Sporcu Değerlendirmesi

Değerlendirme, sporcunun kaldırış yeteneği ve antrenmana nasıl yanıt verdiği hakkında bilgi edinme ve ardından bu bilgiyi antrenman kararları almak için kullanma sürecidir. Antrenman günlüğü sporcudan geri bildirim almak için yararlı bir araç olsa da analiz antrenmandan sonra yapılır. Antrenör, antrenman öncesinde ve sırasında karar verebilmek için kendi deneyimini sporcunun yanıtıyla birleştirmelidir. Etkili antrenörler sporcularını analiz etmede bir "göze" sahiptir; bu sayede sporcularında iyi işleyen yöntemleri kullanan ve onları doğru zamanda en yüksek kaldırış yeteneği düzeyine ulaştıran bir antrenman programı yazabilirler.

Çin'deki deneyimli antrenörler Şekil 16–1'de gösterilen bir programlama sürecini izler. İlk olarak sporcunun sportif durum (athletic state) olarak bilinen kaldırış yeteneği düzeyini değerlendirirler. Bu duruma ve yarışma tarihine dayanarak antrenör hedefler belirleyebilir, bu hedeflere ulaştıracak bir program yazabilir ve sporcuya ve antrenman durumuna ilişkin analizine göre ayarlamalar yaparak antrenmanı yürütebilir. Ayarlamalar antrenman seansı içinde ya da seanslar, haftalar veya döngüler arasında yapılır. Hangi ağırlıkların seçileceği, ne zaman devam edilip ne zaman durulacağı, bir hareketin veya tekrar düzeninin ne zaman değiştirileceği, yükün ne zaman azaltılacağı (deload) vb. bunlara örnektir. Bu ayarlamalar gereklidir, çünkü insan vücudu antrenman uyaranına sürekli uyum sağlayan karmaşık bir sistemdir.

Ancak antrenör yeni olduğunda ya da sporcu antrenör için yeni olduğunda sporcu hakkındaki bilgi yetersizdir. Bu nedenle kesin hedefler belirlemek ve ayrıntılı bir antrenman programı yazmak zordur. Bu durumda antrenör, sporcunun antrenman sonunda nerede olmasını istediğine ilişkin yalnızca genel bir fikre sahiptir; dolayısıyla daha bilinçli kararlar verebilmek için daha fazla bilgi edinmeye yönelik bir değerlendirme sürecini izlemelidir. Bilimsel yöntem, uzun vadeli veri biriktiren ve sporcunun gerçek kaldırış yeteneği düzeyini gösteren raporlar üreten fiziksel ve biyokimyasal göstergeleri kullanır (bkz. Bölüm 13, Egzersiz Yükü). Bu yöntem sporcunun durumunu ve antrenmana nasıl yanıt verdiğini değerlendirmede çok doğru olabilir; ancak pahalıdır, verileri yorumlayacak uzman personel gerektirir ve bu nedenle ağırlıklı olarak profesyonel halter takımları ve elit sporcular tarafından kullanılır. Çoğu antrenör, sporcuyla iletişim kurmayı, antrenman verilerini toplayıp gözden geçirmeyi ve bunları sporcunun yanıtıyla birleştirmeyi gerektiren deneyim yöntemine güvenmek zorundadır. Yeni antrenörler, verilerini ve yorumlarını tartışmak için deneyimli bir antrenörü yakından izlemelidir. Antrenör sporcunun antrenmana nasıl yanıt verdiğini öğrendikten sonra uygun antrenman hedefleri belirleyebilir, bir antrenman planı oluşturabilir ve sporcuların doğru zamanda zirveye çıkmasını sağlamak için gerektiğinde ayarlama yapabilir.

Değerlendirme Modeli Nasıl Oluşturulur

Gözlem ve Kanıt Toplama

Şekil 16–2, antrenmanı değerlendirme yöntemine çok benzeyen değerlendirme modeli oluşturma sürecinin ana hatlarını vermektedir. İlk adım, sporcuyu antrenmanda gözlemlemek ve sporcuların antrenmana nasıl yanıt verdiğini belirlemek için bir seans içinde, seanslar arasında, hatta bir antrenman evresi içinde ve evreler arasında yüklere, hareketlere, dinlenme sürelerine ve diğer etkenlere fiziksel, teknik ve zihinsel olarak nasıl tepki verdiklerini not etmektir (Tian vd. 2008). Fiziksel işlev açısından antrenörler yorgunluk belirtilerini arayabilir, sporcunun kalp atım hızını ve solunumunu inceleyebilir, belirli eklemlerini veya kaslarını ovuşturup ovuşturmadığına bakabilir ve belirli hareketleri tamamlarken yaşadıkları zorluğu gözlemleyebilir. Teknik beceriler açısından antrenörler, bozulma ve telafi (kompansasyon) belirtilerini ararken sporcunun 5 Sözcük'e ve 3 yerçekimi ilkesine ne kadar iyi uyduğunu izleyebilir. Psikolojik durum açısından ise odaklanma, irade, özgüven, uyarılabilirlik ve diğer etkenlerin düzeyini ölçmek için sporcunun beden dilini ve tavırlarını gözlemleyebilirler. Antrenör bu belirtiler ortaya çıktıkça örüntüler aramalıdır.

Kanıt toplama, değerlendirme sürecinin ikinci adımıdır. Bu, antrenörün gözlemlediği etkenler ışığında sporcunun antrenman ve yarışmadaki performansını takip ettiği, gözlemin bir uzantısıdır. Deneyimli antrenörlerde bu adım genellikle gözlemle çakışır; ancak daha yeni antrenörlerin fiziksel, teknik ve psikolojik göstergelere ilişkin veri toplamadan önce sporcuyu bir süre izlemeleri gerekebilir. Fiziksel işlev açısından antrenör antrenman yükünü, hareket hızını ve kalp atım hızı, uyku kalitesi, vücut ağırlığı vb. temel göstergeleri ölçebilir. Antrenör deneysel yöntemi kullanıyorsa biyolojik göstergeler hakkında kanıt toplayabilir (bkz. Bölüm 13, Egzersiz Yükü). Teknik beceriler açısından antrenör, kaldırışları daha yakından ve ağır çekimde incelemek için sporcunun kaldırışlarını videoya çekebilir ve yardımcı hareketler ile yarışma kaldırışları arasındaki ilişkiyi değerlendirebilir (bkz. Bölüm 14, Kuvvet Antrenmanı). Daha ileri yöntemler, vücudun ve halterin hızı, ivmesi ve konumu gibi istatistiksel ve grafiksel kinematik bilgileri toplamak için EMG ölçümleri, kuvvet üretimi ile 2B ve 3B hareket analizi sağlayan araştırmacılara dayanır (Bi vd. 2015). Psikolojik durum açısından antrenör, sporcunun algılanan zorluk derecesini (RPE) ve antrenman günlüğündeki geri bildirimlerini kullanabilir; bununla birlikte uzmanlar tarafından uygulanan psikolojik ölçekler gibi daha ileri yöntemlerden de yararlanabilir.

Antrenörler sporcularını daha iyi anlamak ve sporcu değerlendirme "gözlerini" geliştirmek için aşağıdaki ilkeleri kullanmalıdır. Birincisi, kanıt toplamak için birden fazla yöntem kullanmak daha iyidir, çünkü hiçbir yöntem tek başına sporcunun antrenmana yanıtını kapsamlı biçimde özetleyemez. Örneğin fiziksel işlevi ölçmek için birden fazla yöntem kullanmalı; ayrıca fiziksel işlev, teknik beceriler ve psikolojik durumun her biri için en az bir yöntem kullanmayı da buna dahil etmelidirler. Birden fazla yöntem kullanmak, sporcu ve antrenmana nasıl yanıt verdiği hakkında kapsamlı bir anlayış geliştirmeye yardımcı olacaktır. İkincisi, sporcunun antrenmanın çeşitli aşamalarına verdiği yanıta ilişkin yeterli kanıt toplamak ve antrenmana yanıt olarak performanstaki eğilim ve örüntüleri incelemek için bu ölçümlerin belirli bir süre boyunca yürütülmesi esastır. Üçüncüsü, kanıtlar sporcuya özgü olarak, bireysel düzeyde değerlendirilmelidir. Örneğin hemoglobin bireysel farklılıklar gösterir ve bu nedenle her vaka için ayrı analiz edilmelidir (Cui 2014). Aynı durum sporcunun hacme, yoğunluğa, tek tek egzersizlere ve zihinsel strese verdiği tepki için de geçerlidir.

Değerlendirme Göstergelerinin Seçilmesi ve Ölçütlerin Belirlenmesi

Sporcuyu gözlemledikten ve sporcunun yarışma formunu etkileyen göstergeler hakkında kanıt topladıktan sonra antrenör, en önemli ve en tutarlı etkiye sahip olduğuna inandığı göstergeleri seçmelidir. Ayrıca göstergeler antrenmana duyarlı olmalıdır; aksi hâlde antrenörün elde edebileceği çok az bilgi vardır. Örneğin bazı sporcular öyle sağlam bir çalışma ahlakına ve zihniyete sahiptir ki antrenman fiziksel olarak ne kadar zorlayıcı olursa olsun zihinsel çabalarını korurlar. Bu durumda "psikolojik durum", antrenörün sporcunun yarışma formunu değerlendirmesi için bilgi verici bir gösterge olmayacaktır. Ancak sporcunun psikolojik durumu performansıyla birlikte değişiyorsa psikolojik durum bilgi verici bir göstergedir. Dahası, göstergenin etkisi tutarlı olmalıdır; aksi hâlde dalgalanması rastgele olabilir ve öngörülmesi zorlaşır.

Bir göstergeyi seçtikten sonra antrenör, Tablo 16–1'de gösterildiği gibi, sporcuya ilişkin gözlemlerine ve göstergenin sporcunun yarışma formunu nasıl etkileyeceğine dair izlenimine dayanarak her gösterge için bir ölçüt (standart) belirlemelidir. Ölçütlerin belirlenmesi antrenörün sporcunun formunu tanımlamasına ve daha bilinçli antrenman değişiklikleri yapmasına olanak tanır. Böyle bir tabloyu en başından bütünüyle oluşturmak gerekli değildir. Bunun yerine en belirgin görünen birkaç etkenle başlamak ve zamanla eklemeler yapmak en iyisidir.

Böyle bir tablo oluştururken akılda tutulması gereken birkaç husus vardır. Birincisi, antrenör sporcunun antrenman düzeyine, öngörü ve değerlendirme gereksinimine ve doğruluk ihtiyacına bağlı olarak daha fazla veya daha az düzey seçebilir. Elit sporcular, uzun yıllar süren sistematik antrenman sayesinde yarışma formları görece istikrarlı ve yüksek olduğundan daha ince ayrılmış düzeylere ihtiyaç duyar. Örneğin tabloda özetlenen 4 düzey yerine 5 veya 6 düzeye ihtiyaç duyabilirler. Buna karşılık genç sporcular daha düşük bir düzeydedir ve sık değişim ve büyüme dönemindedir; küçük bir değişikliğin yarışma formları üzerinde önemli bir etkisi olduğundan böyle bir inceliğe ihtiyaç duymazlar. Örneğin antrenör, yeni başlayan bir sporcu için yoğunluğu basitçe "düşük, orta ve yüksek" olarak ayırabilir; burada "düşük yoğunluk" yalnızca boş bar, "orta yoğunluk" 2,5–5 kg fazlası, "yüksek yoğunluk" ise 5–10 kg fazlasıdır.

İkinci husus, tablo ağırlıklı olarak nitel olsa da antrenör sporcusunu tanıdıkça tablonun daha nicel ve daha doğru hâle gelebilmesidir. Örneğin "kısa uyku" nitel bir tanımlayıcıdır; ancak antrenör antrenman günlüğünden ve sporcunun geri bildirimlerinden uyku verisi toplayarak "kısa uyku"nun bir sporcu için 7 saat, bir başkası için 8 saat olabileceğini anlayabilir. Üçüncüsü, göstergeler her zaman birlikte hareket etmez. Örneğin bir sporcunun uykusu kötü olabilir ve bu düşük bir formda olabileceğine işaret eder; yine de sporcu iyi kaldırabilir, hatta yükleme veya kuvvet niteliğinde kişisel rekor kırabilir. Tersi de geçerlidir. Bu nedenle antrenör tüm göstergeleri dikkate almalı ve sporcunun yarışma formunu bütün olarak özetlemelidir.

Göstergelerin Sınanması ve Modelleme

Değerlendirme sürecinin bir sonraki aşaması, antrenörün kendi değerlendirmesini sonraki antrenmanlarda sporcunun geri bildirimiyle karşılaştırarak göstergenin geçerliliğini sınamaktır. Sporcunun yanıtı ile antrenörün değerlendirmesi benzerse antrenör sporcuyu doğru değerlendirdiğinden emin olabilir. Büyük bir fark varsa antrenör bir şeyi gözden kaçırıp kaçırmadığını görmek için önceki antrenman döngüsüne geri dönüp bakmalı, gösterge seçimini gözden geçirmeli veya ölçütlerini düzeltmelidir. Antrenörler bu göstergeleri sınarken daha fazla bilgi toplamak ve tablolarını güncellemek için antrenman sırasında örüntüler aramayı sürdürmelidir. Birkaç antrenman döngüsü boyunca antrenör, sporcusunu değerlendirmede kullanabileceği daha fazla bilgi edinir.

Antrenör gözlem yapıp ilk kanıtları topladıktan, bir gösterge seçip ölçütünü belirledikten ve değerlendirmeyi sporcunun geri bildirimiyle karşılaştırdıktan sonra sporcunun yarışma formunu modellemek mümkün olur. Örneğin Şekil 16–3, gerçek değerlendirmelere dayanarak bir sporcunun 18 günlük bir mikrodöngü boyunca yarışma formu düzeyinin örnek bir grafiğini vermektedir (Gu 2005b). Grafikten belirli bir gündeki yarışma formu düzeyi ve mikrodöngü içindeki belirli bir dönemde bunun artmakta, azalmakta ya da korunmakta olduğu belirlenebilir. Örneğin Şekil 16–3'te mikrodöngünün 4. günü (A noktası) yükleme döneminin 4. gününe denk gelmektedir. Sporcu en iyi yarışma formunun %95'ine ulaşmış, ardından yüklemenin sürmesi nedeniyle düşüşe geçmiştir. Buna karşılık yükleme döneminin 10. gününde (B) form en düşük düzeyindedir, ancak toparlanma sayesinde yükselme eğilimine girmiştir. Son olarak model, sporcunun 16. günde zirveye ulaştığını göstermektedir. Bu modeli bilmek antrenörün yarışma veya test etkinlikleri için antrenmanı planlamasına yardımcı olabilir. Başka bir sporcunun grafiği antrenmana duyarlılığına bağlı olarak farklı olabilir; dolayısıyla daha erken veya daha geç zirveye çıkabilir. Ancak antrenör, sporcunun yarışma formunu özetleyen göstergeleri belirleme, ölçme ve sınama yönündeki önceki adımları gerçekleştirmedikçe bu bilgi edinilemez.

Antrenmanın Ayarlanması

Antrenör sporcunun yarışma formunu anladığında antrenman hedefleri belirleyebilir ve belirli bir tarihe kadar belirli bir performans düzeyine ulaşmak için bir program oluşturabilir. Ancak iyi bir anlayış ve iyi bir programla bile, adaptasyon heterojen olduğundan sporcunun antrenmanında anlık, kısa vadeli ve uzun vadeli ayarlamalar yapılması zorunludur (Gu 2005b). Şekil 16–1 bu ayarlamaları göstermektedir. Anlık ayarlama, sporcunun yarışma formunun başlangıçta planlanan durum ve eğilimle uyumlu olup olmadığını değerlendirmek amacıyla antrenmanın seans içinde değiştirilmesini ifade eder. Antrenörler sporcunun önceki seansa ait antrenman günlüğünü inceleyebilir, beden dilini gözlemleyebilir, sporcuya nasıl hissettiğini sorabilir, ısınma sırasında ve hatta günlük antrenman planının bölümlerini tamamladıktan sonra performansını ve algılanan zorluk derecesini değerlendirebilir. Ardından yarışma formu hakkında fikir edinmek için Tablo 16–1'deki yarışma formu değerlendirmesine başvurabilir ve antrenmanı buna göre ayarlayabilirler.

Kısa vadeli ayarlama, sporcunun yarışma formunun iyileşmesini ve yarışma veya test günü gibi belirli bir tarihte zirveye ulaşmasını sağlamak için bir mikrodöngü içindeki yükleme ve toparlanmanın düzenlenmesini ifade eder. Bu ayarlama, Şekil 16–4'te gösterildiği gibi, yükleme döneminin ve/veya toparlanma döneminin kısaltılmasından ya da uzatılmasından oluşur; bu da mikrodöngüleri uzatabilir veya kısaltabilir. Örneğin üst panel, özgün model ve antrenman planının izlenmesinin sporcunun zirvesini geciktireceğini göstermektedir. Bu nedenle bir strateji, yükleme dönemini azaltıp keserek ilk mikrodöngüyü kısaltmaktır; bu, sporcunun toparlanma dönemine daha erken, ancak daha kısa süreliğine girmesini sağlar. Bu ayarlama antrenörün sporcuya yeniden yükleme yapmasına, ancak 6. haftaya kadar zirveye çıkılabilecek kadar erken yapmasına olanak tanır.

İkinci panel, sporcunun zamanında zirveye çıkmasına olanak tanıyacak birkaç mikrodöngü oluşacak biçimde yükleme ve toparlanma dönemlerinin kısaltıldığı alternatif bir stratejiyi göstermektedir. Üçüncüsü ise daha ince bir yaklaşım kullanır: Yükleme ve toparlanma dönemlerinin uzunluğu korunur, ancak sporcunun mikrodöngünün sonunda daha yüksek bir yarışma formuna ulaşması için toparlanma dönemlerindeki yoğunluk azaltılır. Sporcunun doğru zamanda zirveye çıkmasını sağlamak için antrenmanı ayarlamanın başka birçok yolu vardır. Genel olarak antrenman döngüsü yükleme dönemlerinin, toparlanma dönemlerinin ya da her ikisinin kısaltılmasıyla kısalır. Tersine, yüklemenin, toparlanmanın ya da her ikisinin uzatılmasıyla antrenman döngüsü uzar. Strateji ne olursa olsun antrenör, sporcuların antrenman döngüsünün sonunda daha yüksek bir yarışma formuna ulaşabilmesi için antrenmanı ayarlamalıdır.

Son olarak antrenör, bir veya birkaç antrenman döngüsünden sonra uzun vadeli ayarlama uygulamalıdır. Bu ayarlama gereklidir, çünkü göstergeler zamanla değişir. Örneğin sporcunun toplamını yarışma formunun bir göstergesi olarak kullanmak kısa vadede kabul edilebilir; ancak sporcu daha büyük yüklere uyum sağladıkça bu gösterge değişecektir. Üst düzey sporcular adaptasyon oluşturmak için daha uzun yükleme sürelerine ihtiyaç duyar; dolayısıyla göstergelerinin değişmesi daha uzun sürer. Antrenör göstergeleri zaman içinde ayarlamazsa başlangıçtaki yoğunluk, set ve tekrar sayıları daha küçük bir uyaran oluşturur ve bu da yarışma formunda daha küçük bir değişikliğe yol açar. Buna bağlı olarak, gelecekteki antrenman döngülerinin yarışma formu düzeyini ve gelişim eğilimini öngörmek için özgün gösterge ve ölçütlerin kullanılması, vücudun yanıtı özgün modeldekinden farklı olacağından bunların doğruluğunu ve güvenilirliğini azaltır. Bu nedenle antrenör, sporcunun gerçek durumunu doğru biçimde yansıtmak için sporcunun yarışma yeteneğindeki gelişme, koruma veya düşüşün yanı sıra hastalık, sakatlık vb. beklenmedik etkenlere dayanarak göstergeleri ve ölçütleri incelemeli, değiştirmeli ve eklemeli/çıkarmalıdır.

Sonuç

Sporcunun yarışma formunu teşhis etmek, ağırlıklı olarak antrenman günlüğünü tamamlamaya ve sporcuyu çalıştırmada bir "göz" geliştirmeye yönelik nitel bir yargıdır. Süreç, uyaran ve yanıta ilişkin kuram ve kavramları uygulama ve deneyimle birleştirerek kullanır. Bu birleşim antrenörün doğru ve güvenilir sonuçlar elde etmesine ve sporcunun ilerlemeye devam etmesi için antrenman programında bilinçli değişiklikler yapmasına yardımcı olur.