireysel farklılıkları otomatik olarak kontrol eder — kişi kendi kontrolü olur.
Yıkama periyodu: İki test günü arasında 2–7 gün: kafeinin yarı ömrü birkaç saattir, bu süre etkinin kaybolmasına yeter. Kapsüller görünüş ve tat olarak aynıdır. Kreatin gibi kas deposunu haftalarca değiştiren takviyelerde yıkama en az 4–6 hafta sürer (Hultman ve ark., 1996); bu yüzden orada paralel gruplar tercih edilir.
Aslında fark yokken "fark var" deme riskini en çok %5'te tutmak. Bu sınıra anlamlılık düzeyi denir.
Fark gerçekten varsa yakalamak. 0,80: gerçekte var olan 100 farkın 80'ini görürüz.
Ortalama fark 3, bireyler arası standart sapma 4 ise d = 3/4 = 0,75. Standart sapma: kişilerin ortalamadan tipik uzaklığıdır.
Fark küçüldükçe ya da dağılım büyüdükçe gereken kişi sayısı artar. Pilot çalışma bu sayıyı önceden tahmin ettirir.
Bir antrenman programının kas gücünü %15 artırdığını tespit etme olasılığının %80 olması, 100 benzer çalışma yapıldığında 80'inde bu etkiyi doğru bulabileceğimiz anlamına gelir. Etki büyüklüğü küçüldükçe (d=0,2), gereken katılımcı sayısı artar; büyüdükçe (d=0,8) azalır.
Anlamlılık seviyesi
İstatistiksel güç
Beklenen standart sapma
Tespit edilecek min. fark
G*Power ücretsiz güç analizi yazılımıdır. Aşınma için %10-20 ekstra katılımcı planlanmalı; pilot çalışma parametreleri daha iyi tahmin etmeye yardımcı olur.
Fiziksel/psikolojik zarar riski taşıyan müdahaleler test edilemez
Çalışma bitince kontrol grubuna da etkili müdahaleyi sunmak iyi bir uygulamadır (bekleme listesi kontrolü)
Bilgilendirilmiş onam ve her an çekilme hakkı
Önyargısız katılımcı seçimi, eşit muamele
Aynı takımdaki sporcuların farklı gruplara ayrılması takım dinamiklerini bozabilir — çözüm: küme randomizasyonu (cluster randomization: takım bazlı rastgele atama).
Bir makale okurken "randomize edildi" ifadesi yeterli değildir — HANGİ randomizasyon yönteminin (basit, blok, stratifiye) kullanıldığını ve atamanın gizli tutulup tutulmadığını (allocation concealment) kontrol edin.
Sıra ters çevrilir, arada yıkama süresi bırakılır. Etkisi kısa süren müdahalede iyidir; kreatin gibi uzun süreni paralel gruplarla sınayın.
Fark küçükse, ölçümler dağınıksa çok kişi gerekir. Bırakanlar için %10 ila 20 fazla katılımcı planlanır.
Kontrol grubuna da çalışma bitince program verilebilir. Sonuç, CONSORT maddelerine göre eksiksiz yazılır.
Yıkama periyodu: iki koşul arasında etkinin silinmesi için beklenen süre. Küme randomizasyonu: bireyi değil takımı kurayla gruba atamak. Bekleme listesi kontrolü: kontrol grubuna çalışma sonunda programın verilmesi. CONSORT: randomize çalışmanın raporlama kontrol listesi. Atamanın gizlenmesi: sıradaki kişinin grubunu kimsenin önceden bilmemesi.
Güncel tartışma, mitler, Performans Merkezi, görev ve tartışma.
Çalışma başlamadan yazılan protokolün içeriği. Protokol ile rapor artık aynı yapıyı izliyor.
7 yeni madde, 3 madde revize, 1 madde silindi; yeni bir açık bilim bölümü eklendi. Değişiklikler 317 katılımcılı bir Delphi çalışmasıyla belirlendi.
Zararların raporlanması (Harms uzantısı) ve müdahalenin eksiksiz tanımı (TIDieR) artık ayrı uzantı değil, ana listede.
Bu haftanın kafein–RAST çapraz geçiş deneyi için açık bilim bölümüne ne yazardınız: ön kayıt nerede yapılacak, veri ve analiz kodu nerede paylaşılacak?
Kontrol grubu yoksa ortalamaya gerileme, olgunlaşma ve tarih etkisi sonucu çarpıtabilir.
Gönüllüler zaten daha motive olabilir; seçme yanlılığına karşı rastgele atama gerekir.
Takviye ve ekipmanda da beklenti etkisi vardır; plasebo ve körleme bunu kontrol eder.
Değişimdeki dağınıklığın bir kısmı ölçüm hatası ve günlük dalgalanmadır (Atkinson ve Batterham, 2015).
6 × 35 m tekrarlı sprint; bağımlı değişken.
Aç → HesaplayıcıGüç ve yorgunluk indeksi.
Aç → Hesaplayıcımg/kg doz ve zamanlama.
Aç → TestAlternatif bağımlı değişken.
Aç → HesaplayıcıRAST'ın ölçüm hatası ne kadar?
Aç → Beslenme · Hafta 10Kafeinin dozu ve kanıtı.
Aç →Paralel gruplar mı, çapraz geçiş mi? Neden?
Kura nasıl yapılacak? Ayakkabı sırası nasıl dengelenecek?
Koşucu ayakkabıyı görüyor: beklentiyi nasıl azaltırsınız?
Hava, form, öğrenme: hangi tehdidi nasıl kontrol edersiniz?
| Ölçüt | 1 · Gelişiyor | 2 · Yetkin |
|---|---|---|
| Katılımcılar | Ölçütler eksik. | Dahil etme ve dışlama ölçütleri (kafein alışkanlığı, sağlık) açıkça yazılmış. |
| Atama ve körleme | Rastgele atama anılmış. | Sıra listesi, atamanın gizlenmesi, körleme ve tahmin kontrolü planlanmış. |
| Standartlar ve sonuç | Birincil sonuç yazılmış. | Test koşulları sabitlenmiş; birincil ve ikincil sonuç ayrılmış; yıkama süresi gerekçelendirilmiş. |
| Güç ve anlamlılık | Örneklem sayısı gerekçesiz. | Eşleştirilmiş desen için G*Power hesabı yapılmış; ölçüm hatasına göre anlamlı fark önceden yazılmış. |
Arkadaşınızın görevine bir güçlü yön ve bir somut geliştirme önerisi yazın. Puan, önerinin gerekçesini göstermek içindir.
Bilimsel geçerlik ile adalet kaygısı arasındaki gerilimi tanımlayın.
Bekleme listesi kontrolü, çapraz geçiş ya da takım bazlı rastgele atama işe yarar mı?
Velileri ikna edecek, etik ve geçerli bir deney planı yazın.
"Programa inanıyorsanız herkese uygulayın. Çocuğumuz denek değil."
Velilerin adalet kaygısını ciddiye alan ama kontrol grubunun değerini anlatan iki cümle.
1. Gerçek deneysel deseni yarı deneyselden ayıran temel özellik hangisidir?
Yarı deneyselde de ön test ve kontrol grubu olabilir; rastgele atama yoktur.
2. Antrenörün istekli sporcuları deney grubuna seçmesi hangi soruna yol açar?
Gizli bir değişken (motivasyon) gruplar arasında dengesiz dağılır ve program etkisi gibi görünür.
Ana akışta anlatılanların başka biçimde yinelenmesi; derste atlanabilir, evde okunabilir.
İki grup da aynı R (rastgele atama) ile başlar ve aynı zaman noktalarında ölçülür — tek fark, deney grubunun ortasındaki X kutusudur. (O₂−O₁) ile (O₄−O₃) karşılaştırıldığında, geriye kalan fark sadece müdahaleden kaynaklanır.
Sağ üst köşe (yüksek iç + yüksek dış geçerlik) her araştırmacının hayalidir ama Solomon dört gruplu gibi desenler bunu ancak yüksek maliyet ve karmaşıklık pahasına sunar — çoğu tez, bütçe ve zaman kısıtları içinde bu matrisin neresinde durduğunu bilinçli olarak seçer.
Sıralama ters çevrilerek "önce kafein alanların şanslı çıkması" gibi bir sıra etkisi önlenir; yıkama periyodu her iki grupta da aynı uzunlukta olduğu için karşılaştırma adil kalır. Bu tasarımda her katılımcı kendi kontrolü olduğundan, bireyler arası farklılıklar (genetik, antrenman geçmişi) otomatik olarak dengelenmiş olur.